५ ऑगस्ट, १९४७

वातावरण ढगाळ असूनही किंचित थंडी जाणवत होती. जम्मू हून लाहोर ला जाताना रावळपिंडी चा रस्ता चांगला होता. त्यामुळे गांधीजींचा काफिला पिंडी मार्गे लाहोर कडे निघाला होता.

वाटेत ‘वाह’ नावाचे शरणार्थी शिबिर होते. गांधीजींच्या मनात ह्या शिबिराला भेट द्यायची होती. पण त्यांच्या बरोबरच्या कार्यकर्त्यांना ही भेट टाळायची होती. कारण वाह चे शरणार्थी शिबिर म्हणजे दंग्यातून वाचलेल्या हिंदू – शिखांचे शिबिर. त्यांच्या कहाण्या फार हृदयद्रावक होत्या. त्या सर्वांना आपापले घरदार सोडून, पळून ह्या शिबिराचा आश्रय घ्यावा लागला होता. अनेकांचे कुटुंबीय मारल्या गेले होते. अनेकांच्या बहि‍णींवर, मुलींवर, बायकांवर त्यांच्या डोळ्यादेखत बलात्कार झालेले पहावे लागले होते. त्यामुळे साहजिकच कॉंग्रेस आणि गांधीं बद्दल ची चीड त्या शिबिरार्थींच्या वागण्यात / बोलण्यात जाणवत होती. आणि म्हणूनच गांधीजींना अश्या शिबिरात नेणे, त्यांच्या बरोबरच्या कार्यकर्त्यांना धोक्याचे वाटत होते.

मात्र गांधीजींचा ठाम निर्धार होता, वाह च्या शरणार्थी शिबिराला भेट देईनच..! त्यामुळे वाह ला जायचे नक्की झाले. दुपारी हा काफिला वाह च्या शरणार्थी शिबिरात पोहोचला.

हे शिबिर म्हणजे रक्तरंजित इतिहासाचा जिवंत पुरावा होता. गेल्या महिन्यात तर येथे शरणार्थींची संख्या पंधरा हजारांपर्यंत पोहोचली होती. मात्र जसजसा १५ ऑगस्ट हा दिनांक जवळ येऊ लागला, तसतशी शिबिरार्थींची संख्या कमी होऊ लागली. हा सर्व भाग पाकिस्तानात जाणार हे जणू घोषित झालेलं होतं. आणि ‘पाकिस्तानात आपण सुरक्षित राहणार नाही’ असं हिंदू – शीख निर्वासितांना वाटत होतं. म्हणून जमेल तसे, हे शरणार्थी पूर्व पंजाबात जायच्या प्रयत्नात होते. आज शिबिरात साधारण ९ हजार शरणार्थी होते. यात अधिकांश पुरुष होते. काही प्रौढ आणि म्हाताऱ्या बायका होत्या. पण तरुण मुली जवळ जवळ नव्हत्याच. शिबिरात येतानाच त्यांचं अपहरण झालं होतं किंवा त्यांच्यावर बलात्कार करून त्यांना मारून टाकलेलं होतं.

हे शरणार्थी शिबिर नसून ‘यातना शिबिर’ वाटत होतं. पाऊस येऊन गेलेला होता. खाली चिखल होता. अनेक टेंट गळत होते. ठिकठिकाणी राशन-पाणी घेण्यासाठी प्रचंड रांगा लागलेल्या होत्या.

गांधीजी - वाह शरणार्थी शिबिरात

गांधीजी तिथे पोहोचल्यानंतर काही शिबिरार्थींना, थोडा फार चिखल नसलेल्या भागात गोळा केलं गेलं. साधारण दीड – दोन हजार शिबिरार्थी असावेत. मात्र तेथेही घाण येतच होती. गांधीजींनी आधी त्यांची प्रार्थना म्हटली आणि मग शिबिरार्थ्यांबरोबर चा संवाद सुरु झाला. शिबिरार्थींतर्फे दोन शीख उभे राहिले. त्यांचं म्हणणं होतं, ‘हे शिबिर पूर्व पंजाबात स्थलांतरित करा. पंधरा ऑगस्ट नंतर येथे पाकिस्तान चे, अर्थात मुस्लिम लीग चे शासन येईल. ब्रिटीश काळातच त्यांनी हिंदू – शिखांची इतकी कत्तल केलेली आहे, तर त्यांचं राज्य आल्यावर काय होईल, याची कल्पनाच करवत नाही..!

यावर गांधीजींनी स्मित केलं. अन ते संथ आवाजात बोलू लागले, ‘तुम्हाला पंधरा ऑगस्ट नंतरच्या दंगलींची जी भीती वाटतेय, ती मला वाटत नाही. मुसलमानांना पाकिस्तान हवं होतं. ते त्यांना मिळालं. आता ते काही करतील असं मला मुळीच वाटत नाही. शिवाय जिन्ना साहेबांनी आणि मुस्लिम लीग च्या पुढाऱ्यांनी शांती आणि सलोख्याचं आश्वासन दिलेलं आहे. त्यांनी आश्वस्त केलंय कि पाकिस्तानात हिंदू आणि शीख हे सुरक्षित राहतील. तेंव्हा त्यांच्या आश्वासनाचा आदर करा. हे शरणार्थी शिबिर पूर्व पंजाबात नेण्याचं काही एक कारण नाही. तुम्ही येथे सुरक्षित आहात. मनातील भीती काढून टाका. जर मी नोवाखालीला जायचं मान्य केलं नसतं, तर पंधरा ऑगस्ट ला मी तुमच्या बरोबरच राहिलो असतो.” (Mahatma, Volume 8, Life of Mohandas K. Gandhi – D. G. Tendulkar)

गांधीजी हे सांगत असताना शिबिरार्थींच्या चेहऱ्यावरचा राग, चीड, हताशा त्यांना दिसत होती. पण ह्या शिबिरार्थींना मुसलमानांची भीती का वाटावी, हे त्यांना उमजतच नव्हतं. तरीही त्यांनी आपल्या प्रतिनिधीच्या रुपात डॉ. सुशीला नायर यांना तेथेच रहायला सांगितलं.


लाहोर ची दुपार…

लाहोर. प्रभू रामचंद्रांचा पुत्र ‘लव’ याने स्थापन केलेलं शहर. पंजाबी संस्कृतीचं माहेरघर. शालीमार उद्यानाचं शहर. नूरजहाँ आणि जहांगीर च्या मकबऱ्या चं शहर. महाराजा रणजितसिंगाचं शहर, अनेक मंदिरांचं, गुरुद्वारांचं आणि मशि‍दींचं शहर. कामिनी कौशल चं शहर. पंजाबी रंगा-ढंगाचं वसलेलं, उत्साहाने सळसळणारं शहर.

पण आज मात्र लाहोर ची दुपार संथ होती. काहीशी उदासवाणी पण. शहरातल्या सर्व हिंदू – शीख व्यापाऱ्यांचा आज बंद होता. त्यांच्यावर होणाऱ्या अत्याचारांच्या निषेधार्थ हा आजचा बंद पुकारलेला होता. यापूर्वी हिंदू – शिखांनी सर्व पातळीवर आपलं म्हणणं मांडलं होतं. तीन – साडेतीन महिन्यांपूर्वी, अर्थात मार्च – एप्रिल ला लाहोर, रावलपिंडी आणि आजूबाजूच्या भागांवर झालेल्या मुस्लिम आक्रमणाची जखम ताजी होती. आणि आक्रमणाचं हे लोण काही कमी होण्याची चिन्ह दिसत नव्हती.

मुस्लिम नेशनल गार्ड ची आक्रामकता वाढत होती. त्यांच्या धमकावण्या वाढत होत्या. म्हणायला या ‘नेशनल मुस्लिम गार्ड’ चा मुस्लिम लीग शी संबंध नव्हता. पण फक्त म्हणायलाच. मुस्लिम नेशनल गार्ड हे मुस्लिम लीग चाच झेंडा वापरत होते. मुळात नेशनल गार्ड ही मुस्लिम लीग चीच छुपी पण आक्रमक संघटना होती. हिंदू – शीख व्यापाऱ्यांना पळवून लावायचं आणि त्यांच्या तरण्याताठ्या पोरी पळवून आणायच्या हेच यांचं मुख्य काम होतं.

मंगळवार, पाच ऑगस्ट च्या ह्या उदासवाण्या दुपारी, लाहोर च्या गव्हर्नर हाऊस मधे मात्र सुस्ती नव्हती. गव्हर्नर सर इवॉन जेनकिन्स हा अस्वस्थपणे आपल्या कार्यालयात काम करत होता. जेनकिन्स हा तसा पूर्णपणे पंजाबी रंगात रंगलेला ब्रिटीश नोकरशाह होता. पंजाब बद्दल त्याची माहिती अचूक आणि परिपूर्ण होती. आणि म्हणूनच त्याला मनापासून फाळणी नको होती. आज दिवसभरात लाहोरात घडणाऱ्या घडामोडींवर तो लक्ष ठेऊन होता. शिखांच्या हरताळ पुकारण्या मुळे कुठे दंगे उसळतात कि काय, याची त्याला चिंता होती. मुस्लिम नेशनल गार्ड तर्फे दंगे भडकावण्याचे पूर्ण प्रयत्न केले जात आहेत अशी माहिती त्याच्याजवळ पोहोचलेली होती. त्यातूनच ‘उद्या गांधीजींची लाहोर ला धावती भेट आहे’, ही सूचना त्याला मिळाली होती. त्यामुळे तो अधिकच चिंतेत होता.

लाहोरातील गोमती बझार, किशन नगर, संत नगर, राम गली, राजगढ ह्या भागांमधे कडकडीत बंद होता. जवळपास सर्व दुकानं बंद होती. रस्त्यांवर रहदारीही तुरळक दिसत होती. हा सर्व भाग हिंदू – शीख बहुल होता. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या शाखांचं जबरदस्त जाळं या भागात होतं. रोज सायंकाळी मैदानात भरणाऱ्या प्रत्येक शाखेवर दोनशे – तीनशे हिंदू – शीख तरुण हजर असायचे. मार्च पूर्वी लाहोरातल्या संघ शाखांची संख्या अडीचशे च्या वर पोहोचली होती. मात्र मार्च – एप्रिल च्या दंगलीनंतर अनेक हिंदू विस्थापित झाले अन त्या त्त्या भागातल्या शाखा आता बंद पडल्या होत्या. लाहोरातल्या तीन लाख हिंदू – शिखांपैकी सुमारे लाखभर हिंदू – शिखांनी आतापर्यंत लाहोर सोडलं होतं.


दंगल, जाळपोळ आणि अशांततेच्या ह्या वातावरणात, लाहोर पासून बाराशे किलोमीटर दूर, सिंध प्रांतात, कराचीला मात्र एक वेगळीच गडबड उडालेली होती. फारशी गर्दी नसणाऱ्या कराची विमानतळावर माणसंच माणसं दिसत होती. बरोबर १२.५५ ला राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक, श्री गोळवलकर गुरुजी हे टाटा एयर सर्व्हिसेस च्या विमानानं मुंबई हून कराचीला येणार होते. मुंबई च्या जुहू विमानतळावरून हे विमान बरोबर ८ वाजता उडालं होतं. मधे अहमदाबाद चा थांबा घेऊन आता ते कराचीला पोहोचण्याच्या बेतात होतं. विमानात गुरुजींबरोबर डॉ. आबाजी थत्ते ही होते.

या अशांत वातावरणात, गुरुजींच्या सुरक्षेची पूर्ण व्यवस्था स्वयंसेवकांनी ठेवली होती. मोठ्या प्रमाणात स्वयंसेवक तिथे आले होते. कराची महानगरातील भाग कार्यवाह लाल कृष्ण अडवाणी हे देखील त्या स्वयंसेवकांमध्ये होते. गुरुजींच्या मोटारी बरोबर, मोटार सायकल वरून जाणाऱ्या स्वयंसेवकांचा एक वेगळाच ताफा होता. कराचीचं विमानतळ तसं फार मोठं नव्हतं. त्यामुळे ही स्वयंसेवकांची संख्या बरीच मोठी वाटत होती.

गुरुजी - १

बरोबर एक वाजता गुरुजी आणि आबाजी विमानातून उतरले. विमानतळावर उभ्या असलेल्या स्वयंसेवकांमधे कसलीही घाई, गडबड नव्हती, कि गोंधळ ही नव्हता. सारं कसं शिस्तीत चाललं होतं. तीन स्वयंसेवक बुरखे घालून आले होते. ते, त्यातील भोकांमधून आपल्या चौकस डोळ्यांनी सारा परिसर न्याहाळत होते.

