४ ऑगस्ट, १९४७

ते पंधरा दिवस / ४

आज चार ऑगस्ट. सोमवार. दिल्लीत व्होइसरॉय, लॉर्ड माउंटबेटन यांचा दिवस जरा लवकरच सुरु झाला. दिल्लीतली हवा दमट होती. आभाळ भरून आलं होतं. तरी पाऊस पडत नव्हता. मळभ आल्यासारखं झालं होतं. एकुणातच वातावरण तसं मरगळलेलंच होतं. खऱ्या अर्थानं जवाबदारीतून मुक्त व्हायला लॉर्ड साहेबांना फक्त अकरा रात्रीच उरल्या होत्या. नंतरही अर्थातच ते भारतात राहणार होते. भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल म्हणून. पण त्यात विशेष अशी जवाबदारी नव्हती. सारं काही भारतीय नेत्यांच्या खांद्यावर येणार होतं तेंव्हा.

मात्र पुढील अकरा दिवस आणि अकरा रात्री ह्या त्यांच्याच नियंत्रणात असणार होत्या. यातील प्रत्येक बऱ्यावाईट गोष्टीचं खापर हे त्यांच्यावर आणि म्हणजेच पर्यायानं ब्रिटीश साम्राज्यावर फुटणार होतं. म्हणूनच ही जवाबदारी मोठी होती आणि तितकीच चिंताही..!

4th August, 1947 - 11 days are left Staff meeting at Viceroys house

सकाळची पहिलीच बैठक ही बलोचिस्तान प्रांतासंबंधी होती. सध्या ह्या संपूर्ण प्रांतावर इंग्रजांचं निर्विवाद वर्चस्व होतं. राज्य होतं. इराण ला लागून असलेला हा प्रांत मुस्लिम बहुल होता. त्यामुळे अर्थातच हा प्रांत पाकिस्तानात जाणार हे अध्याहृत होतं. मात्र इथेच गोची होती. बलुच लोकांची तार कधी पंजाब आणि सिंध च्या पाकिस्तान वादी मुसलमानांशी जुळलीच नव्हती. बलुच लोकांची स्वतःची अशी संस्कृती होती. स्वतः ची अशी भाषा होती. ती बरीचशी इराण च्या बलुच लोकांशी साधर्म्य असलेली होती. ह्या बलुच भाषेत, संस्कृत शी जवळीक साधणाऱ्या ‘अवस्ता’ भाषेची झलक दिसत होती. त्यामुळे पाकिस्तानात शामिल होणे हा काही त्यांच्या समोरचा पाहिला पर्याय नव्हता.

त्यांच्यापैकी काही जणांची इच्छा इराण बरोबर विलीन व्हावं ही होती. मात्र इराण मधे शिया मुसलमानांचं शासन होतं आणि ही बलुच मंडळी तर सुन्नी मुसलमान होती. त्यामुळे हा पर्याय बारगळला. भारतात विलीन व्हावं असाही एक प्रवाह होता. त्याला काही नेत्यांचं पाठबळ ही होतं. मात्र ‘मधे सिंध आणि पंजाब असल्याने भौगोलिक सलगता शक्य नाही’ या सबबी वर हा पर्याय ही मागे पडला. स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून आपण उभे राहू शकू, की आपल्याला पाकिस्तानात विलीन व्हावं लागेल, ह्या दोन पर्यायांवरच खल चालू होता. आजची ही बैठक त्याच संदर्भात होती.

बैठकीत बलोचिस्तान चे ‘खान ऑफ कलात’, मीर अहमदयार खान आणि महंमद आली जीना होते. जीनांना उद्या पाच ऑगस्ट ला कराची ला जायचं असल्याने त्यांच्या सोयीनेच ही सकाळची वेळ ठरवली होती.

बैठकीत मीर अहमदयार खान यांच्या, ‘भविष्यातील पाकिस्तान’ बद्दल अनेक शंका होत्या. अनेक प्रश्न होते. माउंटबेटन चा स्वार्थ होता की त्यांनी पाकिस्तानात विलीन व्हावे. कारण लहान स्वतंत्र राष्ट्रांमध्ये सत्तेचं हस्तांतरण करणं त्यांना जड जाणार होतं. आणि म्हणूनच बैठकीत जेंव्हा महंमद आली जीना, हे मीर अहमदयार खान यांना भरमसाठ आश्वासनं देत होते, तेंव्हा त्यातील काही आश्वासनांचा फोलपणा लक्षात येऊनही माउंटबेटन हे जीनांचेच समर्थन करत होते. मात्र दीड / दोन तासांच्या ह्या बैठकीत, मीर अहमदयार खान हे पाकिस्तान च्या बाजूला जरासे झुकलेले वाटले, तरी त्यांनी आपला अंतिम निर्णय जाहीर केला नाही आणि ही बैठक तशी अनिर्णय स्थितीतच संपली…!


तिकडे दूर पंजाबात, लायलपुर जिल्ह्यात दहशतीने आपला प्रभाव दाखवायला सुरुवात केली होती. लायलपुर हा सुपीक जिल्हा. आणि म्हणूनच श्रीमंत आणि समृध्द ही. भरपूर कापूस. मुबलक गहू. कापसामुळे अनेक सूत गिरण्या, कारखाने ह्या जिल्ह्यात आले होते. पिठाच्या आणि साखरेच्या ही भरपूर गिरण्या होत्या. लायलपुर, गोज्रा, तंडेनवाला, जरनवाला या ठिकाणी मोठमोठे दाणे बाजार होते. आणि हा सर्व व्यापार, ह्या सर्व गिरण्या, कारखाने, बाजार हे हिंदू – शिखांच्याच हातात होते. साठ जॉइंट स्टॉक कंपन्या हिन्दू – शिखांच्या होत्या, तर मुसलमानांच्या फ़क्त दोन. शीख लोकांकडे जिल्ह्यातली ७५% पेक्षा जास्त जमीन होती. आणि एकूण शेतसाऱ्याच्या ८०% शेतसारा, फक्त शीख भरत होते. १९४६ मधे हिंदू – शिखांनी ६१ लाख ९० हजार रुपये कर भरला होता, तर मुसलमानांनी फक्त ५ लाख ३० हजार रुपये..!

त्यामुळे जेंव्हा हा जिल्हा पाकिस्तानात शामिल होईल अश्या बातम्या येऊ लागल्या आणि मुस्लिम लीग ची पत्रकं दिसायला लागली, तेंव्हाही हिंदू – शीख व्यापाऱ्यांनी त्याला गंभीरतेनं घेतलं नाही. जिल्ह्याचे डेप्युटी कमिशनर हमीद हे मुसलमान असूनही निःपक्षपाती वागत होते. त्यामुळे इथे काही त्रास होईल असं कोणालाही वाटलं नाही.

आज सोमवारी, चार ऑगस्ट ला जिल्ह्याच्या जरनवाला मधे ‘मुस्लिम नेशनल गार्ड’ ची एक बैठक चालू होती. ‘पंधरा ऑगस्ट च्या आत, ह्या हिंदू – शीख व्यापाऱ्यांना आणि शेतकऱ्यांना इथून कसं हुसकावून लावता येईल आणि त्यांची मालमत्ता कशी आपल्या ताब्यात घेता येईल’ या संबंधी गंभीरपणे खल चालू होता. ‘हिंदूंच्या पोरींना उचलण्यावर’, लाहोर हून आलेल्या ‘मुस्लिम नेशनल गार्ड’ च्या पदाधिकाऱ्याने भर दिला होता.

