श्री यंत्राचे रहस्य…?

गूढ वाटत असलेल्या ‘श्री यंत्रावर’ एक प्रकाशझोत.

त्या घटनेला आता २६ – २७ वर्षे होऊन गेलेली आहेत. मधल्या काळात ती घटना परत तिथे घडल्याचं ऐकिवात नाही. पण १९९० च्या ऑगस्ट महिन्यात, अमेरिकेतला उन्हाळा आपलं उग्र रूप दाखवत असताना, अमेरिकेच्या ओरेगॉन प्रांतात ती घटना घडली. एका कोरड्या ठक्क पडलेल्या तळ्याच्या मातीवर भारतीय ‘श्री यंत्राची’ प्रतिकृती उमटलेली दिसली. अन वेगवेगळ्या कथा, कल्पनांना ऊत आला…!

बरं, ही घटना कोणी एखाद्या चेष्टेखोर माणसाने गंमत म्हणून सांगितलेली नव्हती, तर अमेरिकन एयर फोर्स च्या ‘एयर नेशनल गार्ड’ च्या पायलट ने ती घटना बघितलेली होती. आणि नुसतीच बघून तिचे रिपोर्टिंग केलेले नव्हते, तर त्या ‘श्री यंत्राच्या’ आकृतीचे फोटो ही काढले होते..!

%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%af%e0%a4%82%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a5%a7
इडाहो, ह्या शेजारच्या लागून असलेल्या प्रांताच्या ‘बॉईस एयर बेस’ वर ‘बिल मिलर’ हा पायलट तैनात होता. १० ऑगस्ट १९९० ला तो आपल्या नियमित उड्डाणावर होता. उड्डाण करताना, खाली बघत असताना त्याला ओरेगॉन च्या कोरड्या, वाळलेल्या सरोवरात एक आकृती दिसली. आता इतक्या उंच विमानातून दिसणारी आकृती तशी मोठीच असणार..! बिल च्या म्हणण्याप्रमाणे ती साधारण पाव मैल तरी लांब असावी. म्हणजे जवळपास अर्धा किलोमीटर लांब..!

आता इतकी मोठी आकृती तिथे आधीपासून असणं हे संभव नव्हतं. कारण एयर नेशनल गार्ड च्या पायलटांच्या नजरेतून ती सुटणं शक्यच नव्हतं. अर्थात ती आकृती नवीनच बनलेली होती हे निश्चित..!

परत आपल्या तळावर आल्यावर लेफ्टीनेंट बिल मिलर ने ही बातमी आपल्या वरिष्ठांना सांगितली. ओरेगॉन प्रांताच्या ‘सिटी ऑफ बर्न्स’ पासून साधारण सत्तर मैलांवर ही रहस्यमय आकृती आहे, असे त्याने सांगितले.

ओरेगॉन, इडाहो, नेवाडा . . . हा अमेरिकेतला तसा डोंगराळ आणि काही प्रमाणात वाळवंटी भाग. मात्र ह्या राज्यांचे आकार आणि विस्तार प्रचंड आहेत. ओरेगॉन मधे १९८१ ते १९८५ या काळात ओशो रजनीश वास्तव्याला होते, म्हणून अनेक भारतीयांना ‘ओरेगॉन’ हे नाव परिचित आहे.

त्या बिल मिलर ला हिंदू धर्म, श्री यंत्र वगैरे गोष्टी माहीत असण्याचं काहीच कारण नव्हतं. म्हणून त्याने त्या आकृतीला एखाद्या मशीन ची (अर्थातच यंत्राची) आकृती म्हटले.

अधिकाऱ्यांनी घटनास्थळी जाऊन त्या प्रकाराची पुष्टी केली. ती आकृती प्रत्यक्षात दिसल्यावर त्या जागेला ‘सील’ करण्यात आलं. ती आकृती जमिनी च्या पृष्ठभागात तीन ते दहा इंच दाबून / खणून तयार केलेली होती. त्या सर्व रेषांची लांबी मोजली तर ती साधारण साडे तेरा मैल होत होती. बरं, त्या आकृती शेजारी कसल्याही प्रकारचे बुटांचे किंवा टायर्स चे निशाण नव्हते. ही अशी रहस्यमय आकृती कश्या प्रकारे आणि कशी निर्माण झाली हे न समजल्याने तेथील अधिकाऱ्यांनी प्रारंभी ही बातमी दाबून ठेवली.