गुरुजी, आबाजींबरोबर विमानतळाच्या इमारतीत आले. एकच दमदार घोषणा झाली – ‘भारत माता की – जय..’ संयोगाने त्याच वेळेस, दिल्लीहून कायदे आझम जीनांना घेऊन येणारे व्हॉइसरॉय साहेबांचे विशेष डाकोटा विमान, कराचीच्या विमानतळावर उतरले. त्यातून जीना, त्यांची बहीण फातिमा आणि त्यांचे ३ सहकारी उतरले.

पाकिस्तान च्या निर्मात्याच्या ह्या ‘प्रस्तावित पाकिस्तानच्या’ भेटीबाबत मुस्लिम लीग च्या कार्यकर्त्यांमध्ये फारशी उत्सुकता दिसत नव्हती. कारण जीनांना घ्यायला फारच थोडे कार्यकर्ते विमानतळावर आलेले होते. पाकिस्तान आणि जीनांच्या संबंधी एक – दोन घोषणा दिल्या गेल्या. पण त्या अगदीच मरगळलेल्या होत्या.

जीनांचा पाकिस्तान

डॉ. आबाजी थत्ते विमानातलं सामान घ्यायला थांबले होते. त्यांच्या जवळ उभे असलेल्या जीनांनी, आपल्या स्थानिक कार्यकर्त्याला विचारलं, ‘आज यहां ये भीड़ कैसे..?’ तो कार्यकर्ता म्हणाला, ‘वो आर एस एस का गुरु गोलवलकर आ रहा हैं ना, उसके लिए..’. काहीश्या त्रस्त चेहऱ्याने जीनांनी ते ऐकून न ऐकल्यासारखं केलं आणि ते इमारती बाहेर जाण्यासाठी निघाले.

गुरुजींना घेऊन, संघ कार्यकर्त्यांचा एक भला मोठा काफिला शहराकडे निघाला. आजच संध्याकाळी पूर्ण गणवेशात संचालन निघणार होतं आणि नंतर तिथल्या मुख्य चौकात गुरुजीची जाहीर सभा ठरली होती.

फक्त नऊ / दहा दिवसात जो भाग पाकिस्तानात शामिल होणार आहे, आणि सध्या जो पाकिस्तानची तात्पुरती राजधानी म्हणवला जातो, अश्या भागात हिंदूंनी संचलन काढणं आणि जाहीर सभा घेणं हे अतीव साहसाचं होतं. पण संघांनी हे साहस दाखवलं होतं. दंगेखोर मुसलमानांना एक कडक संदेश जावा आणि हिंदूंमध्ये आत्मविश्वास निर्माण व्हावा, म्हणून संघाने हा पुरुषार्थ दाखवला होता.

बरोबर पाच वाजता संचलन निघालं. ह्या संचलनाच्या सुरक्षितते साठी स्वयंसेवकांनी विशेष व्यवस्था केलेली होती. दहा हजार स्वयंसेवकांचं ते संचलन इतकं जबरदस्त आणि प्रभावी होतं की कोणाचीही अश्या संचलनावर हल्ला करण्याची हिंमतच झाली नसती.


भारताच्या पूर्व आणि पश्चिम सीमेवर होत असलेल्या दंग्यांपासून, अशांततेपासून आणि शरणार्थी शिबिरांपासून दूर, दिल्लीत ‘१७, यॉर्क’ रोड या नेहरूंच्या निवासस्थानी, स्वतंत्र भारताचे भावी प्रधानमंत्री जवाहरलाल नेहरू, त्यांच्या नवीन मंत्रिमंडळ स्थापण्या संबंधी आणि नवीन सरकारच्या कामकाजासंबंधी चिंता करण्यातच व्यस्त होते.

मंगळवार, पाच ऑगस्ट ची दुपार आता संध्याकाळ च्या दिशेने वाटचाल करू लागली होती. नेहरू, त्यांना आलेल्या पत्रांना उत्तर डिक्टेट करत होते.

१ ऑगस्ट ला लॉर्ड माउंटबेटन नी पाठवलेलं पत्र समोर होतं. भारत सरकारचे ऑडीटर जनरल सर बर्टी स्टेग यांना स्वतंत्र भारतात मुदतवाढ देणार का ? हे विचारणा करणारं ते पत्र होतं. त्यात सर स्टेग हे मुदतवाढ मिळाली तर काम करण्यास उत्सुक आहेत असं ही लिहिलं होतं.

या पत्राला समोर ठेऊन नेहरू उत्तर सांगू लागले, “सर बर्टी स्टेग हे अर्थ मंत्रालयाचे आर्थिक सल्लागार असून भारत सरकारचे ऑडीटर जनरल ही आहेत. तुम्हाला कदाचित माहित असेलच, की आमचे धोरण हे त्या सर्व अधिकाऱ्यांना मुदतवाढ देण्याचे आहे, ज्यांना स्वतंत्र भारतात काम करण्याची इच्छा आहे. अर्थात, जिथे त्या पदासाठी योग्य भारतीय मिळतील, तिथे आम्ही भारतीयच नेमणार. मात्र सध्या तरी, ज्या अधिकाऱ्यांना पुढे ही काम करण्याची इच्छा आहे, त्यांना आम्ही त्याच पदावर कायम ठेवणार हे निश्चित.

अर्थातच सर बर्टी स्टेग हे (स्वतंत्र भारताचे) ऑडीटर जनरल म्हणून पुढेही काम बघतील.

पुढील पत्र ही गव्हर्नर जनरल लॉर्ड माउंटबेटन यांचंच होतं. पण जरासं आधीचं. दिनांक १४ जुलै चं.

या पत्रात लॉर्ड साहेबांनी दोन गोष्टी मांडल्या होत्या. पहिली म्हणजे, त्यांच्या स्टाफ चं पुढे काय करायचं. आणि दुसरी म्हणजे स्वतंत्र भारतात त्यांना व्हॉइसरॉय हाऊस सोडून एखाद्या लहानश्या घरात रहायला आवडेल.

उत्तर देण्याआधी नेहरू काहीसे विचारमग्न झाले. अन मग सावकाश, ते आपल्या सचिवाला डिक्टेशन देऊ लागले,

“प्रिय लॉर्ड माउंटबेटन,
तुमच्या १४ जुलै च्या पत्रात तुम्ही प्रामुख्याने दोन गोष्टींचा उल्लेख केला आहे. तुमच्या स्टाफ संबंधी आणि तुमच्या भविष्याच्या घरा संबंधी.

यातील पहिल्या मुद्द्या संबंधात तुम्हालाच निर्णय घ्यायचाय. जो ही सेवक वर्ग तुम्हाला आवश्यक वाटेल, तो स्वतंत्र भारत शासनाच्या वतीनं तुमच्या कडेच राहील. मला आनंद वाटतो कि लॉर्ड इस्मे तुमच्या सोबतच राहतील.

तुमचा, तुलनेनं लहान घरात स्थलांतरित होण्याचा विचार स्तुत्य आहे. मात्र सध्याच्या घडीला तुम्हाला शोभेल असं घर शोधणं कठीण आहे. आणि तसाही त्या ‘व्हॉइसरॉय हाऊस’ चा लगेचच काहीही उपयोग होणार नाहीये. आणि म्हणूनच आपण उभयतांनी व्हॉइसरॉय हाऊस मधेच राहावे ही विनंती..!”


कराचीच्या मुख्य चौकाजवळील मोकळ्या जागेत जाहीर सभेची सारी तयारी झालेली होती. छानसा लहानसा मंच. मंचावर तीन खुर्च्या. समोर लहानसा टेबल आणि त्यावर तांब्या – भांडं. आणि समोर एक उभा माईक्रोफोन. बस. इतकीच तयारी होती त्या सभेची.

समोर स्वयंसेवक शिस्तीत बसले होते. नागरिकांसाठी दोन्ही बाजूला बसायची जागा होती. महिलांसाठी काही जागा मोकळी ठेवली होती. बरोबर ७ वाजता सभा सुरु झाली. गुरुजींच्या उजव्या हाताला, आजच्या सभेचे अध्यक्ष साधू टी. एल. वासवानी बसले होते. हे साधू वासवानी म्हणजे सिंधी समाजाचे गुरु. समाजात त्यांना प्रचंड मान होता. आणि गुरुजींच्या डाव्या हाताला सिंध प्रांताचे संघचालक बसले होते.

श्रोत्यांनी प्रचंड गर्दी केलेली होती…

आधी साधू वासवानींनी प्रास्ताविक भाषण केलं. ते म्हणाले, “इतिहासात निश्चितच या क्षणाची, या काळाची नोंद होईल, जेंव्हा आम्हा सिंधी हिंदूंच्या मागे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ हा पहाडासारखा उभा राहिला आहे.”

आणि नंतर गुरुजींचे मुख्य भाषण. संथ पण धीरगंभीर, दमदार आवाज. स्पष्ट उच्चार. सिंध प्रांतातल्या हिंदू बांधवांबद्दल खरीखुरी तळमळ.

“आपल्या मातृभूमीवर एक फार मोठी विपत्ती आलेली आहे. मातृभूमीचं विभाजन हे ब्रिटीशांच्या ‘फोडा आणि राज्य करा’ ह्या नीतीचा परिणाम आहे. मुस्लिम लीग ने जे पाकिस्तान मिळवलंय ते हिंसेचं तांडव करून मिळवलंय. दुर्दैवानं कॉंग्रेस ने लीग पुढे शरणागती पत्करली. मुसलमानांना चुकीच्या दिशेने वळवल्या गेलं, की ‘ते इस्लाम धर्माचं पालन करतात म्हणून ते वेगळे राष्ट्र आहेत’. त्यांचे रिती-रिवाज, त्यांची संस्कृती ही भारतीय आहे. अरेबिक नाही.”

“ही कल्पनाच कठीण वाटते कि आपली खंडित मातृभूमी सिंधू नदी शिवाय असेल. सप्त सिंधुंचा हा प्रदेश आहे. राजा दाहीर च्या तेजस्वी शौर्याने नटलेला हा प्रदेश आहे. देवी हिंगलाज च्या अस्तित्वानं पुनीत झालेला हा आपला प्रदेश आपल्याला सोडवा लागतोय. या संकटाच्या काळात सर्व हिंदूंनी एक दुसऱ्याची काळजी घ्यायची आहे. संकटाचे हे हि दिवस जातील हे नक्की..!”

गुरुजी - २

गुरुजींच्या ह्या भाषणाने कराची मधली ही ऐतिहासिक सभा थरारून उठली.

भाषणानंतर कराचीतल्या काही प्रमुख मंडळींबरोबर चहापानाचा कार्यक्रम होता. कराचीतले अनेक हिंदू पुढारी तर गुरुजींच्या परिचयाचेच होते. दरवर्षी च्या प्रवासात गुरुजी त्यांच्याशी आवर्जून भेटायचे. रंगनाथानंद, डॉ. चोइथराम, प्रोफे. घनश्याम, प्रोफे. मलकानी, लालजी महरोत्रा, शिवरतन मोहता, भाई प्रताप, निश्चलदास वझीरानी, डॉ. हेमनदास वाधवानी, मुखी गोबिन्द्रम वगैरे. यातील अधिकांश मंडळी बैठकीत उपस्थित होती.

‘सिंध ऑबझर्वर’ या दैनिकाचे संपादक आणि कराचीतले एक मान्यवर व्यक्तित्व के. पुनैय्या पण ह्या बैठकीला उपस्थित होते. त्यांनी गुरुजींना प्रश्न केला, “आपण खुशीने हे विभाजन स्वीकारण्यात वाईट काय आहे..? एखादा सडलेला पाय कापला तर काय चूक आहे..? माणूस तरी जिवंत राहतोच ना…?”

गुरुजींचं ताबडतोप उत्तर आलं, “काय झालं जर माणसाचं नाक कापल्या गेलं तर..? तो तरीही जिवंत राहतोच की..!”

सिंध प्रांतातल्या त्या हिंदू बांधवांकडे सांगण्यासारख्या अनेक गोष्टी होत्या. अंधकारमय भविष्य पाहत असलेली ही माणसं, अक्षरशः पिडल्या गेलेली होती. यांना गुरुजींबरोबर बरंच काही शेअर करायचं होतं. पण वेळ थोडा होता. अनेक कामं करायची होती. गुरुजींना त्या भागातल्या प्रचारक आणि कार्यवाहांची बैठक घ्यायची होती. व्यवस्था लावायच्या होत्या.