आज छोटी – मोठी कार्यवाही करण्याचं निश्चित झालं. मध्यरात्री तिथल्या सूत गिरणीच्या मालकाच्या घरावर हल्ला बोल करायचं हे ही ठरलं.

पुढच्या फक्त तीनच आठवड्यात लायलपुर जिल्ह्यातले जवळ जवळ सर्व हिंदू – शीख आपापली संपत्ती, समृद्धी, घर, दार सोडून निष्कांचन अवस्थेत शरणार्थी शिबिरात भाकरीच्या एका तुकड्यासाठी लाचार होणार आहेत, त्यांच्यातील अर्धे हिंदू – शीख कापून काढले जाणार आहेत आणि काही हजार हिंदू मुली पळवल्या जाणार आहेत’ असं कोणी सांगीतलं असतं, तर लोकांनी त्याला वेड्यात काढलं असतं..!


दिल्ली च्या १७, यॉर्क रोड, ह्या नेहरूंच्या निवासस्थानी तशी धावपळच होती. स्वतंत्र भारताच्या पहिल्या मंत्रीमंडळाचं गठन होत होतं. त्या संबंधीच्या अनेक औपचारिक बाबी पूर्ण करायच्या होत्या. काल डॉ. राजेंद्र प्रसादांना मंत्रिमंडळ स्थापने विषयीचं पत्र देण्याचे राहून गेले होते. ते आज सकाळी नेहरूंनी डॉ. राजेंद्र प्रसादांच्या घरी पाठवले.


श्रीनगर मधे गांधीजींची सकाळ रोजच्या सारखीच झाली. गेल्या तीन दिवसांपासून त्याचं निवासस्थान झालेलं किशोरीलाल सेठी यांचं घर तसं प्रशस्त होतं. मात्र आता प्रस्थान करण्याची वेळ येऊन ठेपली होती. पुढचा मुक्काम जम्मूचा होता. मात्र तिथे फारसं न थांबता गांधीजींना पंजाबात जायचं होतं. त्यामुळे प्रार्थना आटोपल्यावर गांधीजींनी त्यांचा अल्प -स्वल्प नाश्ता केला. सकाळ पासनंच त्यांना निरोप द्यायला शेख अब्दुल्लांची बायको बेगम अकबर जहान आणि मुलगी तिथे आले होते. गांधीजींनी आपलं पूर्ण वजन खर्च करून शेख साहेबांना तुरुंगातून बाहेर काढावं, ही बेगम साहेबांची तहे दिल इच्छा होती. त्या अनुषंगाने बेगम साहिबा, गांधीजींना वारंवार त्याची आठवण करून देत होत्या. गांधीजी ही, आपल्या बोळक्या तोंडानं, दंतविहीन हास्य करत, त्यांना दुजोरा देत होते.

Mahatama-Gandhi-in-Srinagar-with-Begum-Akbar-Jehan-and-her-daughter-Khalida-Shah

(त्या वेळी बेगम साहिबांना ह्याचा बिलकुल अंदाज नव्हता की गांधीजींना केलेल्या ह्या विनवणीचा उपयोग होऊन शेख साहेब त्यांच्या शिक्षेच्या किती तरी आधी, फक्त दीड महिन्यांनीच तुरुंगातून बाहेर येतील)

दाराबाहेर गाड्यांचा काफिला उभा होता. घरमालक किशोरीलाल सेठी स्वतः जातीने व्यवस्थेवर लक्ष ठेवायला होते. राज दरबारातूनही एक अधिकारी निरोप देण्यास आलेला होता.

बरोबर दहा वाजता गांधीजींच्या काफिल्यानं, गांधीजींची पहिली काश्मीर यात्रा संपवून, जम्मूच्या दिशेनं कूच केलं होतं.


सईद हारून हा पोरगा अवघ्या १९ वर्षांचा. पण जीनांचा परमभक्त. कराचीतच लहानाचा मोठा झाला. पुढे कॉलेज मधे आल्यावर ‘मुस्लिम लीग नेशनल गार्ड’ च्या संपर्कात आला आणि त्यांचा खंदा कार्यकर्ता झाला.

Zaid Haroon

दुपारी चार वाजता, कराची च्या क्लिफ्टन या अत्यंत पॉश वस्तीत असलेल्या मशिदीत त्याने मुस्लिम तरुणांची एक बैठक बोलावली होती. कराची मधून सगळ्या हिंदूंना हुसकावून लावण्याच्या वेगवेगळ्या उपायांवर तिथे चर्चा होत होती.

उद्या स्वतः जीना कराची मधे यायचे होते. त्यांच्या स्वागताची तयारी, हा देखील बैठकीत चर्चेला आलेला मुद्दा होता. नेशनल गार्ड चे सर्व तरुण कार्यकर्ते भारून गेलेले होते. गेले काही दिवस या सर्वांचे प्रशिक्षण चालले होते. मात्र ‘ते आर एस एस वाले जास्त चांगल्या पध्दतीने प्रशिक्षण देतात’, असं गुलाम रसूल चं म्हणणं पडलं. आर एस एस चे कार्यकर्ते आणि काही कडवे शीख सोडले तर आपल्याला प्रतिकार फारसा होणार नाही, यावर त्या ‘मुस्लिम लीग नेशनल गार्ड’ च्या तरुणांचं एकमत झालं…!


सकाळची व्हाईसरॉय हाऊस मधली बैठक आटोपून आता बेरीस्टर महंमद अली जीना हे त्यांच्या ‘१०, औरंगजेब रोड’ ह्या बंगल्यात परत आले होते. दिल्लीच्या लुटीयन्स झोन मधला हा बंगला जीनांनी १९३८ मधे विकत घेतला होता. अत्यंत प्रशस्त अश्या ह्या बंगल्याने गेल्या चार / पाच वर्षांत अनेक राजकीय बैठकी बघितल्या होत्या. जीनांना काही महिन्यांपूर्वीच कळून चुकलं होतं की आता आपले दिल्लीतले दिवस हे संपत आलेले आहेत. त्यामुळे त्यांनी हा बंगला एक महिन्यापूर्वीच प्रसिध्द व्यवसायी रामकृष्ण दालमिया यांना विकून टाकला होता.

Mohammed Ali Jinnah

जीनांना हे कुठे तरी जाणवत होतं की आपली आजची रात्र ही ह्या बंगल्यातली (आणि कदाचित भारतातली ही) शेवटची रात्र आहे. त्यामुळे त्यांना आवरा – सावर करायला ही थोडा वेळ हवा होता. उद्या मंगळवारी, पाच ऑगस्ट ला, दुपारी ते व्हाईसरॉय लॉर्ड माउंटबेटन यांनी देऊ केलेल्या त्यांच्या डाकोटा प्रकारातल्या विशेष विमानाने कराचीला जाणार होते. कराचीला. पाकिस्तानात. त्यांच्या स्वतः च्या स्वप्नातल्या देशात..!

मात्र एका शिष्टमंडळाला त्यांनी वेळ देऊन ठेवला होता. हे प्रतिनिधीमंडळ होतं, दख्खन मधल्या हैदराबाद च्या निझामाचं. निझामाला भारतात विलीन व्हायचं नव्हतं. पाकिस्तानात विलीन होणं हे भौगोलिक दृष्ट्‍या शक्य नव्हतं. आणि म्हणूनच निझामाला स्वतंत्र राहायचं होतं. स्वतंत्र हैदराबाद स्टेट..!