या घटने नंतर साधारण महिन्याभराने, अर्थात १५ सप्टेंबर, १९९० ला डॉन न्यूमन आणि एलेन डेकर या दोन संशोधकांनी ह्या जागेला भेट दिली. तेंव्हा पर्यंत ती आकृती तशीच होती. सुरुवातीला शास्त्रज्ञांना वाटलं की उत्तर आणि दक्षिण अमेरिकेत, जिथे मैलन मैल पसरलेली शेतं असतात, तिथे पिकं चांगली येण्यासाठी ‘क्रॉप सर्कल्स’ तयार करण्याची पध्दत आहे, त्याच प्रकारची ही आकृती असेल. मात्र निरीक्षणा नंतर त्यांच्या लक्षात आलं की ही आकृती हिंदूंशी संबंधित आहे. पुढे त्यांना ही आकृती म्हणजे ‘श्री यंत्र’ आहे, हे देखील कळालं. मात्र ही अशी अत्यंत प्रमाणबध्द आणि अतिशय विशाल आकृती जमिनीवर तयार होताना आजूबाजूला बुटांच्या, टायर्स च्या कसल्याही खुणा नाहीत, हे जरा आश्चर्यकारक होतं. म्हणून या संशोधनानंतर त्यांच्या मित्राने, डॉ. जेम्स डियरडोर्फ ने, ‘यु. एफ. ओ.’ (अन आयडेंटीफाईड ऑबजेंक्ट्स) मासिकात या घटनेवर एक स्टोरी केली आणि ही आश्चर्यकारक घटना साऱ्या जगासमोर आली.

अर्थातच ‘अंतराळातल्या काही अदृश्य शक्तींनी ही आखणी केली असावी’ अश्या प्रकारच्या किश्श्यांना ऊत आला. तश्यातच ओरेगॉन मधल्या दोन तरुणांनी सांगितले की ह्या आकृत्या आम्हीच काढल्या आहेत. त्यांना जेंव्हा विचारले की ‘ही इतकी प्रमाणबध्द आकृती तुम्ही दोघं इतक्या विशाल प्रमाणावर कशी काय आखू शकलात..? तर जमिनीवर राहू द्या, ह्या कागदावर तरी ही आकृती काढून दाखवा.’

अर्थात दोघांनाही ते जमले नाही आणि त्यांनी तेथून पळ काढला.

तेंव्हा पासून आजपर्यंत ह्या प्रमाणबध्द, आखीव-रेखीव आणि विशाल श्री यंत्राच्या आकृतीचं रहस्य गुलदस्त्यातच आहे…!

‘श्री यंत्र’ हा शब्द ‘गुगल’ केला तर आपल्याला धार्मिक, तांत्रिक अश्या प्रकारचे रिझल्ट मिळतात. नेट वर ‘श्री यंत्र’ विकत मिळतात. अगदी वीस – पंचवीस हजारांचे ‘श्री यंत्र’ ही उपलब्ध आहेत. ‘श्री यंत्राच्या’ वापरामुळे मनुष्याला पैसा आणि इतर हवं ते कसं मिळवता येतं याच्याच जाहिराती दिसतात. थोडक्यात काय, तर ‘श्री यंत्र’ हे श्रद्धा किंवा अंधश्रद्धा पसरविण्याचं मोठं दुकान झालेलं आहे. आणि दुर्दैवाने ‘श्री यंत्राच्या’ होणाऱ्या बुवाबाजी पायी, त्याचे खरे सामर्थ्य, त्याची ताकद, त्यातील लपलेलं गूढ हे लोकांपर्यंत पोहोचतच नाही.

गेल्या दीड – दोनशे वर्षात भौतिक शास्त्रात एक नवीन शब्द ‘कॉईन’ झालाय – ‘सिमेटीक्स’. ग्रीक शब्दापासून तयार झालेल्या ह्या शास्त्राचा संबंध, ध्वनी लहरींपासून निर्माण होणाऱ्या फॉर्मेशन्स च्या संबंधात आहे. सतराव्या शतकात अर्न्स्ट क्लाड्नी ने ह्या शास्त्रावर प्रारंभिक काम केले. मात्र स्विस शास्त्रज्ञ ‘हांस जेनी’ (१९०४ – १९७२) ने ह्याला संपूर्ण आकार दिला.