पाच ऑगस्ट च्या रात्री, राजधानी दिल्ली शांत झोपली असताना पंजाब, सिंध, बलुचिस्तान आणि बंगाल प्रांतात वणवा भडकलेलाच होता. आणि कराचीच्या मुक्कामात, एक तपस्वी, विभाजनाचं हे भेसूर चित्र बघत, पुढील व्यवस्थेची जुळणी करत होता…!
– प्रशांत पोळ

Advertisements

आवर्जून वाचावे असे – ‘डेथ वॉज नॉट पेनफुल’

‘युध्दस्य कथा रम्या…’ असे आपण म्हणतो. युध्दा संबंधीच्या गोष्टी वाचायला आपल्याला आवडतात. पण आपल्या भाषेत युध्दावरची अशी किती पुस्तकं आहेत..? अगदी हिंदीतही किती आहेत..? नगण्य.

आपण पाकिस्तान बरोबर तीन युध्द लढलो, तर चीन बरोबर एक. यात कुठे आपला पराभव झाला, तर अधिकांश ठिकाणी आपण जिंकलो. विशेषतः १९७१ च्या युध्दात, दोन्ही आघाड्यांवर लढत असताना आपल्या सैनिकांनी भीम पराक्रम गाजवला. पण याबद्दल फारसं लिहिल्या गेलं नाही.

मात्र याच पार्श्वभूमीवर एक छानसं पुस्तक आलंय, ‘डेथ वॉज नॉट पेनफुल’. धीरेंद्र सिंह जफा या फायटर पायलट ने हे पुस्तक इंग्रजीत लिहिलं होतं. त्याचा सुरेखसा अनुवाद केलाय वर्षा गजेन्द्रगडकर यांनी.

धीरेंद्र सिंह जफा हे भारतीय वायु सेनेतले फायटर पायलट. कमांडिंग ऑफिसर. १९७१ च्या युध्दात, एयर व्हाईस मार्शल चे ए. डी. जी. असताना त्यांनी आपणहून फायटर पायलट चे काम मागून घेतले. लाहोर जवळ, पाकिस्तानी सैन्यावर बॉम्बिंग करत असताना त्यांच्या विमानाला पाक सैनिकाची गोळी लागली. ते पॅराशूट च्या सहाय्याने उतरतात. उतरताना छातीच्या फासळ्या फ्रेक्चर होतात आणि ते युध्द कैदी बनतात.

डेथ वाज नॉट पेनफुल

हळू हळू त्यांना कळतं कि वायु सेनेचे इतरही ९ पायलट युध्द कैदी झालेले आहेत. मग पाक सैन्याचे वेगवेगळे अनुभव. इथे युध्द निर्णायक रीतीने जिंकूनही, ह्या युध्द कैद्यांविषयी भारताची काहीच हालचाल नाही. म्हणून अस्वस्थ होऊन त्यातील तिघं, अफगाणिस्तान मार्गे पळून जाण्याचा कट रचतात. त्यात ते जवळ जवळ सफलही होतात. पण अफगाण सीमा फक्त पाच मैलांवर असताना ते पकडले जातात..!

साधारण दहा महिन्यांचा, पाकिस्तानी कैदेतला कालखंड ह्या पुस्तकात आलेला आहे. युध्द, युध्दकैदी, पाकिस्तानातलं वातावरण, पाक अधिकाऱ्यांचे फाळणी संबंधी विचार या संबंधांची अगदी वेगळी आणि रंजक माहिती ह्या पुस्तकात मिळते.

सैनिक प्रामाणिकपणे युध्द लढत असतो. मात्र देशाचं नेतृत्व पुष्कळदा त्यांच्या साहसाची आणि प्राणांचीही उपेक्षा करतं. १९७१ मधे इतका नेत्रदीपक विजय मिळवुनही आपण शिमल्या समझौत्यातून काहीच का नाही मिळवू शकलो, असा अस्वस्थ करणारा प्रश्नही हे पुस्तक विचारतं. जफा यांनी प्रथम पुरुषी एकवचनी च्या स्वरूपात हे पुस्तक न घेतल्याने, इतर पायलट च्या स्वभावाचे कंगोरे चांगल्या प्रकारे चित्रित झालेले आहेत.

युध्द कथा म्हणून वाचलंच पाहिजे असं हे २८८ पानांचं पुस्तक, पुण्याच्या अभिजात प्रकाशनाने प्रकाशित केले आहे.
– प्रशांत पोळ

१ ऑगस्ट, १९४७

शुक्रवार. १ ऑगस्ट, १९४७. हा दिवस अचानकच महत्वाचा होऊन गेला. या दिवशी काश्मीर च्या संदर्भात दोन गोष्टी घडल्या, ज्या पुढे खूप महत्वाच्या ठरणार होत्या. त्या दोन्ही गोष्टींचा एकमेकांशी तसा काही संबंध नव्हता. पण पुढे घडणाऱ्या रामायण-महाभारतात या दोन गोष्टींचं स्थान आवश्यक असणार होतं.

१ ऑगस्ट ला गांधीजी श्रीनगर ला पोहोचले, ही ती पहिली गोष्ट. गांधीजींचा हा पहिलाच काश्मीर दौरा. यापूर्वी सन १९१५ मध्ये, अर्थात गांधीजी नुकतेच दक्षिण अफ्रिकेतून परत आले असताना आणि पहिलं विश्व युध्द चालू असताना, काश्मीर चे महाराजा हरीसिंह यांनी गांधीजींना काश्मीर भेटीचं व्यक्तिगत निमंत्रण दिलं होतं. महाराज तेंव्हा फक्त वीस वर्षांचे होते. मात्र १९४७ मधे सारंच काही नाटकीय रित्या बदललेलं होतं. या खेपेस महाराजांना आणि जम्मू-काश्मीर प्रशासनाला गांधीजींचा दौरा नको होता. स्वतः महाराज हरीसिंहांनी या संदर्भात एक पत्र व्हाईसरॉय लॉर्ड माउंटबेटन यांना लिहिलं होतं. त्यात ते म्हणाले होते, “सर्व दृष्टीने, सर्वकष विचार करता आम्हाला हेच सुचवावसं वाटतं की महात्मा गांधींनी त्यांचा नियोजित काश्मीर दौरा या वेळेस रद्द करावा. आणि त्यांना जर यायचेच असेल तर त्यांनी शरद ऋतू संपल्यावर यावं. आम्ही परत सांगू इच्छितो, गांधीजी किंवा अन्य कोणाही राजकीय पुढाऱ्याने काश्मीर मधील स्थिती सुधारल्या शिवाय येथे येऊ नये.”

म्हणजेच ‘यजमानांचा विरोध असतानाही त्यांच्या घरी जावं’ असा हा प्रसंग होता. गांधीजींना ही काही प्रमाणात याची जाणीव होती. काश्मीर हा आता भारत आणि पाकिस्तान, या दोघांच्या साठी कळीचा मुद्दा होता. स्वातंत्र्य अक्षरशः दोन आठवड्यांच्या उंबरठ्यावर येऊन ठेपलं होतं. आणि अजूनही काश्मीर ने आपला निर्णय जाहीर केलेला नव्हता.

म्हणूनच गांधीजींना काश्मीर चा हा दौरा म्हणजे ‘काश्मीर भारतीय संघराज्यात विलीन व्हावं, अश्या अर्थाने आपण कॅंपेन करतोय’ असं चित्र नको होतं. ही गोष्ट त्यांच्या व्यक्तिमत्वाला मारक ठरणारी झाली असती, असं त्यांना वाटत होतं. २९ जुलै ला, काश्मीर दौऱ्यावर निघण्यापूर्वी गांधीजींनी दिल्लीतल्या आपल्या प्रार्थना सभेत म्हटलं होतं – “मी महाराजांना भारतात शामिल व्हा आणि पाकिस्तानात होऊ नका, असं सांगायला जात नाहिये. काश्मीर चे खरे मालक म्हणजे काश्मिरातली जनता आहे. तिनेच ठरवायचे की कुठे शामिल व्हायचं ते. आणि म्हणूनच मी काश्मिरात काहीही सार्वजनिक काम करणार नाहिये. अगदी प्रार्थना सुध्दा. ती माझी वैयक्तिक असेल..!”

महाराज हरीसिंह आणि गांधीजी

गांधीजी रावळपिंडी मार्गाने काश्मीर च्या श्रीनगर मधे १ ऑगस्ट ला दाखल झाले. या वेळेस त्यांना महाराजांचे निमंत्रण नसल्याने ते ‘किशोरीलाल सेठी’ यांच्या घरी थांबले. त्यांचं हे घर भाड्याचं असलं तरी चांगलं प्रशस्त होतं. आजच्या श्रीनगर मधल्या बार्झुल्याच्या ‘बोन एंड जॉइंट हॉस्पिटल’ च्या अगदी जवळ हे घर होतं. हे सेठी साहेब जंगलांचे ठेके घ्यायचे. ते कॉंग्रेस च्या जवळचे होतेच, पण नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या ही जवळ होते. मात्र त्यावेळी नेशनल कॉन्फ्रेंस चे नेते शेख अब्दुल्ला यांना महाराजांनी तुरुंगात डांबले होते. नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या अनेक नेत्यांना काश्मीर बाहेर हाकलण्यात आले होते. शेख अब्दुल्लांच्या नेतृत्वाखाली हे सर्व नेते / कार्यकर्ते महाराजां विरुध्द कट करत होते, असा त्यांच्यावर आरोप होता.

आणि म्हणूनच, १ ऑगस्ट ला गांधीजी जेंव्हा रावळपिंडी च्या मार्गाने श्रीनगर ला येत होते, तेंव्हा चकलाला ला बख्शी गुलाम मोहंमद आणि ख्वाजा गुलाम मोहम्मद सादिक, या नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या नेत्यांनी त्यांना ‘कोहला ब्रिज’ पर्यंत सोडलं आणि ते दोघंही परत लाहोर ला गेले. गांधीजींच्या बरोबर त्यांचे व्यक्तिगत सचिव प्यारेलाल आणि दोन पुतण्या होत्या. श्रीनगर मधे प्रवेश केल्यावर गांधीजी सरळ किशोरीलाल सेठी यांच्या घरी गेले. तिथे थोडा विश्राम केल्यावर त्यांना दल सरोवरावर नेण्यात आले.

गांधीजींच्या ह्या संपूर्ण दौऱ्यात नेशनल कॉन्फ्रेंस ची च माणसं त्यांच्या आजुबाजूला होती. हे असं कां..? तर काश्मीर च्या ह्या पहिल्या भेटी आधी गांधीजींनी नेहरूं कडून सर्व माहिती घेतली होती. त्यांनी स्वतःच या काश्मीर दौऱ्यात ही माहिती दिली. काश्मिरात पंडित नेहरूंचे सर्वात जवळचे मित्र होते – शेख अब्दुल्ला, जे तुरुंगात बंदिस्त होते. अर्थात तरीही शेख साहेबांच्या बेगमेनं आणि इतर अनुयायांनी गांधीजींची सर्व व्यवस्था बघितली होती.

काश्मीर मधे गांधीजींना भेट देणारी पहिली अधिकृत शासकीय व्यक्ति होती – ‘रामचंद्र काक’. महाराजा हरीसिंहांचे अत्यंत विश्वासपात्र असलेले, काश्मीर चे प्रधान. नेहरूंच्या ‘हेट लिस्ट’ मधे सर्वात वरचं स्थान असलेली व्यक्ति. कारण जेंव्हा १५ मे, १९४६ ला शेख अब्दुल्लांना, त्यांच्या काश्मीर विरोधी कारस्थानासाठी बंदिस्त करून तुरुंगात टाकण्यात आलं, तेंव्हा नेहरूंनी त्यांचं वकीलपत्र घेण्यासाठी काश्मीर ला येण्याची घोषणा केली. या काक महाशयांनी नेहरूंना काश्मिरात प्रवेश बंदी घातली आणि मुजफ्फराबाद जवळ नेहरूंना अटक केली. नेहरूंना याचा अर्थातच प्रचंड राग होता..!

या रामचंद्र काक यांनी गांधीजींना सील केलेलं महाराजांचं पत्र दिलं. हे पत्र म्हणजे गांधीजींना भेटीचं निमंत्रण होतं. तीन ऑगस्ट ला महाराजांच्या ‘हरी निवास’ ह्या निवासस्थानी ही भेट ठरली.

नेहरूंच्या ब्रीफिंग प्रमाणे गांधीजींच्या ह्या संपूर्ण काश्मीर प्रवासात त्यांच्या भोवती वेढा होता तो नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या कार्यकर्त्यांचाच. शेख साहेबांच्या अनुपस्थितीत बेगम अकबर जहाँ आणि मुलगी खलिदा ह्या गांधीजींच्या तीन दिवसांच्या वास्तव्यात अनेकदा त्यांना भेटायला आल्या.