अश्या ह्या स्वतंत्र होऊ पाहणाऱ्या निझामाच्या ‘राष्ट्राला’, इतर देशांबरोबर व्यापार करण्यासाठी एखाद्या बंदराची आवश्यकता होती. हैदराबाद स्टेट ला लागून समुद्र नव्हता. आणि अर्थातच बंदरही नव्हते. त्यामुळे स्वतंत्र होऊ पाहणाऱ्या हैदराबाद स्टेट ला, समुद्री बंदरासाठी भारतातून मार्ग (एक्सेस) मिळावा, या साठी जीनांनी व्हाईसरॉय माउंटबेटन ना पत्र लिहावे ही विंनती घेऊन हे प्रतिनिधीमंडळ आले होते.

जीनांनी त्यांची आवश्यक ती खातिरदारी केली. निझामाला दुखावून चालणार नव्हते. एका मोठ्या भूभागावर त्याचे राज्य होते. अफाट पैसा होता. आणि तो मुसलमान होता. म्हणूनच जीनांनी त्यांचं म्हणणं नीट ऐकून घेतलं. व्हाईसरॉय ना तसं पत्र लिहिण्याचं आश्वासन देऊन त्यांची बोळवण केली.

एव्हाना संध्याकाळ होत आलेली होती. आकाशात अजूनही ढग होते. संध्याकाळच्या ह्या वातावरणात एक प्रकारचं औदासिन्य पसरलेलं वाटत होतं. मात्र ह्या मरगळलेल्या वातावरणातही, ‘उद्या आपल्या स्वप्नातल्या देशात जाणार’ म्हणून जीना, आपल्या मनाला उभारी देण्याचा प्रयत्न करत होते…!


तिकडे दूर मुंबईत, लेमिंगटन रोड वर, नाझ सिनेमा जवळचं राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचं कार्यालय.

कार्यालय तसं लहानसंच. मात्र आज ह्या संपूर्ण परिसरातच चैतन्य जाणवत होतं. अनेक स्वयंसेवक कार्यालयाकडे जाताना दिसत होते. संध्याकाळ होऊन दिवेलागणी झालेली होती. आज कार्यालयात सरसंघचालक श्री गुरुजी प्रत्यक्ष हजर होते. गुरुजींच्या बरोबर ठरलेली मुंबईच्या संघ अधिकाऱ्यांची बैठक नुकतीच संपलेली होती. बैठकी नंतर संघाची प्रार्थना ही झालेली होती. विकीर झाले. स्वयंसेवक व्यवस्थित रांगांमधून बाहेर आले. सर्वांनाच गुरुजींना भेटायचं होतं. गुरुजींबरोबर अश्या अनौपचारिक बैठकी खूपच रंगत.

गुरुजी

आज मात्र स्वयंसेवकांच्या मनात ह्या बैठकीच्या कुतुहलाबरोबरच चिंतेची छटा ही होती. उद्यापासून चार दिवसांसाठी गुरुजी सिंध प्रांताच्या प्रवासाला निघाले होते. तीन जून च्या फाळणीच्या निर्णया प्रमाणे सिंध प्रांत हा पूर्ण च्या पूर्ण पाकिस्तानात जाणार होता. कराची, हैदराबाद, नवाबशाह ही शहरं असलेला सिंध भारतात नसणार ही जाणीव प्रचंड वेदना देणारी होती.

मात्र त्याचबरोबर स्वयंसेवकांना चिंता वाटत होती ती सिंध मधे भडकलेल्या दंग्यांची. मुस्लिम लीग च्या ‘मुस्लिम नेशनल गार्ड’ ने पंधरा ऑगस्ट च्या आत सिंध मधून हिंदूंना हुसकावून लावण्याचा चंग बांधला होता. कराची ही होऊ घातलेल्या पाकिस्तानची तात्पुरती राजधानी असल्यासारखी झाली होती. त्यामुळे कराचीत बराच पोलीस आणि लष्करी बंदोबस्त होता. अर्थातच कराचीत हिंदुंवर होणाऱ्या आक्रमणांची संख्या तुलनेने कमी होती. मात्र हैदराबाद, नवाबशाह सारख्या शहरांत आणि ग्रामीण भागात मोठ्या प्रमाणावर हिंदूंच्या मुली पळवणे, त्यांच्या घरांना / कारखान्यांना आगी लावणे, दोन-चार हिंदू वेगळे सापडले तर त्यांना कापून काढणे असे प्रकार मोठ्या प्रमाणावर चालले होते.

अश्या परिस्थितीत गुरुजींच्या सुरक्षेची चिंता स्वयंसेवकांना वाटत होती आणि ती त्यांच्या चेहऱ्यावरही दिसत होती.

सिंध पेटलेलं होतं. दंगे उसळलेले होते. मोठ्या प्रमाणावर हिंदू मुलींना मुसलमान गुंड उचलून नेत होते. अनेक ठिकाणी तिथल्या पोलिसांचं सक्रिय समर्थन ह्या मुसलमान गुंडांना होतं. आणि अश्या स्थितीत संघ स्वयंसेवक, हिंदूंना जमेल तशी मदत करत होते. त्यांना भारतात सुखरूप आणण्याचा प्रयत्न करत होते.

अश्या बहाद्दर संघ स्वयंसेवकांना भेटायला, गुरुजी, डॉ. आबाजी थत्त्यांना बरोबर घेऊन सिंध मधल्या दंगलींच्या वणव्यामध्ये चालले होते….!


रात्रीचे अकरा वाजलेले. ऑगस्ट ची ती दमट हवा. सिंध, पंजाब, बलोचीस्तान, बंगाल या प्रांतांमध्ये अधिकांश हिंदू – शीख घरात जागरण चालू होते. दहशतीच्या ह्या वातावरणात कोणालाही झोप येणे शक्यच नव्हते. घराबाहेर तरुणाची गस्त चालू होती तर घरांमध्ये, असलेली शस्त्र जमवून म्हातारे – कोतारे, वडील माणसं, चिंतातूर चेहऱ्यांनी बसली होती. देशाच्या फाळणीला आता फक्त दहा रात्रीच शिल्लक होत्या.

लायलपुर जिल्ह्याचं जरनवाला गाव. हे शहराशी साधर्म्य सांगणारं गाव तसं जागंच होतं. हिंदू – शीख मोठ्या संख्येने होते. त्यामुळे मुसलमानांचे आक्रमण होणार नाही हा आशावाद होता. मात्र रात्री अकरा वाजताच्या सुमारास अचानक गावाच्या तीन बाजूंनी पन्नास – साठ, मुस्लिम नेशनल गार्ड चे कार्यकर्ते धावत आले. जवळपास प्रत्येकाच्या हातात तीक्ष्ण धार असलेल्या तलवारी किंवा फरसे होते. ’अल्ला हुं अकबर..’ चे नारे गर्जू लागले आणि सरदार कर्तारसिंहांच्या घरावर ही टोळधाड आली. घर कसले, गढीच होती ती. आत सरदारांचा १८ लोकांचा परिवार होता. कृपाण आणि तलवार घेवून ती सारी पुरुष मंडळी सज्ज झाली. स्त्रियांच्या ही हातात लाठ्या आणि चाकू होते. कर्तारसिंहांच्या डोळ्यात रागाने रक्त उतरले होते.

सिख शरणार्थी

तितक्यात बाहेरून फेकलेला, केरोसीन मधे भिजवलेला, कापसाचा पेटता बोळा आत आला आणि नेमका बाहेर असलेल्या खाटेवर पडला. खाट जळू लागली. तोवर दुसरेही पेटते बोळे घराच्या आत पडू लागले आणि मग कर्तारसिंह आणि त्यांच्या परिवाराला बाहेर जाण्याशिवाय पर्यायच उरला नाही.