%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80%e0%a4%af%e0%a4%82%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a5%a7

त्याने पाणी, रेती, माती सारख्या वेगवेगळ्या माध्यमांवर काही ध्वनी लहरी सोडून त्याचे प्रयोग केले. अत्यंत शास्त्रशुध्द रीतीने केलेल्या ह्या प्रयोगांना जगभर मान्यता मिळाली. वेगवेगळ्या ध्वनी लहरींमुळे निर्माण होणाऱ्या पेटर्न्स चा त्याने अभ्यास केला. हे पेटर्न्स निर्माण करण्यासाठी त्याने क्रिस्टल ऑसिलेटर्स वापरून ‘टोनोस्कोप’ हे यंत्र तयार केले.

खरी गंमत तर पुढेच आहे….

हे टोनोस्कोप वापरून त्याने काही भारतीय साधुंना, स्वामींना ॐ शब्दाचा उच्चार करायला लावला. आणि गंमत म्हणजे पाण्यात आणि रेतीवर ॐ मुळे ज्या लहरी निर्माण झाल्या त्यांनी ‘श्री यंत्राचे’ फॉर्मेशन तयार केले. अगदी तसेच. प्रमाणबध्द…!

%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%af%e0%a4%82%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a5%a9

हांस जेनी ने अनेकांकडून ॐ म्हणवून घेतले. ॐ चा जितका जास्त शुध्द उच्चार, तितकीच प्रमाणबध्द ‘श्री यंत्राची’ आकृती निर्माण होत होती…!

अर्थातच ‘श्री यंत्रात’ जबरदस्त ताकद लपलेली आहे आणि ती आपल्या पूर्वजांना काही हजार वर्षे आधी माहीत होती…!

%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%af%e0%a4%82%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a4%93%e0%a4%ae-%e0%a4%ae%e0%a5%8d%e0%a4%b9%e0%a4%9f%e0%a4%b2%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b0

‘श्री यंत्र’ ही अत्यंत जटील आणि व्यामिश्र (कॉम्प्लेक्स) रचना आहे. सामान्य माणसाला त्याचे आरेखन करणे कठीण आहे. या यंत्राच्या केंद्रात एक बिंदू आहे. ह्या बिंदूच्या चारी कडे, एकात एक अडकलेले असे ९ त्रिकोण आहेत. ह्यातील चार वरच्या दिशेने, तर पाच खालच्या दिशेने आहेत. ह्या ९ त्रिकोणांच्या गुंतण्याने एकूण ४३ लहान त्रिकोण तयार होतात, आणि ते अत्यंत प्रमाणबध्द आहेत.

मात्र ‘श्री यंत्राचं’ वैशिष्ठ्य इतकेच नाही. या त्रिकोणांमध्ये ‘फाईबोनेची संख्येचे’ सूत्र आणि ‘गोल्डन रेशो’ मिळतात. ही ‘फाईबोनेची संख्या’ काय आहे..? इटली मधल्या ‘पिसा’ शहराच्या ‘फाईबोनेची’ नावाच्या गणितज्ञाच्या नावावर जगभर चालत आलेली ही संख्या आहे. सन १२०२ मधे ‘फाईबोनेची’ ने ह्या वर पुस्तक लिहिले. आपल्या भारतीयांचे दुर्दैव असे की ही संख्या प्रणाली मुळात भारतीयांनी शोधलेली असली, तरी जगाला मात्र त्याची ओळख आहे ती फाईबोनेची या नावाने. या फाईबोनेची ने, भारतीय गणित शास्त्राची जी पुस्तकं तत्कालीन अरबांनी अनुवादित केली होती, त्या पुस्तकावरून ही संख्या प्रणाली घेतलेली आहे, असे त्यानेच म्हणून ठेवलेले आहे.