दिनांक १ ऑगस्ट ला श्रीनगरात गांधीजींनी एकाही राष्ट्रवादी हिंदू नेत्याची भेट घेतली नाही..!


१ ऑगस्ट ला च दुसरीही एक महत्वाची घटना घडत होती, ज्यामुळे पुढील अनेक वर्षांपर्यंत भारतीय उपखंडात असंतोष राहणार होता. आणि ही घटना देखील काश्मीर च्या संदर्भातच होती. महाराजा हरीसिहांच्या नेतृत्वाखाली असलेलं काश्मीर राज्य बरंच मोठं होतं. सन १९३५ मधे त्यातील ‘गिलगीट एजेन्सी’ हा भाग ब्रिटिशांनी काढून, ब्रिटीश साम्राज्याशी जोडला. मुळात संपूर्ण आणि अखंड काश्मीर हे या पृथ्वीवरचं अक्षरशः नंदनवन आहे. त्यातून सामरिक आणि सैनिकी दृष्टीने काश्मीर हे फार महत्वाचं राज्य होतं आणि आहे. तीन देशांच्या सीमा या राज्याला मिळत होत्या. १९३५ मध्ये दुसरं विश्व युध्द जरी लांब असलं तरी जागतिक राजकारणात मोठे फेरबदल व्हायला सुरुवात झाली होती. रशियाची शक्ती वाढत होती. आणि म्हणूनच काश्मीर चा रशियाला जोडणारा जो भाग, अर्थात ‘गिलगीट एजेन्सी’, होता तो ब्रिटिशांनी महाराजा हरीसिहांपासून काढून घेतला.

गिलगित - बाल्टिस्तान -१

पुढे झेलम मधून बरंच पाणी वाहून गेलं. दुसरं विश्व युध्द संपलं. त्या युध्दात भाग घेतलेले सारेच देश खिळखिळे झाले होते. ब्रिटिशांनी भारत सोडण्याचा निर्णय घेतला होता. या सर्व परिस्थितीत ‘गिलगीट एजेन्सी’ (अर्थात गिलगीट-बाल्टीस्तान हा प्रदेश) सारख्या दुर्गम भागावर नियंत्रण ठेवण्यात ब्रिटिशांना कसलंही स्वारस्य नव्हतं. आणि म्हणूनच, भारताला अधिकृत स्वातंत्र्य देण्याआधीच, १ ऑगस्ट ला, ब्रिटिशांनी ‘गिलगीट एजेन्सी’ हा भाग महाराजांना सोपविला. १ ऑगस्ट, १९४७ च्या सूर्योदयाला गिलगीट-बाल्टीस्तान मधील सर्व जिल्हा मुख्यालयात यूनियन जेक च्या जागी काश्मीर चा राजध्वज मोठ्या दिमाखात फडकत होता.

मात्र या हस्तांतरणाला महाराज कितीसे तयार होते..? फारसे नाही..!
या भागाच्या रक्षणासाठी ब्रिटिशांनी ‘गिलगीट स्काउट’ ही बटालियन तैनात केली होती. काही ब्रिटीश अधिकारी सोडले तर अख्खी फौज मुसलमान होती. १ ऑगस्ट च्या हस्तांतरणाबरोबर ही मुस्लिमांची फौज सुध्दा महाराजांजवळ आली. महाराजांनी या प्रदेशाचा गव्हर्नर म्हणून ब्रिगेडियर घन्सारा सिंह यांची नेमणूक केली. मात्र त्यांच्या सोबत ‘गिलगीट स्काउट’ चे मेजर डब्लू. ए. ब्राऊन आणि कॅप्टन ए. एस. मेथिसन हे अधिकारी दिले. ‘गिलगीट स्काउट’ चा सुभेदार मेजर बाबर खान देखील या लोकांबरोबर होता.

गिलगित - बाल्टिस्तान - २

हे करताना महाराजांना असं मुळीच वाटलं नसेल की फक्त दोन महिने तीन दिवसांनी पूर्ण ‘गिलगीट स्काउट’ गद्दारी करेल आणि गव्हर्नर ब्रिगेडियर घन्सारा सिंह यांनाच बंदी बनवेल…!

१ ऑगस्ट च्या ह्या गिलगीट च्या हस्तांतरणाने भविष्यातील महत्वाच्या घटनांची नांदी लिहून ठेवली..!


अखंड हिंदुस्थानाचं खंडित स्वातंत्र्य उंबरठ्यावर येऊन ठेपलेलं असताना देशाच्या पूर्व आणि पश्चिम सीमेवर प्रचंड नरसंहार चालला होता. स्वातंत्र्याचा आणि अर्थातच विभाजनाचा दिवस जसा जसा जवळ येत जाईल, तसा तसा हा नरसंहार वाढत जाईल असा ब्रिटीश अधिकाऱ्यांचा होरा होता. म्हणूनच त्यांनी, ह्या दंगलीची आग कमी करण्यासाठी हिंदू, मुस्लिम आणि शीख अश्या मिश्र सेनेची कल्पना मांडली. त्यानुसार ‘पंजाब बाउन्ड्री फोर्स’ ही सेना निर्माण करण्यात आली. यात अकरा मिश्रित इन्फंट्री होत्या. एकूण सैनिक होते पन्नास हजार आणि नेतृत्व करणारे चार ब्रिगेडियर होते – मोहम्मद अयूब खान, नासीर अहमद, दिगंबर ब्रार आणि थिमय्या.

१ ऑगस्ट ला ह्या चौघाही ब्रिगेडियर्स नि लाहोर ला त्यांच्या तात्पुरत्या मुख्यालयात ‘पंजाब बाउन्ड्री फोर्स’ च्या कामाला सुरुवात केली.

मात्र फक्त पंधराच दिवसांनी, ह्या मिश्रित सेनेला त्यांचं मुख्यालय, लाहोर, जळताना बघावं लागणार होतं..!


याच वेळी दूर कलकत्त्यात एक नाट्य रंगात आलेलं होतं….

कॉंग्रेस चे वरिष्ठ नेते आणि नेताजी सुभाष चंद्र बोस यांचे मोठे भाऊ शरद चंद्र बोस यांनी १ ऑगस्ट ला कॉंग्रेस पक्षाचा राजीनामा दिला. शरद बाबू हे तसं ज्वलजहाल व्यक्तिमत्व. चाळीस वर्ष कॉंग्रेस मध्ये राहून प्रामाणिकपणाने आणि प्राणपणाने लढलेला हा माणूस. १९३० च्या ब्रिटीश इंटलीजेंस च्या रिपोर्ट मध्ये उल्लेख आहे – “He is a man, who assisted the revolutionary movement for years by means of his Purse, his Press and his Prestige, and who was unquestionably a most dengerous opponent of Government.”

शरद चंद्र बोस आणि पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्यात तसं बरंच साम्य. दोघांचाही जन्म १८८९ चा. दोघांचंही शिक्षण इंग्लंड मध्ये झालं. दोघांनीही कायद्याची पदवी इंग्लंड मधूनच घेतली. तरुण पणात दोघांचेही विचार डाव्या विचारधारेकडे झुकणारे होते. पुढे दोघेही कॉंग्रेस मध्ये सक्रीय झाले. दोघांचेही आपसातील संबंध चांगले होते.

शरत चन्द्र बोस

मात्र १९३७ च्या बंगाल च्या प्रांतिक निवडणुकीत कॉंग्रेस ला सर्वाधिक ५४ जागा मिळाल्या. त्या खालोखाल ‘कृषक प्रजा पार्टी’ आणि ‘मुस्लिम लीग’ ला प्रत्येकी ३७ जागा मिळाल्या. बंगाल कॉंग्रेस चे नेते या अधिकाराने शरद चंद्र बोस यांनी कॉंग्रेस ला आणि प्रामुख्याने गांधी – नेहरूंना गळ घातली की कॉंग्रेस आणि कृषक प्रजा पार्टी यांनी मिळून संयुक्त सरकार स्थापन केले पाहिजे. मात्र कॉंग्रेस ने हे ऐकले नाही. सर्वाधिक जागा मिळूनही कॉंग्रेस पक्ष विरोधी बाकांवर बसला आणि मुस्लिम लीग ने कृषक प्रजा पार्टी च्या मदतीने सरकार स्थापन केले. शेर-ए-बंगाल, ए. के. फजलुल हक हे बंगाल चे ‘प्रधानमंत्री’ झाले. तेंव्हापासून बंगाल मधे कॉंग्रेस चा पाया कमकुवत झाला. त्याची परिणीती पुढे ९ वर्षांनी सुऱ्हावर्दी सारख्या मुस्लिम लीग च्या ‘पंतप्रधाना’ मध्ये झाली, ज्याच्या नेतृत्वात १९४६ मध्ये ‘डायरेक्ट एक्शन डे’ च्या दिवशी पाच हजार निर्दोष हिंदूंची अमानुष कत्तल झाली…!

ह्या सर्व घटना शरद बाबूंना व्यथित करत होत्या. ते वेळोवेळी या संबंधात कॉंग्रेस नेतृत्वाला, आणि विशेषतः नेहरूंना लिहित होते. मात्र त्याचा काहीही उपयोग होत नव्हता. १९३९ च्या त्रिपुरी (जबलपुर) कॉंग्रेस च्या अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत नेहरूंनी सुभाषबाबूंच्या विरोधात जी प्रचाराची राळ उठवली होती, त्यामुळेही शरद बाबूंचे चिडणे स्वाभाविकच होते.

आणि या सर्वांवर कुरघोडी म्हणजे गांधी – नेहरूंनी बंगाल च्या विभाजनाला दिलेली मान्यता. शरद बाबूंना हे पटणारं नव्हतं. आणि म्हणूनच १ ऑगस्ट ला त्यांनी आपल्या चाळीस वर्ष जुन्या, कॉंग्रेस पक्षाला सोडचिठ्ठी दिली..!

१ ऑगस्ट ला च शरद बाबूंनी ‘सोशलिस्ट रिपब्लिकन आर्मी’ ह्या पक्षाची स्थापना केली. ‘देशाची फाळणी आणि देशात निर्माण झालेलं अराजकतेचं वातावरण हे नेहरूंच्या नेतृत्वाचे अपयश आहे’ असं त्यांनी जोरकस पणे मांडलं.


१ ऑगस्ट. देशात घडणाऱ्या प्रचंड आणि वेगवान घडामोडींचा दिवस आता मावळायला आला होता. पंजाब मात्र पेटलेलाच होता. रात्रीच्या त्या भयाण काळोखात पंजाब, सिंध, बलोचीस्तान इथल्या अनेक गावांमधून जळणाऱ्या घरांच्या भेसूर अग्निज्वाला दूर दूरवर दिसत होत्या. संघाचे अठ्ठावन हजार स्वयंसेवक संपूर्ण पंजाबात हिंदू – शिखांचं रक्षण करण्यासाठी दिवसरात्र एक करत होते. बंगाल मधे परिस्थिती अराजकतेच्या दिशेने वाटचाल करत होती….

स्वातंत्र्य आणि त्याबरोबरचे विभाजन आता फक्त चौदा दिवस दूर होते…!
– प्रशांत पोळ

हरपलेले ज्ञान..!

गेल्या पंचवीस प्रकरणांपासून ज्या प्राचीन भारताच्या लखलखत्या, वैभवशाली खजिन्या विषयी आपण बोलतोय, तो ज्ञानाचा खजिना नेमका गेला कुठे..? हे अत्यंत अमूल्य असे प्राचीन ज्ञान कुठे हरवले..? अनेक गोष्टी आपण भारतीयांनी सर्वप्रथम शोधल्या असे आपण म्हणतो, त्या गोष्टी नेमक्या कुठे विखरून गेल्या..? असे प्रश्न अनेक जण विचारतात. असे प्रश्न समोर येणे स्वाभाविकच आहे. एके काळी अत्यंत समृध्द असलेला आपला देश इतका गरीब कसा काय झाला..? त्या प्राचीन ज्ञानाचा काहीच उपयोग झाला नाही का..? असेही प्रश्न समोर येतात.

काही जण तर खवचटपणे असेही म्हणतात की, ‘जगात एखादा नवीन शोध लागला की प्राचीन भारताची ही अभिमानी मंडळी ताबडतोप उसळी मारून समोर येतात आणि म्हणतात की हा शोध तर भारतीयांनी फार आधीच लावला होता…!’

असे अनेक प्रश्न आणि अनेक आरोप…

मग खरी वस्तुस्थिती काय आहे..?