‘जो बोले सो निहाल… सत श्री अकाल…!’ अश्या घोषणा देत, क्रोधाच्या ज्वाळा डोळ्यांनी फेकत, कर्तारसिंहांच्या परिवारातले ते ११ रणझुंजार तलवारी अन कृपाण चमकवत बाहेर पडले.. सुमारे अर्धा तास दिगदिगंत शौर्याने लढले आणि त्यातील नऊ जणं अक्षरशः कापल्या गेले. धावून आलेल्या हिंदू गावकऱ्यांच्या मदतीनं त्यातील दोघे वाचले.

घरात लपलेल्या सात बायकांपैकी चौघींना या मुस्लिम नेशनल गार्ड च्या कार्यकर्त्यांनी जाळून मारलं, तर दोन तरण्या ताठ्या पोरींना ते घेऊन पळाले. खुद्द कार्तारसिहांची बायको कुठे गेली कोणालाच कळलं नाही..!

दहशत निर्माण झाली होती.. चार ऑगस्ट च्या मध्यरात्री असं अनेक ठिकाणी घडत होतं. हिंदू शीख कुटुंबं आपलं सारं सारं सोडून हिंदुस्थानात जाण्याच्या मनःस्थितीत येत होते…!!

प्रशांत पोळ

Advertisements

२ ऑगस्ट, १९४७

‘१७, यॉर्क रोड’ हे घर आता फक्त दिल्ली वासियांसाठीच नाही तर अवघ्या देशासाठी महत्वाचं झालेलं होतं. गेल्या काही वर्षांपासून ते पंडित जवाहरलाल नेहरू यांचं निवासस्थान होतं. भारताच्या मनोनीत पंतप्रधानांचं निवासस्थान. आणि यातील ‘मनोनीत’ हा शब्द गळून पडायला फक्त तेरा दिवस शिल्लक होते. १५ ऑगस्ट पासून जवाहरलाल नेहरू हे स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान म्हणून काम काज बघायला सुरुवात करणार होते.

१७, यॉर्क रोड वर अधिकाऱ्यांची आणि नागरिकांची वर्दळ वाढायला सुरुवात झालेली होती. यॉर्क रोड हा तसा महत्वाचा रस्ता. बंगाल मधील अशांतते मुळे जेंव्हा इंग्रजांनी कलकत्त्याहून दिल्लीला राजधानी हलविण्याचा निर्णय घेतला, तेंव्हा, १९११ मधे, एडविन लुटीयन्स या ब्रिटीश आर्किटेक्ट ला दिल्ली ची रचना करण्याचं काम दिल्या गेलं. लुटीयन्स ने आपलं काम सुरु केलं ते याच ‘यॉर्क रोड’ पासून. आणि सन १९१२ मधे नेहरू राहत असलेला १७, यॉर्क रोड हा बंगला बांधल्या गेला.

Neharu - 2

या बंगल्यामधे नेहरूंची शनिवार, २ ऑगस्ट ची सकाळ उजाडली ती धावपळीची. ब्रिटिशांकडून होणाऱ्या हस्तांतरणाला फक्त तेरा दिवस शिल्लक होते. त्या कार्यक्रमाची तयारी हा विषय तर होताच, पण इतरही अनेक विषय नेहरूंच्या अंगावर अक्षरशः धबधब्यासारखे कोसळत होते. राष्ट्रगीता पासून ते मंत्रिमंडळाच्या निवडी पर्यंत कामाची भलीमोठी यादी होती. या सर्वांमधे १५ ऑगस्ट चा पोशाख नेमका कसा असला पाहिजे ही लहानशी चिंता सुध्दा नेहरूंना पोखरत होतीच..!

कॉंग्रेसचे काही नेते आणि प्रशासनातले वरिष्ठ अधिकारी १७, यॉर्क रोड वर येऊन बसले होते. त्यांच्याशी वेगवेगळ्या विषयांसंबंधी चर्चा करायची होती. त्यामुळे नेहरूंनी घाईघाईतच त्यांचा ‘ब्रेकफास्ट’ उरकला अन ते आजच्या व्यस्त दिवसाला सामोरे जायची तयारी करू लागले.


इकडे संस्थानिकांना स्वातंत्र्य दिनापूर्वी भारतात शामिल करून घ्यायच्या घटनांना वेग आला होता. सरदार वल्लभभाई पटेल जातीनं एका, एका संस्थानावर लक्ष ठेऊन होते. त्यांनी व्ही. के. मेनन ह्या अतिशय कुशल प्रशासकाला हे काम करण्यासाठी आपल्या विभागात घेतले होते.

सरदार पटेलांच्या सांगण्यावरून २ ऑगस्ट ला सकाळी व्ही. के. मेनन यांनी एक पत्र इंग्लंड मधे भारता विषयी च्या विभागाच्या डेप्युटी सेक्रेटरी सर पेट्रिक यांना लिहिलं. या पत्रात त्यांनी कळविलं की “भारतातली जी आकाराने आणि आर्थिकदृष्ट्या मोठी संस्थानं आहेत, अशी मैसूर, बडोदा, ग्वाल्हेर, बिकानेर, जयपूर आणि जोधपुर ही भारतात शामिल व्हायला तयार आहेत. मात्र हैदराबाद, भोपाळ, इंदूर ह्या संस्थानांचा निर्णय होत नाहीये…”

या संस्थानांचा तसा निर्णय झालेला होता. भोपाळ, हैदराबाद आणि जूनागढ या संस्थानांना भारतात राहायची मुळीच इच्छा नव्हती. याच संदर्भात २ ऑगस्ट ला च भोपाळ च्या नवाबाने जिन्ना यांना एक पत्र लिहिले. जिन्ना आणि हा नवाब हमिदुल्ला हे दोघे खूप छान मित्र. अश्या ह्या आपल्या मित्राला पत्रात नवाब हमिदुल्ला लिहितो, “८० टक्के हिंदू लोकसंख्या असलेलं माझं भोपाळ संस्थान, ह्या हिंदू भारतात अगदी एकाकी पडलेलं आहे. त्यातून माझं संस्थान हे माझ्या आणि इस्लाम च्या शत्रूंनी वेढलेलं आहे. पाकिस्तान आम्हाला मदत करू शकत नाही, हे काल रात्री तुम्ही स्पष्ट केलेलं आहे.” (Bhopal stands alone with an 80% Hindu majority in the midst of Hindu India, surrounded by my personal enemies as well as by the enemies of Islam. Pakistan has no means of helping us. You rightly made this point to me last night).


१, क्वीन व्हिक्टोरिया रोड या दिल्लीच्या निवासस्थानी राहत असलेल्या डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांचीही व्यस्तता वाढली होती. भविष्य काळातील राष्ट्रपती होण्यास त्यांना बराच अवधी होता. मात्र वर्तमान नेतृत्वात एक पितृ पुरुष (फादर फिगर) म्हणून सर्व त्यांच्याकडे बघत होते. अर्थातच स्थित्यंतराच्या या नाजूक आणि अतिशय कठीण प्रसंगी त्यांच्याकडे सल्ला मसलतींसाठी येणाऱ्या किंवा एखाद्या विषयाची माहिती देणाऱ्या / घेणाऱ्या लोकांचा ओघही वाढला होता.

डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे मूळचे बिहार चे. त्यामुळे बिहारची अनेक मंडळी वेगवेगळे मुद्दे घेऊन, वेगवेगळे प्रश्न घेऊन त्यांच्याकडे येत होती. असेच एक पत्र ते संरक्षण मंत्री, सरदार बलदेव सिंह यांना २ ऑगस्ट च्या दुपारी लिहित होते.

१५ ऑगस्ट चा सोहळा साजरा करण्या विषयीचं ते पत्र होतं. ‘पटना शहरात, नागरिक आणि प्रशासना सोबत मिलिटरी ने ही या सोहळ्यात शामिल व्हावं, म्हणजे त्या कार्यक्रमाला भव्यता येईल’, हे सांगणारं ते पत्र होतं.

सरदार बलदेव सिंह हे अकाली दलाकडून मंत्रिमंडळात शामिल झालेले मंत्री. डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांचा आदर करणारे. त्यामुळे राजेंद्र बाबुंच्या पत्रावर ते योग्य ती कारवाई करतील, हे निश्चित होतं.


२ ऑगस्ट च्या सकाळ पासून संयुक्त प्रांतात (आजच्या उत्तर प्रदेशात), एक वेगळंच नाट्य रंगत होतं. येथील हिंदु महासभेच्या नेत्यांना सरकारने आधल्या दिवशी रात्रीच अटकेत टाकलं होतं. आणि आरोप काय ठेवला होता, तर ‘ही महासभेची नेते मंडळी सरकार विरुध्द ‘डायरेक्ट एक्शन’ ला सुरुवात करणार आहेत’. ‘डायरेक्ट एक्शन’ हा शब्द हिंदुस्थानी राजकारणात बदनाम झालेला होता. अवघ्या एका वर्षापूर्वीच बंगाल मधे मुस्लिम लीग च्या गुंडांनी पाच हजारावर हिंदूंना कापून काढले होते आणि हजारो स्त्रियांची विटंबना केली होती. कॉंग्रेस कार्यकारिणी ने नंतर जी फाळणी स्वीकारली, त्याला कुठे तरी ह्या ‘डायरेक्ट एक्शन’ शब्दाची पाशवीक किनार होती. त्यामुळे ‘डायरेक्ट एक्शन’ च्या नावाखाली हिंदू नेत्यांना उचलून कैदेत टाकणं, हे थोडं विचित्र वाटत होतं. कारण ‘डायरेक्ट एक्शन’ हा शब्दप्रयोग मुस्लिम लीग शी जोडला गेलेला होता.

या बातमीची दखल अगदी सिंगापुर हून प्रकाशित होणाऱ्या ‘इंडियन डेली मेल’ ह्या दैनिकानेही घेतली. शनिवार, २ ऑगस्ट च्या अंकात अगदी पहिल्या पानावर त्यांनी ही बातमी छापली. शिवाय ‘हिंदु महासभेच्या’ दहा मागण्या सुध्दा छापल्या. या बातमी मुळे हिंदु महासभेच्या समर्थकांमधे बेचैनी निर्माण झाली.


तिकडे दूर, इस्टर्न फ्रंट च्या ‘कोहिमा’ हून शनिवारी, २ ऑगस्ट ला एक बातमी येऊन थडकली, जी भारतीय संघ राज्यासाठी चांगली नव्हती. ‘इंडिपेंडेंट लीग ऑफ कोहिमा’ ने अशी घोषणा केली की ‘१५ ऑगस्ट ला ते भारतीय संघ राज्यात शामिल होणार नाहीत. ते एक अपक्ष नागा सरकार गठित करतील, ज्यात नागा जनजाती राहत असलेला संपूर्ण प्रदेश येईल’.

१५ ऑगस्ट ला साकार होऊ पाहणाऱ्या भारतीय संघ राज्यासमोर आव्हानांचे डोंगर उभे राहत होते.


या सर्व तणावाच्या पार्श्वभूमीवर देशात आणि परदेशात भारतीय चित्रपट लोकांचं मनोरंजन करतच होते. सिंगापुर च्या डायमंड थियेटर मध्ये अशोक कुमार आणि वीरा चा ‘आठ दिन’ हा सिनेमा गर्दी खेचत होता. या चित्रपटाची कथा उर्दू चे प्रसिध्द कथाकार सआदत हसन मंटो यांनी लिहिली होती आणि संगीतकार एस. डी. बर्मन यांनी या चित्रपटाद्वारे चित्रपट सृष्टीत प्रवेश केला होता..!

2nd August in Singapore Theater.


सरदार पटेलांच्या दिल्लीतल्या निवासस्थानी (आजचे १, औरंगजेब रोड) सुध्दा हालचालींना वेग आला होता. संस्थानांचं विलीनीकरण आणि त्याच बरोबर सिंध, बलोचीस्तान आणि बंगाल मध्ये भडकलेले दंगे या मुद्द्यांवर गृह मंत्रालयाचा कस लागत होता.

तश्यातच दुपारी सरदारांना पंडित नेहरूंनी लिहिलेले पत्र मिळाले. पत्र लहानसेच होते. त्यात लिहिले होते –
“काही प्रमाणात औपचारिकता निभावण्यासाठी हा पत्राचा प्रपंच. मी तुम्हाला माझ्या मंत्रिमंडळात शामिल होण्यासाठी निमंत्रण पाठवत आहे. तसा ह्या पत्राचा काही विशेष अर्थ नाही. कारण आपण माझ्या मंत्रिमंडळाचे सुदृढ स्तंभ आहात.”

पटेलांनी ते पत्र घेतलं. थोडा वेळ त्याच्याकडे बघितलं. किंचित स्मित केलं. अन आपल्या सचिवांसोबत ते, भारत – पाकिस्तान च्या, अजून जाहीर न झालेल्या, सीमेवर भडकलेल्या दंग्यांबाबत चर्चा करू लागले.


या सर्व वातावरणापेक्षा अगदी दूर, महाराष्ट्रात, देवाच्या आळंदीला, कॉंग्रेस मधला एक डाव्या विचारांचा गट जमला होता. आज आणि उद्या ह्या गटाचं संमेलन घ्यावं असं त्यांनी दोन महिन्यांपूर्वी ठरवलं होतं. शंकरराव मोरे आणि भाऊसाहेब राउतांच्या आवाहना वरून ही सारी मंडळी जमली होती. भारत स्वतंत्र होतोय अन कॉंग्रेस च्या हातात स्वतंत्र भारताच्या सत्तेची चावी येतेय, हे त्यांना दिसत होतं. मात्र ह्या सर्व प्रक्रियेत आपल्या डाव्या, साम्यवादी विचारांचं काय..? असा त्यांना प्रश्न पडला होता. त्या साठीचं विचार मंथन करण्यासाठी ही मंडळी जमली होती. यांच्यात तुळशीदास जाधव, कृष्णराव धुळूप, ज्ञानोबा जाधव, जी. डी. लागू, दत्ता देशमुख, र. के. खाडिलकर, केशवराव जेधे सारखी नामवंत आणि भारदस्त मंडळी जमली होती. यात कॉंग्रेस पक्षांतर्गत शेतकरी – कामकरी लोकांसाठी वेगळा कार्यकर्त्यांचा संघ स्थापन करण्याची योजना ठरत होती.

हीच बैठक कालांतराने महाराष्ट्रातील एका मोठ्या डाव्या विचारसरणीच्या शेतकरी – कामकरी लोकांच्या पक्षाला जन्म देईल असं तेंव्हा तरी कोणाला वाटलं नव्हतं . . .

दोन ऑगस्ट च्या ह्या बैठकीत, या नामवंत मंडळींनी, भारत विभाजनाच्या आणि अमानुष दंगलीं संबंधी एक चकार शब्द सुध्दा काढला नाही..!