फाईबोनेची च्या दीड हजार वर्षं आधी, महर्षि पिंगल शास्त्रींनी त्यांच्या ‘छंद शास्त्राच्या’ पुस्तकात अश्या प्रकारच्या गणितीय संख्येचा विस्ताराने उल्लेख केलेला आहे. त्यांच्या नंतर ६ व्या शतकात विरहंका, सन ११३५ मधे गोपाळ आणि सन ११५० मधे हेमचंद्र शास्त्रींनी ह्या संख्येवर अनेक समीकरणं मांडली आहेत.

तर मुद्दा असा की पिंगल शास्त्रींनी जी गणितीय श्रेणी यात मांडलेली आहे, त्याच्याच अनुसार ‘श्री यंत्राचे’ त्रिकोण निर्माण होताहेत. ‘मेरू प्रस्तर’ (मेरू पर्वत चढण्याच्या पायऱ्या) च्या प्रमाणे हे त्रिकोण तयार झाले आहेत, ज्याला अनेक शतकांनतर ‘पास्कल त्रिकोण’ म्हटल्या गेले. ‘श्री यंत्रात’ मध्यभागी (खालच्या दिशेने असलेला) त्रिकोण आहे. ह्या त्रिकोणाच्या ३ भुजा एकूण ५४ बिंदूंना छेदतात. संयोग म्हणजे संस्कृत मधे ५४ मुळाक्षरं आहेत.

गोल्डन रेशो हा संख्यांचा अनुपात आहे. याची किंमत १.६१८०३ आहे. दोन संख्याचा अनुपात आणि ह्या दोन संख्यांची बेरीज आणि यातील मोठ्या संख्येचा अनुपात हे जर समान असतील तर त्याला गोल्डन रेशो (सुवर्ण अनुपात) म्हणतात. पाय आणि फाय चा अनुपात हा सुवर्ण अनुपात म्हणवला जातो. इजिप्त च्या पिरामिड च्या रचनेत या सुवर्ण अनुपाताचा उपयोग झालेला आहे. आणि विशेष म्हणजे या ‘श्री यंत्रात’ जे त्रिकोण निर्माण होतात, त्या त्रिकोणांच्या बाजूंमध्ये हा ‘सुवर्ण अनुपात’ अर्थात १.६१८०३, आढळून येतो..!

हे सारंच अद्भुत आहे…! अत्यंत व्यामिश्र अश्या गणितीय रचनेतून ‘श्री यंत्र’ तयार होते. तेच ‘श्री यंत्र’ ॐ ध्वनीच्या लहरींनी तयार होते आणि अमेरिकेतल्या ओसाड, वाळलेल्या सरोवरात कोणीतरी भव्य आणि विशाल असे प्रमाणबध्द ‘श्री यंत्र’ काढून ठेवते…!

साधारणतः पौराणिक मान्यतांमधे ‘श्री यंत्राची’ अधिष्ठात्री देवी त्रिपुर सुंदरी मानली जाते. शं‍कराचार्यांपासून अनेकांनी याचा उल्लेख केलेला आहे. ‘श्री यंत्राला’ समृध्दी चं प्रतीक मानल्या जातं.

हे ‘श्री यंत्र’ किंवा ‘श्री चक्र’ भारतातील आणि दक्षिण-पूर्व आशियातील अनेक मंदिरांमधे आहे. चेन्नई चं कामाक्षी मंदिर, कलिकंबल मंदिर, श्रीरंगपट्टणम चं निमिशंबा मंदिर, जयपुर चं काली मंदिर इत्यादी. यातील सर्वात शास्त्रशुध्द पद्धतीने ‘श्री यंत्रावर’ बांधलेलं मंदिर आहे, शं‍कराचार्यांचे आद्य पीठ असलेल्या शृंगेरी मठात…!

तर असं आहे ‘श्री यंत्रा’ चं गूढ. पूर्णपणे वैज्ञानिक आणि गणितीय सिद्धान्तांवर आधारलेलं अत्यंत प्राचीन असं ‘श्री यंत्र’ आज बुवाबाजीच्या विळख्यात अडकलंय, आणि त्यामुळे याची खरी ताकद जगापर्यंत पोहोचतच नाहिये, हीच खंत आहे…!
– प्रशांत पोळ