पहिली गोष्ट ही की त्या काळात आपला देश हा संपत्तीने आणि संस्कृतीने सर्वात समृध्द असलेला देश होता. आणि ही माहिती जग भर होती. म्हणूनच जगज्जेत्या म्हणवल्या जाणाऱ्या सिकंदरला (अलेक्झांडर ला) अगदी लहानपणापासून वाटत होतं की भारताला जिंकून घ्यावं. अकराव्या शतकापासून भारतावर आक्रमण करणाऱ्या मुसलमान आक्रमकांना भुरळ पडली होती ती भारताच्या वैभवाची. भारताला जाण्यासाठी म्हणून निघालेला कोलंबस अमेरिकेला पोहोचला, तर वास्को-डी-गामा, मार्कोपोलो या लोकांना भारताचे प्रचंड आकर्षण होते.

थोडक्यात, आपल्या सारख्या समृध्द देशाबद्दल जगाचे कुतूहल असणे स्वाभाविकच होते. आणि ही समृद्धी आपण आपल्या ज्ञानाच्या बळावर मिळवलेली होती.

हे ज्ञान कश्या स्वरूपात आपल्या देशात जतन करून ठेवलं होतं..? त्या काळात छपाई चे तंत्रज्ञान अवगत नसल्याने ग्रंथ नकलून घेत. ते ग्रंथ लिहिणे, अर्थात नकलून घेणे, हा एक सोहळाच असायचा. रामायण / गीता / महाभारत / वेद / उपनिषदे या सारखे ग्रंथ नकलून घेण्यास महिनोन महिने लागत. अगदी व्युत्पन्न शास्त्र्यांच्या घरी ही फारसे ग्रंथ किंवा पोथ्या नसत.

हरपलेलं ज्ञान - ताडपत्रा वरील ग्रंथ

हे ग्रंथ किंवा पोथ्या ठेवण्याच्या जागा म्हणजे विद्यापीठं, गुरुकुल आश्रम, मठं, देवस्थानं आणि मंदिरं. या ठिकाणी हे ग्रंथ अगदी भक्तिभावाने आणि व्यवस्थित ठेवलेले असायचे.

विद्यापीठांमध्ये मोठमोठी ग्रंथालयं होती. नालंदा च्या ग्रंथालया बद्दल इतिहासात तुटक, तुटक माहिती आढळते. मात्र निश्चित आणि भरभक्कम पुरावा मिळाला तो हिंदीचे प्रसिध्द लेखक आणि संशोधक राहुल सांस्कृत्यायन (१८९३ – १९६३) यांना. हे बौध्द धर्माचे अभ्यासक होते. बौध्द धर्माच्या प्राचीन ग्रंथांसाठी यांनी तिबेट पासून श्रीलंके पर्यंत अनेक प्रवास केले. तिबेट ला तर ते अनेकदा गेले. त्या काळात तिबेट वर चीन चे आक्रमण झालेले नव्हते. तिबेट च्या तत्कालीन सरकार ने त्यांना विशिष्ट अतिथी चा दर्जा दिलेला होता आणि त्यांना कोणत्याही बौध्द मंदिरात जाण्याचा मुक्त परवाना होता.

राहुल सांस्कृत्यायन नी याचा चांगला उपयोग करून घेतला. पाली आणि संस्कृत भाषेतले अनेक प्राचीन ग्रंथ त्यांनी वाचले आणि त्यातले बरेचसे भारतातही आणले. याच प्रवासात मध्य तिबेट च्या एका बौध्द आश्रमात त्यांना एक महत्वाचा ग्रंथ मिळाला. बाराव्या / तेराव्या शतकातील तिबेटी भिख्खू, ‘धर्मस्वामी’ (मूळ नाव – चाग लोत्सावा. ११९७ – १२६४) ने लिहिलेला हा ग्रंथ. हा धर्मस्वामी सन १२३० च्या सुमारास नालंदा ला भेट द्यायला गेला. बख्तियार खिलजी ने ११९३ मधे नालंदा ला उध्वस्त केले होते. त्यामुळे नालंदा चे ग्रंथालय आणि नंतर चा तो विध्वंस डोळ्यांनी बघितलेली माणसं तिथं होती. त्या उध्वस्त नालंदा च्या परिसरात फक्त सत्तर विद्यार्थी, ‘राहुल श्रीभद्र’ ह्या ऐंशी वर्षांच्या बौध्द शिक्षकाकडे विद्याध्ययन घेत होती. आणि या सर्वांची काळजी घेत होता, जयदेव नावाचा एक ब्राम्हण.

या सर्वांशी बोलून धर्मस्वामी ने जे चित्र नालंदा चे उभे केले आहे, ते भव्य आणि समृध्द अश्या विद्यापीठाचे आहे. दहा हजार विद्यार्थी, दोन हजार शिक्षक आणि संशोधक असलेले हे विद्यापीठ होते.

विद्यापीठाचे ग्रंथालय देखील विद्यापीठा सारखेच प्रचंड होते. ‘धर्मगंगा’ नाव असलेल्या ह्या ग्रंथालय परिसरात तीन मोठमोठ्या इमारती होत्या. त्यांची नावं होती – रत्नसागर, रत्नोदधी आणि रत्नगंजका. यातल्या रत्नोदधी ह्या नऊ मजल्याच्या (होय, नऊ मजल्याच्या. धर्मस्वामी ने तसा उल्लेख त्याच्या पुस्तकात केला आहे. आणि ह्यूएनत्संग सकट काही चीनी प्रवासी-विद्यार्थ्यांनीही नऊ माजली उंच इमारतीचा उल्लेख केलाय). इमारतीत अनेक प्राचीन (त्या काळातील प्राचीन. अर्थात त्या काळापूर्वी दीड ते दोन हजार वर्षांपूर्वीचे. अर्थातच ख्रिस्तपूर्व एक हजार वर्षांचे) ग्रंथ सुरक्षितपणे ठेवण्यात आलेले होते. या दुर्मिळ ग्रंथांपैकी ‘प्रज्ञा पर मिता सूत्र’ या ग्रंथाचा उल्लेख धर्मस्वामी करतोय.

प्राचीन भारतीय ग्रंथ - २

प्राचीन चीनी संशोधक झुआन झांग हा ह्या ग्रंथालया संदर्भात लिहितो – ‘हा संपूर्ण ग्रंथालय परिसर, विटेच्या भिंतींनी बंदिस्त होता. या परिसराला एकच मोठे दार होते, जे उघडल्यावर आत आठ मोठमोठी दालनं दिसायची.

ह्या ग्रंथालयात किती ग्रंथ असतील..? अक्षरशः अगणित. हजारो. कदाचित लाखो पण. आणि ग्रंथ म्हणजे हस्तलिखित. भूर्जपत्रांवर, ताम्रपत्रांवर आणि कागदांवरही लिहिलेली. दुर्मिळ, प्राचीन अशी ही अमाप ग्रंथसंपदा.

बख्तियार खिलजी ह्या क्रूरकर्म्यानं ही सारी ग्रंथसंपदा जाळली. आणि हे सर्व ग्रंथ भांडार जाळून नष्ट करायला त्याला तीन महिन्यांपेक्षाही जास्त वेळ लागला..!

कोण होता हा बख्तियार खिलजी..?

बख्तियार खिलजी - नालंदा चा विध्वंस करताना

‘इख्तीयारुद्दिन मुहम्मद बिन बख्तियार खिलजी’ या लांबलचक नावाचा हा प्राणी आताच्या दक्षिण अफगाणीस्तानातल्या ‘गर्मसीर’ ह्या लहानश्या गावातला एक टोळी प्रमुख. पुढे हा कुतुबुद्दीन ऐबक च्या सैन्यात सेनापती झाला आणि दिल्ली बळकावल्यावर ऐबकाने त्याला बिहार आणि बंगाल जिंकायला पाठवले.

१९९३ मध्ये याने नालंदा विद्यापीठाचा विध्वंस केला आणि विद्यापीठातील अत्यंत दुर्मिळ असा ग्रंथ संग्रह अक्षरशः जाळून टाकला. सतत तीन महिने त्याचं सैन्य ग्रंथालयातून पुस्तकं आणू आणू आगीत टाकत होतं. पण तरीही पुस्तकं उरतच होती. इतका विशाल ग्रंथ संग्रह होता तो.

बख्तियार खिलजी नं फक्त नालंदा चं ग्रंथ भांडारच नाही जाळलं, तर बंगाल मधल्या विक्रमशीला आणि उड्डयनपूर या विद्यापीठांना ही जाळून उध्वस्त केलं. तिथलाही असाच मोठा ग्रंथ संग्रह नष्ट केला गेला. दुर्दैवाने हा क्रूरकर्मा बख्तियार खिलजी आज ‘बांगला देशाचा’ राष्ट्रीय नायक आहे..!

नालंदा विश्वविद्यालय हे त्या काळातील सर्वात मोठं विद्यापीठ असल्याने त्याला नष्ट करण्याची, त्यातील पुस्तक जाळून टाकण्याची बातमी इतिहासकारांनी नोंदवून घेतली. मात्र आपल्या खंड प्राय असलेल्या विशाल देशात अशी अनेक लहान मोठी विद्यापीठं आणि कितीतरी गुरुकुलं होती. पुढच्या दोनशे – तीनशे वर्षांच्या काळात या ठिकाणची ग्रंथ संपत्ती ही, मुस्लीम आक्रमकांद्वारे अश्याच प्रकारे नष्ट करण्यात आली.
बाराव्या शतकानंतर, भारतात विद्यापीठं नष्ट झाल्याने वेगवेगळ्या विषयांवर होत असलेले संशोधनाचे प्रकल्प बंद पडले. भारतीय ज्ञानाचा हा ओघच थांबला. उच्च स्तरावरचं ज्ञान घेणं आणि देणं, नुसतं कठीणच नाही, तर अशक्य झालं. ग्रंथांची निर्मिती थांबली. आणि म्हणूनच अगदी अपवाद वगळता, बाराव्या शतकानंतर लिहिलेले महत्वाचे अथवा मौलिक ग्रंथ आढळत नाहीत.

अकराव्या शतकात, माळव्याचा राजा भोज याने संकलित केलेला ‘समरांगण सूत्रधार’ हा महत्वाचा ग्रंथ. यात ८३ अध्याय असून अनेक विषयांसंबंधी लिहिलेले आहे. पुढे अठराव्या शतकात जगन्नाथ पंडिताने ‘सिद्धांत कौस्तुभ’ हा खगोलशास्त्रावरचा ग्रंथ लिहिला आहे. पण हे तसे अपवादच. आपलं प्रचंड मोठं ज्ञान भांडार मुस्लिम आक्रामकांनी नष्ट केल्या मुळे ज्ञानाचा जिवंत आणि खळाळता प्रवाह आटला. थांबला.

त्यातूनही जे तुरळक ग्रंथ शिल्लक होते, ते इंग्रजांनी आणि इतर युरोपियनांनी आपापल्या देशात नेले. खगोल शास्त्रावरील ‘नारदीय सिद्धांताचा’ ग्रंथ आज भारतात उपलब्धच नाही. अर्थात त्याचे कोणतेही हस्तलिखित आपल्या जवळ नाही. मात्र बर्लिन च्या प्राचीन ग्रंथ संग्रहालयात हा ग्रंथ (त्याच्या मूळ हस्तलिखित स्वरूपात) उपलब्ध आहे. (Webar Catalogue no 862). खगोलशास्त्रा वरचाच ‘धर्मत्तारा पुराणातील’ सोम – चंद्र सिद्धान्तावरील ग्रंथ भारतात मिळतच नाही. त्याचे हस्तलिखित बर्लिन च्या संग्रहालयात आहे (Webar Catalogue no 840). प्राचीन खगोलशास्त्रात ‘वशिष्ठ सिद्धांत’ महत्वाचा मानला जातो. या सिद्धांताचे उल्लेख अनेक ठिकाणी येतात. या ग्रंथाचेही हस्तलिखित भारतात उपलब्ध नाही. ते आहे – इंग्लंड मधल्या मेकेंजी संग्रहालयाच्या विल्सन कॅटेलॉग मध्ये १२१ व्या क्रमांकावर..! आर्यभटाचे ‘आर्य अष्टक शतः’ आणि ‘दश गीतिका’ हे दोन्ही दुर्मिळ ग्रंथ बर्लिन च्या वेबर कॅटेलॉग मध्ये ८३४ व्या क्रमांकावर उपलब्ध आहेत.