तिकडे मद्रास च्या एग्मोर भागात, सायंकाळी भरलेल्या एका सभेत, मद्रास प्रेसिडेन्सी चे अन्न, औषधी आणि आरोग्य मंत्री टी. एस. एस. राजन हे एंग्लो-इंडियन समुदायाशी संवाद साधत होते. इंग्रज गेल्या नंतर या समाजाचं कसं होणार हा प्रश्न त्यापैकी अनेकांच्या मनात होता. त्यालाच उत्तर देताना मंत्री महोदय म्हणाले की “तुमचा हा लहान समुदाय (कम्युनिटी) फार चांगल्या पद्धतीने, समाजात मिळून मिसळून राहिलेला आहे. आता पुढे स्वातंत्र्या नंतरही या समुदायाला एका जवाबदार नागरिकाची भूमिका वठवायची आहे.”


तिकडे श्रीनगर मधे गांधीजींच्या पहिल्या – वहिल्या काश्मीर भेटीचा दुसरा दिवस आज मावळायला आला होता. आजचा दिवस तसा फार महत्वपूर्ण घटनांनी भरलेला नव्हताच. सकाळीच प्रार्थनेनंतर, गांधीजींचा मुक्काम असलेल्या किशोरीलाल सेठी यांच्या घरी बेगम अकबर जहान, आपल्या मुलीला घेऊन आल्या. या भेटीतही त्यांनी ‘आपला नवरा’ (शेख अब्दुल्ला) हा तुरुंगातून सुटणं कसं आवश्यक आहे’ हे गांधीजींना वारंवार आळवून सांगितलं. आजही गांधीजीं भोवती नेशनल कॉन्फरन्स च्या च मुस्लिम नेत्यांचा गराडा होता. मात्र आज गांधीजी अनेकांना भेटले, त्यात बरेच हिंदू नेते ही होते.

रामचंद्र काक यांनी दिलेल्या निमंत्रणा प्रमाणे उद्या, दिनांक ३ ऑगस्ट ला गांधीजी महाराजा हरीसिंह यांना भेटायला जाणार होते….!


दिवसभरात लाहोर, पिंडी, पेशावर, चीतगाव, ढाका, अमृतसर या ठिकाणी हिंदू – मुस्लिम चकमकी झाल्या होत्या. मात्र रात्रीचा काळोख या संपूर्ण प्रदेशाला गिळू लागल्याबरोबर, क्षितिजावर आगीच्या मोठमोठ्या पेटलेल्या ज्वाळा दिसू लागल्या.

दंग्या पूर्वीचे चित्र

दोन ऑगस्ट ची ही रात्र अशांतच असणार होती…!
– प्रशांत पोळ

१ ऑगस्ट, १९४७

शुक्रवार. १ ऑगस्ट, १९४७. हा दिवस अचानकच महत्वाचा होऊन गेला. या दिवशी काश्मीर च्या संदर्भात दोन गोष्टी घडल्या, ज्या पुढे खूप महत्वाच्या ठरणार होत्या. त्या दोन्ही गोष्टींचा एकमेकांशी तसा काही संबंध नव्हता. पण पुढे घडणाऱ्या रामायण-महाभारतात या दोन गोष्टींचं स्थान आवश्यक असणार होतं.

१ ऑगस्ट ला गांधीजी श्रीनगर ला पोहोचले, ही ती पहिली गोष्ट. गांधीजींचा हा पहिलाच काश्मीर दौरा. यापूर्वी सन १९१५ मध्ये, अर्थात गांधीजी नुकतेच दक्षिण अफ्रिकेतून परत आले असताना आणि पहिलं विश्व युध्द चालू असताना, काश्मीर चे महाराजा हरीसिंह यांनी गांधीजींना काश्मीर भेटीचं व्यक्तिगत निमंत्रण दिलं होतं. महाराज तेंव्हा फक्त वीस वर्षांचे होते. मात्र १९४७ मधे सारंच काही नाटकीय रित्या बदललेलं होतं. या खेपेस महाराजांना आणि जम्मू-काश्मीर प्रशासनाला गांधीजींचा दौरा नको होता. स्वतः महाराज हरीसिंहांनी या संदर्भात एक पत्र व्हाईसरॉय लॉर्ड माउंटबेटन यांना लिहिलं होतं. त्यात ते म्हणाले होते, “सर्व दृष्टीने, सर्वकष विचार करता आम्हाला हेच सुचवावसं वाटतं की महात्मा गांधींनी त्यांचा नियोजित काश्मीर दौरा या वेळेस रद्द करावा. आणि त्यांना जर यायचेच असेल तर त्यांनी शरद ऋतू संपल्यावर यावं. आम्ही परत सांगू इच्छितो, गांधीजी किंवा अन्य कोणाही राजकीय पुढाऱ्याने काश्मीर मधील स्थिती सुधारल्या शिवाय येथे येऊ नये.”

म्हणजेच ‘यजमानांचा विरोध असतानाही त्यांच्या घरी जावं’ असा हा प्रसंग होता. गांधीजींना ही काही प्रमाणात याची जाणीव होती. काश्मीर हा आता भारत आणि पाकिस्तान, या दोघांच्या साठी कळीचा मुद्दा होता. स्वातंत्र्य अक्षरशः दोन आठवड्यांच्या उंबरठ्यावर येऊन ठेपलं होतं. आणि अजूनही काश्मीर ने आपला निर्णय जाहीर केलेला नव्हता.

म्हणूनच गांधीजींना काश्मीर चा हा दौरा म्हणजे ‘काश्मीर भारतीय संघराज्यात विलीन व्हावं, अश्या अर्थाने आपण कॅंपेन करतोय’ असं चित्र नको होतं. ही गोष्ट त्यांच्या व्यक्तिमत्वाला मारक ठरणारी झाली असती, असं त्यांना वाटत होतं. २९ जुलै ला, काश्मीर दौऱ्यावर निघण्यापूर्वी गांधीजींनी दिल्लीतल्या आपल्या प्रार्थना सभेत म्हटलं होतं – “मी महाराजांना भारतात शामिल व्हा आणि पाकिस्तानात होऊ नका, असं सांगायला जात नाहिये. काश्मीर चे खरे मालक म्हणजे काश्मिरातली जनता आहे. तिनेच ठरवायचे की कुठे शामिल व्हायचं ते. आणि म्हणूनच मी काश्मिरात काहीही सार्वजनिक काम करणार नाहिये. अगदी प्रार्थना सुध्दा. ती माझी वैयक्तिक असेल..!”

महाराज हरीसिंह आणि गांधीजी

गांधीजी रावळपिंडी मार्गाने काश्मीर च्या श्रीनगर मधे १ ऑगस्ट ला दाखल झाले. या वेळेस त्यांना महाराजांचे निमंत्रण नसल्याने ते ‘किशोरीलाल सेठी’ यांच्या घरी थांबले. त्यांचं हे घर भाड्याचं असलं तरी चांगलं प्रशस्त होतं. आजच्या श्रीनगर मधल्या बार्झुल्याच्या ‘बोन एंड जॉइंट हॉस्पिटल’ च्या अगदी जवळ हे घर होतं. हे सेठी साहेब जंगलांचे ठेके घ्यायचे. ते कॉंग्रेस च्या जवळचे होतेच, पण नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या ही जवळ होते. मात्र त्यावेळी नेशनल कॉन्फ्रेंस चे नेते शेख अब्दुल्ला यांना महाराजांनी तुरुंगात डांबले होते. नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या अनेक नेत्यांना काश्मीर बाहेर हाकलण्यात आले होते. शेख अब्दुल्लांच्या नेतृत्वाखाली हे सर्व नेते / कार्यकर्ते महाराजां विरुध्द कट करत होते, असा त्यांच्यावर आरोप होता.