प्राचीन भारतीय ग्रंथ

एकुणात काय, तर ग्रंथांच्या रुपात असलेलं आपलं बरचसं ज्ञान मुसलमान आक्रामकांनी नष्ट केलं, उध्वस्त केलं. जे काही ग्रंथ शिल्लक राहिले, त्यांना इंग्रजी शासनाच्या काळात इंग्रज, डच, फ्रेंच आणि जर्मन संशोधकांनी युरोप ला नेलं. मग ज्ञानाचा साठा आपल्या जवळ राहील तरी कुठून..?

आपली हिंदू परंपरा ही वाचिक आहे. आणि ह्या परंपरे मुळेच आपले अनेक ग्रंथ, पुराणे, उपनिषदं, वेद इत्यादी एका पिढी कडून दुसऱ्या पिढीकडे वाचिक स्वरूपात हस्तांतरित होत राहिले. मात्र शाहजहा आणि औरंगजेबाच्या काळात, ज्या क्रौर्याने आणि बर्बर्तेने मोठ्या प्रमाणात ब्राम्हणांना मारण्यात आले, त्यामुळे ही वाचिक परंपरा ही पुढे काहीशी क्षीण झाली…!

मात्र इतकं सारं होऊनही आज जे ज्ञान आपल्या समोर आहे, ते प्रचंड आहे. अद्भुत आहे. विलक्षण आहे. ‘सिरी भूवलय’ सारखा ग्रंथ आजही आपण पूर्ण वाचू शकलेलो नाही. आजही दिल्लीचा ‘लोह स्तंभ’ कश्यामुळे गंजत नाही, हे कोडं आपण सोडवू शकलेलो नाही. ‘अग्र भागवताच्या’ अदृश्य शाईचे रहस्य आजही आपण उकलू शकलेलो नाही.. थोडक्यात काय, तर आपल्या प्राचीन ज्ञानाचा शोध घेण्याचा हा अद्भुतरम्य प्रवास असाच चिरंतन चालू राहील असे वाटते..!
– प्रशांत पोळ

भारताचे प्रगत नौकानयन शास्त्र

जगप्रसिध्द पर्यटन स्थळ असलेल्या बँकॉक च्या प्रशस्त विमानतळाचे नाव आहे – सुवर्णभूमि विमानतळ. या विमानतळात प्रवेश केल्यावर सर्व प्रवाश्यांचे लक्ष आकृष्ट करते ती एक भली मोठी कलाकृती – आपल्या पुराणात वर्णन केलेल्या समुद्रमंथनाची..! या कलाकृती भोवती फोटो आणि सेल्फी घेणाऱ्यांची एकाच झुंबड उडालेली असते.
याच सुवर्णभूमि विमानतळावर, थोडं पुढं गेलं की एक भला मोठा नकाशा लावलेला आहे. साधारण हजार, दीड हजार वर्षांपूर्वीचा हा नकाशा आहे. ‘पेशावर’ पासून तर ‘पापुआ न्यू गिनी’ पर्यंत पसरलेल्या ह्या नकाशाच्या मध्यभागी ठसठशीत अक्षरात लिहिलंय – इंडिया ! आणि याचं नकाशात सयाम (थायलंड) ला ठळक स्वरूपात दाखवलंय. अर्थात हा नकाशा उच्च स्वरात सांगतोय – ‘अरे, कोणे एके काळी ह्या विशाल पसरलेल्या भारतीय संस्कृतीचा सयाम (थायलंड) हा एक हिस्सा होता आणि आम्हाला त्याचा प्रचंड अभिमान आहे !!’

बैंकाक च्या सुवर्णभूमी विमानतळावरील समुद्र्मंथनाचे दृश्य

जवळ जवळ साऱ्याच दक्षिण पूर्व आशिया मधे ही भावना आढळते. आपल्या राष्ट्रध्वजात हिंदू मंदिराचे चिन्ह अभिमानाने बाळगणारा कंबोडिया तर आहेच. पण गंमत म्हणजे या भागातला एकमात्र इस्लामी देश आहे – ब्रुनेइ दारुस्सलाम. ह्या देशाच्या राजधानीचं नाव आहे – बंदर सेरी भगवान. हे नाव ‘बंदर श्री भगवान’ ह्या संस्कृत नावाचा अपभ्रंश आहे. पण इस्लामी राष्ट्राच्या राजधानीच्या नावात ‘श्री भगवान’ येणं हे त्यांना खटकत तर नाहीच, उलट त्याचा अभिमान वाटतो.

जावा, सुमात्रा, मलय, सिंहपुर, सयाम, यव व्दिप इत्यादी सर्व भाग, जे आज इंडोनेशिया, मलेशिया, सिंगापुर, थायलंड, कंबोडिया, विएतनाम वगैरे म्हणवले जातात, त्या सर्व देशांवर हिंदू संस्कृती ची जबरदस्त छाप आज ही दिसते. दोन, अडीच हजार वर्षांपूर्वी दक्षिण भारतातले हिंदू राजे ह्या प्रदेशात गेले. त्यांनी फारसे कुठे युध्द केल्याचे पुरावे सापडत नाहीत. उलट शांततापूर्ण मार्गांनी, पण समृध्द अश्या संस्कृती च्या जोरावर संपूर्ण दक्षिण-पूर्व आशिया हा हिंदू विचारांना मानू लागला.

आता इतक्या मोठ्या प्रमाणावर जर हिंदू राजे, त्यांचे सैनिक, सामान्य नागरिक दक्षिण-पूर्व आशियात गेले असतील तर ते कसे गेले असतील..? अर्थातच समुद्री मार्गाने. म्हणजेच त्या काळात भारतामधे नौकानयन शास्त्र अत्यंत प्रगत अवस्थेत असेल. त्या काळातील भारतीय नौकांची आणि नावाड्यांची अनेक चित्र शिल्प कंबोडिया, जावा, सुमात्रा, बाली मधे मिळतात. पाचशे पेक्षा जास्त लोकांना घेऊन जाणाऱ्या नौका त्या काळात भारतात तयार व्हायच्या.

नौकेचे शिल्प
एकूण समुद्र प्रवासाची स्थिती बघता, त्या काळात भारतीयांजवळ बऱ्यापैकी चांगले दिशाज्ञान आणि समुद्री वातावरणाचा अंदाज असला पाहिजे. अन्यथा त्या खवळलेल्या समुद्रातून, आजच्या सारखा हवामानाचा अंदाज आणि दळणवळणाची साधनं नसतानाही इतका दूरचा पल्ला गाठायचा, त्या देशांशी संबंध ठेवायचे, व्यापार करायचा, भारताचे ‘एक्स्टेन्शन’ असल्यासारखा संपर्क ठेवायचा…. म्हणजेच भारतीयांचं नौकानयन शास्त्र अत्यंत प्रगत असलंच पाहिजे.

१९५५ आणि १९६१ मधे गुजराथ च्या ‘लोथल’ मधे पुरातत्व खात्याव्दारे उत्खनन करण्यात आले. लोथल अगदी समुद्र किनाऱ्यावर वसलेलं नाही. तर समुद्राची एक चिंचोळी पट्टी लोथल पर्यंत आलेली आहे. मात्र उत्खननात हे दिसले की सुमारे साडे तीन हजार वर्षांपूर्वी लोथल हे अत्यंत वैभवशाली बंदर होते. तेथे अत्यंत प्रगत आणि नीट-नेटकी नगर रचना वसलेली आढळली. पण सर्वात महत्वाचे म्हणजे लोथल मधे जहाज बांधणीचा कारखाना होता, असे अवशेष सापडले. लोथल हून अरब देशांमधे, इजिप्त मधे मोठ्या प्रमाणावर व्यापार चालायचा याचे पुरावे मिळाले.
साधारण १९५५ पर्यंत लोथल किंवा पश्चिम भारतातील नौकानयन शास्त्राबद्दल फारसे पुरावे आपल्याजवळ नव्हते. लोथल च्या उत्खननाने या ज्ञानाची कवाडं उघडल्या गेली. पण यावरून असं जाणवलं की अगदी समुद्र किनाऱ्यावर नसणारं लोथल जर इतकं समृध्द असेल आणि तिथे नौकानयना च्या बाबतीत इतक्या गोष्टी घडत असतील तर गुजराथ, महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि केरळ या पश्चिम भारताच्या किनाऱ्यावरील बंदरांमधे या ही पेक्षा सरस आणि समृध्द संरचना असेल.

आज ज्याला आपण नालासोपारा म्हणतो, तिथे हजार / दीड हजार वर्षांपूर्वी पर्यंत ‘शुर्पारक’ नावाचे वैभवशाली बंदर होते. तिथे भारताच्या जहाजांबरोबर अनेक देशांची जहाजं व्यापारासाठी यायची. तसंच दाभोळ, तसंच सुरत.
पुढे विजयनगर साम्राज्य स्थापन झाल्यावर त्या राज्याने दक्षिणेतील अनेक बंदरं परत वैभवशाली अवस्थेत उभी केली आणि पूर्व व पश्चिम अश्या दोन्ही दिशांमध्ये व्यापार सुरु केला.

मेक्सिको च्या उत्तर पश्चिम टोकाला, म्हणजेच ‘दक्षिण अमेरिकेच्या’ उत्तर टोकाला जिथे समुद्र मिळतो, तिथे मेक्सिको चा युकाटान प्रांत आहे. या प्रांतात त्यांच्या पुरातन ‘माया’ संस्कृतीचे अनेक अवशेष आजही मोठ्या प्रमाणावर जपून ठेवलेले आहेत. याच युकाटान प्रांतात जवाकेतू नावाच्या जागी एक अति प्राचीन सूर्य मंदिर अवशेषांच्या रुपात आजही उभे आहे. या सूर्य मंदिरात एक संस्कृत चा शिलालेख सापडला, ज्यात शक संवत ८८५ मधे ‘भारतीय महानाविक’ वूसुलीन येऊन गेल्याची नोंद आहे..!

रॉबर्ट बेरोन वोन हेन गेल्डर्न (१८८५ – १९६८) या लांबलचक नावाचा नामांकित ऑस्ट्रियन एंथ्रोपोलोजिस्ट होऊन गेला. हा विएन्ना विद्यापीठात शिकला. पुढे १९१० मधे भारत आणि ब्रम्ह्देशाच्या दौऱ्यावर आला. भारतीयांच्या प्रगत ज्ञानाविषयी प्रचंड कुतूहल वाटले म्हणून त्याने अभ्यास सुरु केला. त्याने दक्षिण-पूर्व देशांबद्दल प्रचंड संशोधन केले. आणि त्याच्या पूर्ण अभ्यासाअंती त्याने ठामपणे असे मांडले की भारतीय जहाजे, कोलंबस च्या कितीतरी आधी मेक्सिको आणि पेरू मधे जात होती!

Ancient Indian Ships

भारतीय नौकांचा प्रवास विश्वव्यापी होत होता, याचा यापेक्षा दुसरा कुठला स्पष्ट पुरावा हवा आहे..? आणि तरीही आम्ही म्हणत राहणार की अमेरिकेला कोलंबस ने शोधलं आणि भारताचा ‘शोध’ (!) वास्को-डी-गामा ने लावला !!
मुळात वास्को-डी-गामा हाच भारतीय जहाजांच्या मदतीनं भारतापर्यंत पोहोचला. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे पूर्व सह-सरकार्यवाह श्री सुरेश सोनी यांनी डॉ. वाकणकरांचा संदर्भ देत याचं फार छान वर्णन केलं आहे. डॉ. हरिभाऊ (विष्णु श्रीधर) वाकणकर हे उज्जैन चे प्रसिध्द पुरातत्ववेत्ता. भारतातील सर्वात प्राचीन वसाहतीचा पुरावा म्हणून ज्या ‘भीमबेटका’ गुहांचा उल्लेख होतो, त्या डॉ. वाकणकरांनीच शोधून काढलेल्या आहेत. डॉ. वाकणकर त्यांच्या अभ्यासाच्या संदर्भात इंग्लंड ला गेले होते. तिथे एका संग्रहालयात त्यांना वास्को-डी-गामा ची दैनंदिनी ठेवलेली दिसली. ती त्यांनी बघितली आणि त्याचा अनुवाद वाचला. त्यात वास्को-डी-गामा ने तो भारतात कसा पोहोचला याचे वर्णन केले आहे.

वास्को-डी-गामा चे जहाज जेंव्हा आफ्रिकेतील जान्जीबार ला आले, तेंव्हा त्याने तिथे त्याच्या जहाजाच्या तिप्पट आकाराचे मोठे जहाज बघितले. एका आफ्रिकन दुभाष्याला घेऊन हा, त्या भारतीय जहाजाच्या मालकाला भेटायला गेला. ‘चंदन’ नावाचा तो भारतीय व्यापारी अत्यंत साध्या वेशात खाटेवर बसला होता. जेंव्हा वास्को-डी-गामा ने भारतात येण्याची इच्छा दाखविली, तेंव्हा सहजपणे त्या भारतीय व्यापाऱ्याने सांगितले, ‘मी उद्या भारतात परत चाललोय. तू माझ्या मागोमाग ये…’

आणि अश्या रीतीने वास्को-डी-गामा भारताच्या किनाऱ्याला लागला..!!