आणि म्हणूनच, १ ऑगस्ट ला गांधीजी जेंव्हा रावळपिंडी च्या मार्गाने श्रीनगर ला येत होते, तेंव्हा चकलाला ला बख्शी गुलाम मोहंमद आणि ख्वाजा गुलाम मोहम्मद सादिक, या नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या नेत्यांनी त्यांना ‘कोहला ब्रिज’ पर्यंत सोडलं आणि ते दोघंही परत लाहोर ला गेले. गांधीजींच्या बरोबर त्यांचे व्यक्तिगत सचिव प्यारेलाल आणि दोन पुतण्या होत्या. श्रीनगर मधे प्रवेश केल्यावर गांधीजी सरळ किशोरीलाल सेठी यांच्या घरी गेले. तिथे थोडा विश्राम केल्यावर त्यांना दल सरोवरावर नेण्यात आले.

गांधीजींच्या ह्या संपूर्ण दौऱ्यात नेशनल कॉन्फ्रेंस ची च माणसं त्यांच्या आजुबाजूला होती. हे असं कां..? तर काश्मीर च्या ह्या पहिल्या भेटी आधी गांधीजींनी नेहरूं कडून सर्व माहिती घेतली होती. त्यांनी स्वतःच या काश्मीर दौऱ्यात ही माहिती दिली. काश्मिरात पंडित नेहरूंचे सर्वात जवळचे मित्र होते – शेख अब्दुल्ला, जे तुरुंगात बंदिस्त होते. अर्थात तरीही शेख साहेबांच्या बेगमेनं आणि इतर अनुयायांनी गांधीजींची सर्व व्यवस्था बघितली होती.

काश्मीर मधे गांधीजींना भेट देणारी पहिली अधिकृत शासकीय व्यक्ति होती – ‘रामचंद्र काक’. महाराजा हरीसिंहांचे अत्यंत विश्वासपात्र असलेले, काश्मीर चे प्रधान. नेहरूंच्या ‘हेट लिस्ट’ मधे सर्वात वरचं स्थान असलेली व्यक्ति. कारण जेंव्हा १५ मे, १९४६ ला शेख अब्दुल्लांना, त्यांच्या काश्मीर विरोधी कारस्थानासाठी बंदिस्त करून तुरुंगात टाकण्यात आलं, तेंव्हा नेहरूंनी त्यांचं वकीलपत्र घेण्यासाठी काश्मीर ला येण्याची घोषणा केली. या काक महाशयांनी नेहरूंना काश्मिरात प्रवेश बंदी घातली आणि मुजफ्फराबाद जवळ नेहरूंना अटक केली. नेहरूंना याचा अर्थातच प्रचंड राग होता..!

या रामचंद्र काक यांनी गांधीजींना सील केलेलं महाराजांचं पत्र दिलं. हे पत्र म्हणजे गांधीजींना भेटीचं निमंत्रण होतं. तीन ऑगस्ट ला महाराजांच्या ‘हरी निवास’ ह्या निवासस्थानी ही भेट ठरली.

नेहरूंच्या ब्रीफिंग प्रमाणे गांधीजींच्या ह्या संपूर्ण काश्मीर प्रवासात त्यांच्या भोवती वेढा होता तो नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या कार्यकर्त्यांचाच. शेख साहेबांच्या अनुपस्थितीत बेगम अकबर जहाँ आणि मुलगी खलिदा ह्या गांधीजींच्या तीन दिवसांच्या वास्तव्यात अनेकदा त्यांना भेटायला आल्या.

दिनांक १ ऑगस्ट ला श्रीनगरात गांधीजींनी एकाही राष्ट्रवादी हिंदू नेत्याची भेट घेतली नाही..!


१ ऑगस्ट ला च दुसरीही एक महत्वाची घटना घडत होती, ज्यामुळे पुढील अनेक वर्षांपर्यंत भारतीय उपखंडात असंतोष राहणार होता. आणि ही घटना देखील काश्मीर च्या संदर्भातच होती. महाराजा हरीसिहांच्या नेतृत्वाखाली असलेलं काश्मीर राज्य बरंच मोठं होतं. सन १९३५ मधे त्यातील ‘गिलगीट एजेन्सी’ हा भाग ब्रिटिशांनी काढून, ब्रिटीश साम्राज्याशी जोडला. मुळात संपूर्ण आणि अखंड काश्मीर हे या पृथ्वीवरचं अक्षरशः नंदनवन आहे. त्यातून सामरिक आणि सैनिकी दृष्टीने काश्मीर हे फार महत्वाचं राज्य होतं आणि आहे. तीन देशांच्या सीमा या राज्याला मिळत होत्या. १९३५ मध्ये दुसरं विश्व युध्द जरी लांब असलं तरी जागतिक राजकारणात मोठे फेरबदल व्हायला सुरुवात झाली होती. रशियाची शक्ती वाढत होती. आणि म्हणूनच काश्मीर चा रशियाला जोडणारा जो भाग, अर्थात ‘गिलगीट एजेन्सी’, होता तो ब्रिटिशांनी महाराजा हरीसिहांपासून काढून घेतला.

गिलगित - बाल्टिस्तान -१

पुढे झेलम मधून बरंच पाणी वाहून गेलं. दुसरं विश्व युध्द संपलं. त्या युध्दात भाग घेतलेले सारेच देश खिळखिळे झाले होते. ब्रिटिशांनी भारत सोडण्याचा निर्णय घेतला होता. या सर्व परिस्थितीत ‘गिलगीट एजेन्सी’ (अर्थात गिलगीट-बाल्टीस्तान हा प्रदेश) सारख्या दुर्गम भागावर नियंत्रण ठेवण्यात ब्रिटिशांना कसलंही स्वारस्य नव्हतं. आणि म्हणूनच, भारताला अधिकृत स्वातंत्र्य देण्याआधीच, १ ऑगस्ट ला, ब्रिटिशांनी ‘गिलगीट एजेन्सी’ हा भाग महाराजांना सोपविला. १ ऑगस्ट, १९४७ च्या सूर्योदयाला गिलगीट-बाल्टीस्तान मधील सर्व जिल्हा मुख्यालयात यूनियन जेक च्या जागी काश्मीर चा राजध्वज मोठ्या दिमाखात फडकत होता.

मात्र या हस्तांतरणाला महाराज कितीसे तयार होते..? फारसे नाही..!
या भागाच्या रक्षणासाठी ब्रिटिशांनी ‘गिलगीट स्काउट’ ही बटालियन तैनात केली होती. काही ब्रिटीश अधिकारी सोडले तर अख्खी फौज मुसलमान होती. १ ऑगस्ट च्या हस्तांतरणाबरोबर ही मुस्लिमांची फौज सुध्दा महाराजांजवळ आली. महाराजांनी या प्रदेशाचा गव्हर्नर म्हणून ब्रिगेडियर घन्सारा सिंह यांची नेमणूक केली. मात्र त्यांच्या सोबत ‘गिलगीट स्काउट’ चे मेजर डब्लू. ए. ब्राऊन आणि कॅप्टन ए. एस. मेथिसन हे अधिकारी दिले. ‘गिलगीट स्काउट’ चा सुभेदार मेजर बाबर खान देखील या लोकांबरोबर होता.

गिलगित - बाल्टिस्तान - २

हे करताना महाराजांना असं मुळीच वाटलं नसेल की फक्त दोन महिने तीन दिवसांनी पूर्ण ‘गिलगीट स्काउट’ गद्दारी करेल आणि गव्हर्नर ब्रिगेडियर घन्सारा सिंह यांनाच बंदी बनवेल…!

१ ऑगस्ट च्या ह्या गिलगीट च्या हस्तांतरणाने भविष्यातील महत्वाच्या घटनांची नांदी लिहून ठेवली..!


अखंड हिंदुस्थानाचं खंडित स्वातंत्र्य उंबरठ्यावर येऊन ठेपलेलं असताना देशाच्या पूर्व आणि पश्चिम सीमेवर प्रचंड नरसंहार चालला होता. स्वातंत्र्याचा आणि अर्थातच विभाजनाचा दिवस जसा जसा जवळ येत जाईल, तसा तसा हा नरसंहार वाढत जाईल असा ब्रिटीश अधिकाऱ्यांचा होरा होता. म्हणूनच त्यांनी, ह्या दंगलीची आग कमी करण्यासाठी हिंदू, मुस्लिम आणि शीख अश्या मिश्र सेनेची कल्पना मांडली. त्यानुसार ‘पंजाब बाउन्ड्री फोर्स’ ही सेना निर्माण करण्यात आली. यात अकरा मिश्रित इन्फंट्री होत्या. एकूण सैनिक होते पन्नास हजार आणि नेतृत्व करणारे चार ब्रिगेडियर होते – मोहम्मद अयूब खान, नासीर अहमद, दिगंबर ब्रार आणि थिमय्या.

१ ऑगस्ट ला ह्या चौघाही ब्रिगेडियर्स नि लाहोर ला त्यांच्या तात्पुरत्या मुख्यालयात ‘पंजाब बाउन्ड्री फोर्स’ च्या कामाला सुरुवात केली.

मात्र फक्त पंधराच दिवसांनी, ह्या मिश्रित सेनेला त्यांचं मुख्यालय, लाहोर, जळताना बघावं लागणार होतं..!


याच वेळी दूर कलकत्त्यात एक नाट्य रंगात आलेलं होतं….

कॉंग्रेस चे वरिष्ठ नेते आणि नेताजी सुभाष चंद्र बोस यांचे मोठे भाऊ शरद चंद्र बोस यांनी १ ऑगस्ट ला कॉंग्रेस पक्षाचा राजीनामा दिला. शरद बाबू हे तसं ज्वलजहाल व्यक्तिमत्व. चाळीस वर्ष कॉंग्रेस मध्ये राहून प्रामाणिकपणाने आणि प्राणपणाने लढलेला हा माणूस. १९३० च्या ब्रिटीश इंटलीजेंस च्या रिपोर्ट मध्ये उल्लेख आहे – “He is a man, who assisted the revolutionary movement for years by means of his Purse, his Press and his Prestige, and who was unquestionably a most dengerous opponent of Government.”

शरद चंद्र बोस आणि पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्यात तसं बरंच साम्य. दोघांचाही जन्म १८८९ चा. दोघांचंही शिक्षण इंग्लंड मध्ये झालं. दोघांनीही कायद्याची पदवी इंग्लंड मधूनच घेतली. तरुण पणात दोघांचेही विचार डाव्या विचारधारेकडे झुकणारे होते. पुढे दोघेही कॉंग्रेस मध्ये सक्रीय झाले. दोघांचेही आपसातील संबंध चांगले होते.

शरत चन्द्र बोस

मात्र १९३७ च्या बंगाल च्या प्रांतिक निवडणुकीत कॉंग्रेस ला सर्वाधिक ५४ जागा मिळाल्या. त्या खालोखाल ‘कृषक प्रजा पार्टी’ आणि ‘मुस्लिम लीग’ ला प्रत्येकी ३७ जागा मिळाल्या. बंगाल कॉंग्रेस चे नेते या अधिकाराने शरद चंद्र बोस यांनी कॉंग्रेस ला आणि प्रामुख्याने गांधी – नेहरूंना गळ घातली की कॉंग्रेस आणि कृषक प्रजा पार्टी यांनी मिळून संयुक्त सरकार स्थापन केले पाहिजे. मात्र कॉंग्रेस ने हे ऐकले नाही. सर्वाधिक जागा मिळूनही कॉंग्रेस पक्ष विरोधी बाकांवर बसला आणि मुस्लिम लीग ने कृषक प्रजा पार्टी च्या मदतीने सरकार स्थापन केले. शेर-ए-बंगाल, ए. के. फजलुल हक हे बंगाल चे ‘प्रधानमंत्री’ झाले. तेंव्हापासून बंगाल मधे कॉंग्रेस चा पाया कमकुवत झाला. त्याची परिणीती पुढे ९ वर्षांनी सुऱ्हावर्दी सारख्या मुस्लिम लीग च्या ‘पंतप्रधाना’ मध्ये झाली, ज्याच्या नेतृत्वात १९४६ मध्ये ‘डायरेक्ट एक्शन डे’ च्या दिवशी पाच हजार निर्दोष हिंदूंची अमानुष कत्तल झाली…!

ह्या सर्व घटना शरद बाबूंना व्यथित करत होत्या. ते वेळोवेळी या संबंधात कॉंग्रेस नेतृत्वाला, आणि विशेषतः नेहरूंना लिहित होते. मात्र त्याचा काहीही उपयोग होत नव्हता. १९३९ च्या त्रिपुरी (जबलपुर) कॉंग्रेस च्या अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत नेहरूंनी सुभाषबाबूंच्या विरोधात जी प्रचाराची राळ उठवली होती, त्यामुळेही शरद बाबूंचे चिडणे स्वाभाविकच होते.

आणि या सर्वांवर कुरघोडी म्हणजे गांधी – नेहरूंनी बंगाल च्या विभाजनाला दिलेली मान्यता. शरद बाबूंना हे पटणारं नव्हतं. आणि म्हणूनच १ ऑगस्ट ला त्यांनी आपल्या चाळीस वर्ष जुन्या, कॉंग्रेस पक्षाला सोडचिठ्ठी दिली..!

१ ऑगस्ट ला च शरद बाबूंनी ‘सोशलिस्ट रिपब्लिकन आर्मी’ ह्या पक्षाची स्थापना केली. ‘देशाची फाळणी आणि देशात निर्माण झालेलं अराजकतेचं वातावरण हे नेहरूंच्या नेतृत्वाचे अपयश आहे’ असं त्यांनी जोरकस पणे मांडलं.


१ ऑगस्ट. देशात घडणाऱ्या प्रचंड आणि वेगवान घडामोडींचा दिवस आता मावळायला आला होता. पंजाब मात्र पेटलेलाच होता. रात्रीच्या त्या भयाण काळोखात पंजाब, सिंध, बलोचीस्तान इथल्या अनेक गावांमधून जळणाऱ्या घरांच्या भेसूर अग्निज्वाला दूर दूरवर दिसत होत्या. संघाचे अठ्ठावन हजार स्वयंसेवक संपूर्ण पंजाबात हिंदू – शिखांचं रक्षण करण्यासाठी दिवसरात्र एक करत होते. बंगाल मधे परिस्थिती अराजकतेच्या दिशेने वाटचाल करत होती….

स्वातंत्र्य आणि त्याबरोबरचे विभाजन आता फक्त चौदा दिवस दूर होते…!
– प्रशांत पोळ