दुर्दैवाने आजही शाळेत शिकवल्या जाणाऱ्या पुस्तकांत ‘वास्को-डी-गामाने भारताचा ‘शोध’ लावला असा उल्लेख असतो..!!’

मार्को पोलो (१२५४ – १३२४) हा साहसी दर्यावर्दी समजल्या जातो. इटलीच्या ह्या व्यापाऱ्याने भारत मार्गे चीन पर्यंत प्रवास केला होता. हा तेराव्या शतकात भारतात आला. मार्को पोलो ने त्याच्या प्रवासातील अनुभवांवर एक पुस्तक लिहिलंय – ‘मार्व्हल्स ऑफ द वर्ल्ड’. याचा अनुवाद इंग्रजी मधे ही उपलब्ध आहे. या पुस्तकात त्याने भारतीय जहाजांचं सुरेख वर्णन केलेलं आहे. त्यानं लिहिलंय की भारतात विशाल जहाजं तयार होतात. लाकडांचे दोन थर जोडून त्याला लोखंडी खिळ्यांनी पक्के केले जाते. आणि नंतर त्या सर्व लहान मोठ्या छिद्रांमधून विशेष पध्दतीचा डिंक टाकला जातो, ज्यामुळे पाण्याचा प्रवेश पूर्णपणे निषिध्द होतो.

मार्को पोलो ने भारतात तीनशे नावाड्यांची जहाजं बघितली होती. त्यानं लिहिलंय, एका एका जहाजात तीन ते चार हजार पोती सामान मावतं आणि त्याच्या वर राहण्याच्या खोल्या असतात. खालच्या लाकडाचा तळ खराब होऊ लागला की त्याच्यावर दुसऱ्या लाकडाचा थर लावल्या जातो. जहाजांचा वेग चांगला असतो. इराण पासून कोचीन पर्यंत चा प्रवास भारतीय जहाजांमधून आठ दिवसात होतो.

पुढे निकोली कांटी हा दर्यावर्दी पंधराव्या शतकात भारतात आला. याने भारतीय जहाजांच्या भव्यतेबद्द्ल बरंच लिहिलंय. डॉ. राधा कुमुद मुखर्जी यांनी आपल्या ‘इंडियन शिपिंग’ या पुस्तकात भारतीय जहाजांचं सप्रमाण सविस्तर वर्णन केलंय. पण हे झालं खूप नंतरचं. म्हणजे भारतावर इस्लामी आक्रमण सुरु झाल्या नंतरचं. याच काळात युरोपातही साहसी दर्यावर्दींचं पेव फुटलं होतं. युरोपियन खलाशी आणि व्यापारी जग जिंकायला निघालेले होते. अजून अमेरिकेची वसाहत व्हायची होती. हाच कालखंड युरोपातील रेनेसॉं चा आहे. त्यामुळे सर्व प्रकारच्या इतिहास लेखनामधे, विकीपेडिया सारख्या माध्यमांमध्ये युरोपियन नौकानयन शास्त्राबद्दलंच भरभरून लिहिलं जातं. पण त्याच्या ही दीड, दोन हजार वर्षांपुर्वीचे भारतीय नौकानयनाच्या प्रगतीचे पुरावे मिळाले आहेत.

आपल्याकडे उत्तरेत इस्लामी आक्रमण सुरु होण्याच्या काळात, म्हणजे अकराव्या शतकात, माळव्याचा राजा भोज याने ज्ञान-विज्ञाना संबंधी अनेक ग्रंथ लिहिली किंवा लिहून घेतली. त्यातील एक महत्वाचा ग्रंथ आहे – ‘युक्ती कल्पतरू’. हा ग्रंथ जहाज बांधणीच्या संदर्भातला आहे. जवळच्या आणि लांबच्या प्रवासासाठी लहान – मोठी, वेगवेगळ्या क्षमतेची जहाजं कशी बनवली जावीत याचं सविस्तर वर्णन ह्या ग्रंथात आहे. जहाज बांधणीच्या बाबतीत हा ग्रंथ प्रमाण मानल्या जातो. वेगवेगळ्या जहाजांसाठी वेगवेगळे लाकूड कसं निवडावं या पासून तर विशिष्ट क्षमतेचं जहाज, त्याची डोलकाठी यांचं निर्माण कसं करावं ह्याचं गणितही ह्या ग्रंथात मिळतं.

पण ह्या ग्रंथाच्या पूर्वीही, हजार – दोन हजार वर्ष तरी, भारतीय जहाजं जगभर संचार करीत होतीच. म्हणजे हा ‘युक्ती कल्पतरू’ ग्रंथ, नवीन कांही शोधून काढत नाही, तर आधीच्या ज्ञानाला ‘लेखबध्द’ करतोय. कारण भारतीयांजवळ नौका शास्त्राचं ज्ञान फार पुरातन काळापासून होतं.

चंद्रगुप्त मौर्य च्या काळात भारताची जहाजं जगप्रसिध्द होती. ह्या जहाजांद्वारे जगभर भारताचा व्यापार चालायचा. या संबंधी ची ताम्रपत्र आणि शिलालेख मिळालेले आहेत. बौध्द प्रभावाच्या काळात, बंगाल मधे सिंहबाहू राजाच्या शासन काळात सातशे यात्रेकरू श्रीलंकेला एकाच जहाजाने गेल्याचा उल्लेख आढळतो. कुशाण काळ आणि हर्षवर्धन च्या काळातही समृध्द सागरी व्यापाराचे उल्लेख सापडतात. इस्लामी आक्रमकांना भारतीय नाविक तंत्रज्ञान काही विशेष मेहनत न घेता मिळून गेले. त्यामुळे अकबराच्या काळात नौकानयन विभाग इतका समृध्द झाला होता की जहाजांच्या डागडुजी साठी आणि कर वसुली साठी त्याला वेगळा विभाग बनवावा लागला.

पण अकराव्या शतकापर्यंत चरम सीमेवर असणारं भारतीय नौकानयन शास्त्र पुढे उतरंडीला लागलं. मोगलांनी आयत्या मिळालेल्या जहाजांना नीट ठेवलं इतकंच. पण त्यात वाढ केली नाही. दोनशे वर्षांचं विजयनगर साम्राज्य तेवढं अपवाद. त्यांनी जहाज बांधणीचे कारखाने पूर्व आणि पश्चिम अश्या दोन्ही तटांवर सुरु केले आणि ८० पेक्षा जास्त बंदरांना ऊर्जितावस्थेत आणलं. पुढे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याचं आरमार उभारलं आणि नंतर आंग्र्‍यांनी त्याला बळकट केलं.

पण अकराव्या शतकाच्या आधीचे वैभव भारताच्या जहाज बांधणी उद्योगाला पुढे आलेच नाही. त्याच काळात स्पेन आणि पोर्तुगाल यांनी जहाज बांधणीच्या क्षेत्रात मोठी झेप घेतली अन भारत मागे पडला.

पण तरीही, इंग्रज येई पर्यंत भारतात जहाजं बांधण्याची प्राचीन विद्या जिवंत होती. सतराव्या शतका पर्यंत युरोपियन राष्ट्रांची क्षमता अधिकतम सहाशे टनाचं जहाज बांधण्याची होती. पण त्याच सुमारास त्यांनी भारताचे ‘गोधा’ (कदाचित ‘गोदा’ असावे. स्पेनिश अपभ्रंशाने गोधा झाले असावे) नावाचे जहाज बघितले, जे १,५०० टनां पेक्षाही मोठे होते. भारतात आपल्या वखारी उघडलेल्या युरोपियन कंपन्या, म्हणजे डच, पोर्तुगीज, इंग्रज, फ्रेंच इत्यादी भारतीय जहाजं वापरू लागली आणि भारतीय खलाश्यांना नोकरीवर ठेऊ लागली. सन १८११ मधे ब्रिटीश अधिकारी कर्नल वॉकर लिहितो की ‘ब्रिटीश जहाजांची दर दहा / बारा वर्षांनी मोठी डागडुजी करावी लागते. पण सागवानी लाकडापासून बनलेली भारतीय जहाजं गेल्या पन्नास वर्षांपासून डागडुजी शिवाय उत्तम काम करताहेत.’

भारतीय जहाजांची ही गुणवत्ता बघून ‘इस्ट इंडिया कंपनी’ ने ‘दरिया दौलत’ नावाचे एक भारतीय जहाज विकत घेतले होते, जे ८७ वर्ष, डागडुजी न करता व्यवस्थित काम करत राहिले.

ब्रिटिशांनी मराठ्यांकडून भारतावरील राज्य हिसकावून घेण्याच्या काही वर्ष आधीच, म्हणजे १८११ मधे एक फ्रांसीसी यात्री वाल्तजर साल्विन्स ने ‘ले हिंदू’ नावाचे एक पुस्तक लिहिले. त्यात तो लिहितो, “प्राचीन काळात नौकानयनाच्या क्षेत्रात हिंदू सर्वात अघाडीवर होते आणि आजही (१८११) ते या क्षेत्रात आमच्या युरोपियन देशांना शिकवू शकतात.”
इंग्रजांनीच दिलेल्या आकड्यांप्रमाणे १७३३ ते १८६३ मधे एकट्या मुंबईतल्या कारखान्यात ३०० भारतीय जहाजं तयार झाली, ज्यातील अधिकांश जहाजं ब्रिटेन च्या राणी च्या ‘शाही नौदलात’ शामिल करण्यात आली. यातील ‘एशिया’ नावाचे जहाज २,२८९ टनांचे होते आणि त्यावर ८४ तोफा बसविलेल्या होत्या. बंगाल मधे चितगाव, हुगळी (कोलकाता), सिलहट आणि ढाका मधे जहाजं बनविण्याचे कारखाने होते. १७८१ ते १८८१ ह्या शंभर वर्षात एकट्या हुगळी च्या कारखान्यात २७२ लहान मोठी जहाजं तयार झाली. यावरून अकराव्या शतकापूर्वी भारताच्या जहाज बांधणी उद्योगाची स्थिती किती समृध्दशाली असेल, याचा अंदाज येऊ शकतो.

मात्र अश्या दर्जेदार गुणवत्तेची जहाजं बघून इंग्लंडमधील इंग्रज, इस्ट इंडिया कंपनी ला, ही जहाजं न घेण्यासाठी दबाव टाकू लागले. सन १८११ मधे कर्नल वॉकर ने आकडे देऊन हे सिध्द केले की ‘भारतीय जहाजांना फारशी डागडुजी लागत नाही. आणि त्यांच्या ‘मेंटेनन्स’ ला अत्यल्प खर्च येतो. तरीही ते जबरदस्त मजबूत असतात.’ (ही सर्व कागदपत्रं ब्रिटीश संग्रहालयात, इस्ट इंडिया कंपनी च्या अभिलेखागारात (आर्काईव्हल मधे) सुरक्षित आहेत).
मात्र इंग्लंड च्या जहाज बनविणाऱ्या व्यापाऱ्यांना हे फार झोंबलं. इंग्लंड चे डॉ. टेलर लिहितात की भारतीय मालाने लादलेलं भारतीय जहाज जेंव्हा इंग्लंड च्या किनाऱ्याला लागलं, तेंव्हा इंग्रजी व्यापाऱ्यांमध्ये अशी गडबड उडाली की जणू शत्रुनेच आक्रमण केले आहे. लंडन च्या गोदीतील (बंदरातील) जहाज बांधणाऱ्या कारागिरांनी इस्ट इंडिया कंपनी च्या डायरेक्टर बोर्डाला लिहिलं की जर भारतीय बांधणीची जहाजं तुम्ही वापरायला लागाल तर आमच्यावर उपासमारीची वेळ येईल, आमची अन्नान्न दशा होईल..!

इस्ट इंडिया कंपनी ने त्यावेळी हे फार मनावर घेतलं नाही. कारण भारतीय जहाजं वापरण्यात त्यांचा व्यापारिक फायदा होता. मात्र १८५७ च्या क्रांतीयुध्दानंतर भारतातले शासन सरळ इंग्लंड च्या राणी च्या हातात आले. आणि राणीने विशेष अध्यादेश काढून भारतीय जहाजांच्या निर्मितीवर बंदी घातली. १८६३ पासून ही बंदी अंमलात आली आणि एका वैभवशाली, समृध्द आणि तात्रिक दृष्ट्‍या पुढारलेल्या भारतीय नौकानयन शास्त्राचा मृत्यू झाला !
सर विलियम डिग्वी ने या संदर्भात लिहिलेय की “पाश्चिमात्य जगाच्या सामर्थ्यशाली राणीने, प्राच्य सागराच्या वैभवशाली राणीचा खून केला..!”

आणि जगाला ‘नेव्हिगेशन’ हा शब्द देण्यापासून तर प्रगत नौकानयन शास्त्र शिकवणाऱ्या भारतीय नाविक शास्त्राचा, प्रगत जहाज बांधणी उद्योगाचा अंत झाला..!!

प्रशांत पोळ

आपलं हुकलेलं श्रेय..!

नुकतीच वर्तमानपत्रात एक बातमी प्रसिध्द झाली की विविध प्रकारच्या घेण्यात आलेल्या चाचण्यांनुसार आपल्या पृथ्वीचे वय हे ४.५ बिलियन वर्ष आहे. थोडक्यात ४५४ कोटी वर्षे आहे.

गंमत म्हणजे आपल्या ‘पुराणांमध्ये’ या गोष्टीचा स्पष्ट उल्लेख आहे. पुराणांसाठी इंग्रजी प्रतिशब्द Mythology हा आहे, जो Myth ह्या शब्दावरून बनलेला आहे. Myth चा अर्थ ‘खऱ्यासारखे वाटणारे खोटे’. अर्थात Mythology म्हणजे, ‘जे खरे नाही ते..!’ याचा दुसरा अर्थ असा की पुराणात सांगितलेले खरे मानता येत नाही. ते आजी – आजोबांच्या भगवत भक्ती साठी, भजन – कीर्तनासाठी ठीक असेलही. पण प्रत्यक्षात त्याला मोल नाही. पुराणातील गोष्टींना प्रमाण मानु शकत नाही. त्यांना काहीही ऐतिहासिक आधार नसतो.

मग आता विष्णुपुराणातील तिसऱ्या अध्यायातील हा श्लोक बघा –
‘काष्ठा पञ्चदशाख्याता निमेषा मुनिसत्तम ।
काष्ठात्रिंशत्कला त्रिंशत्कला मौहूर्तिको विधिः ॥ १,३.८ ॥
तावत्संख्यैरहोरात्रं मुहूर्तैर्मानुषं स्मृतम् ।
अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः ॥ १,३.९ ॥
तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वेऽयने दक्षिणोत्तरे ।
अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम् ॥ १,३.१० ॥
दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् ।
चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं निबोद मे ॥ १,३.११ ॥
चत्वारित्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् ।
द्विव्याब्दानां सहस्राणि युगोष्वाहुः पुराविदः ॥ १,३.१२ ॥
तत्प्रमाणैः शतैः संध्या पूर्वा तत्राभिधीयते ।
सन्ध्यांशश्चैव तत्तुल्यो युगस्यानन्तरो हि सः ॥ १,३.१३ ॥
सन्ध्यासंध्यांशयोरन्तर्यः कालो मुनिसत्तम ।
युगाख्यः स तु विज्ञेयः कृतत्रेतादिसंज्ञितः ॥ १,३.१४ ॥
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्चैव चतुर्युगम् ।
प्रोच्यते तत्सहस्रं व ब्रह्मणां दिवसं मुने ॥ १,३.१५ ॥

महाभारतातही या कालगणनेचे वर्णन आहे –
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव
त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत्कलां ताम्।
त्रिंशत्कलश्चापि भवेन्मुहूर्तो
भागः कलाया दशमश्च यः स्यात्।।
त्रिंशन्मुहूर्तं तु भवेदहश्च
रात्रिश्च सङ्ख्या मुनिभिः प्रणीता।
मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंशु
त्संवत्सरो द्वादशमास उक्तः।।
– महाभारत, १२ वा अध्याय (शांतिपर्व), २३८ वा सर्ग
यात –
१५ निमिष (पापण्या मिटण्या-उघडण्याचा काळ) १ कष्ट
३० कष्ट १ कला
३० कला १ मुहूर्त
३० मुहूर्त १ दिवस / रात्र
३० दिवस / रात्री १ महिना (मास)
६ महिने १ अयन
२ अयन १ मानवी वर्ष
३६० मानवी वर्ष १ दैवी वर्ष
१२,००० दैवी वर्ष ४ युगं
४३,२०,००० मानवी वर्ष
१ चौकडी
७२ चौकड्या (चतुर्युग) ३१ कोटी १० लाख ४० हजार वर्षे
१ मन्वंतर
अशी १४ मन्वंतरं झाली की तो ब्रम्हदेवाचा एक दिवस.
१४ मन्वंतरं ४३५.४५ कोटी मानवी वर्षे
ब्रम्हदेवाचा १ दिवस
ब्रम्हदेवाचा दिवस आणि रात्र ८७०.९१ कोटी मानवी वर्षे
(सृष्टीचा आरंभ / अंत)
सध्या चौदा पैकी सातवे वैवस्वत मन्वंतर चालू आहे. त्यातील अठ्ठाविसावे युग म्हणजे कलियुग आहे.
म्हणजे – ४३५.४५ कोटी + २८ युगं (३ कोटी २ लाख वर्षे) = ४३८.६५ कोटी वर्षे.
(गंमत म्हणजे अथर्ववेदातही सृष्टीच्या आयुर्माना संबंधी एक श्लोक आहे –
शतं तेs युतं हायनान् द्वे युगे त्रीणि चत्वारि … ॥अथर्ववेद ८.२.२१॥
या श्लोकाच्या गणनेनुसार सृष्टीचे वय येतंय – ४३२ कोटी वर्षे.)
याचा अर्थ, आपल्या ‘तथाकथित खऱ्या भासणाऱ्या, पण खोट्या असलेल्या’ पुराणात सृष्टीचा निर्मितीकाळ हा ४३५.६५ कोटी वर्षे आहे असं लिहिलंय. आणि आधुनिक विज्ञान अगदी काटेकोरपणे केलेल्या निरीक्षणातून हे नोंदवतंय की सृष्टीचा उगम ४५४ कोटी वर्षांपूर्वी झाला असावा.

याचाच अर्थ, आपली पुराणं ही आधुनिक काळात नोंदलेल्या निरीक्षणांच्या बरीच जवळ आहेत. काही हजार वर्षे पूर्वी, आजच्या सारखी आधुनिक साधने नसताना, आपल्या पूर्वजांनी पृथ्वीच्या उगमाचं हे ज्ञान कुठून मिळवलं असेल..?
——–          ——–           ——–           ——–

आजही आपल्या शाळेतली पोरं शिकतात की ‘निकोलस कोपर्निकस’ (१४७३ – १५४३) ह्या पोलंड मधील खगोल शास्त्रज्ञाने, सर्वप्रथम ‘सूर्य हा आपल्या ग्रहमालिकेचा केंद्र बिंदू असून पृथ्वी ही सूर्याभोवती फिरते’ असे सांगितले..!

आपणही इतके करंटे की हीच माहिती पुढे देत राहिलो….

ह्या कोपर्निकस च्या सुमारे अडीच, तीन हजार वर्षांपूर्वी पाराशर ऋषींनी विष्णुपुराणाची रचना केलेली आहे. त्या विष्णुपुराणातील आठव्या अध्यायातील पंधरावा श्लोक आहे –
नैवास्तमन मर्कस्य नोदयः सर्वता सतः I
उदयास्तमनाख्यं हि दर्शना दर्शनं रवेः I
अर्थात ‘सत्य सांगायचं झालं तर सूर्याचा उदय आणि अस्त म्हणजे सूर्याचे अस्तित्व असणे आणि नसणे असे होत नाही. सूर्य नेहमीच तिथे आहे.’

आपले हुकलेले श्रेय - १

 

अगदी अश्याच स्पष्टपणे सूर्य, पृथ्वी, चंद्र, ग्रह-गोल-तारे या सर्वांबाबत आपल्या पूर्वजांना माहिती होती. आणि ती सर्वांनाच होती. त्यात खूप काही थोर आपल्याला माहीत आहे, अशी भावना कुठेही नव्हती.

म्हणजे ज्या काळात गाजलेला पाश्चात्य शास्त्रज्ञ टोलेमी (Ptolemy – AD 100 ते AD 170) हा ‘पृथ्वी स्थिर आहे आणि सूर्य तिच्या भोवती फिरतो’ हा सिध्दांत मांडत होता, आणि पाश्चात्य जग (अगदीच तुरळक अपवाद वगळता) त्याचं समर्थन करत होतं, त्या काळात भारतात आर्यभट्ट अत्यंत आत्मविश्वासाने आपले प्राचीन ज्ञान प्रतिपादन करत होते –
अनुलोमगतिनरस्थ: पश्यत्यचलं विलोमगं यद्वत्।
अचलानि भानि तदवत्समपश्चिमगानि लङ्कायाम्॥
उदयास्तमयनिमित्तं नित्यं प्रवहेण वायुना क्षिप्त:।
लङ्कासमपश्चिमगो भपञ्जर: सग्रहो भ्रमति॥
(आर्यभटीय ४.९ ते ४.१० श्लोक)
अर्थात ‘ज्या प्रमाणे अनुलोम (गतीने पुढे) जाणारा आणि नावेत बसलेला मनुष्य, अचल असा किनारा विलोम (मागे) जाताना पहातो, त्याच प्रमाणे लंके मधे अचल असे असलेले तारे पश्चिम दिशेस जाताना दिसतात.’

किती स्पष्ट शब्दात समजवलंय..! लंकेचा संदर्भ इतकाच, की पूर्वी, म्हणजे ग्रीनविच रेखा ठरवण्यापूर्वी, भारतीयांचे असे अक्षांश – रेखांश होते, आणि त्यातील विषुववृत्त लंके वरून जात होते.

पुढे तेराव्या शतकात ज्ञानेश्वर माउली (१२७५ – १२९६) अगदी सहजपणे लिहून जातात –
अथवा नावे हन जो रिगे । तो थडियेचे रुख जातां देखे वेगें ।
तेचि साचोकारें जों पाहों लागे । तंव रुख म्हणे अचळ ॥
– श्री ज्ञानेश्वरी ४-९७
आणि उदोअस्ताचेनि प्रमाणें, जैसे न चलतां सूर्याचें चालणें।
तैसें नैष्कर्म्यत्व जाणे, कर्मीचि असतां ॥
– श्री ज्ञानेश्वरी ४-९९
ह्या ओव्या म्हणजे आर्यभट्ट ने दिलेल्या उदाहरणाचे सरळ सरळ प्राकृत स्वरूप आहे. याचाच दुसरा अर्थ, मुस्लिम आक्रमक भारतात येई पर्यंत जी शिक्षण प्रणाली आपल्या देशात होती, त्या प्रणालीत ही सर्व माहिती अंतर्भूत असणार. खगोल शास्त्राचे हे ‘बेसिक सिध्दांत’ त्या काळातल्या विद्यार्थ्यांना नक्कीच माहीत असणार. आणि म्हणूनच ज्ञानेश्वर सुध्दा अगदी सहजपणे हा सिध्दांत लिहून जातात.

याचाच दुसरा अर्थ असा की जे ज्ञान आम्हा भारतीयांना अगदी सहज रूपाने, हजारो वर्षांपासून होते, तेच ज्ञान पंधराव्या शतकात कोपर्निकस ने मांडले, आणि साऱ्या जगाने ‘जणु काही कोपर्निकस ने मोठा थोरला शोध लावला आहे’ अश्या स्वरूपात स्वीकार केले.
आणि भारतातल्या पिढ्यान पिढ्या, ‘हा शोध कोपर्निकस ने लावला’ असं शिकू लागल्या, शिकवू लागल्या..!

किती मोठं दुर्दैव आपलं…!
——–        ——–          ——–          ——–
हे जसं सूर्याच्या केंद्रीय स्थाना बद्दल आहे, तसंच सूर्यप्रकाशाच्या गतीबद्दल ही आहे.

आज तिसरी – चौथीतला मुलगा ही शिकतो की प्रकाशाच्या गतीचा शोध डेनिश खगोलशास्त्रज्ञ ओले रोमर (Olaus Roemer) याने सन १६७६ मधे, अर्थात आपल्या महाराष्ट्रात छत्रपती शिवाजी राजे सिंहासनाधीश्वर झाल्यानंतर दोनच वर्षांनी, लावला. अर्थात अगदी अलीकडे.

मात्र खरी परिस्थिती काय आहे..?

युनेस्को च्या अधिकृत अहवालात म्हटल्या गेल्या प्रमाणे, जगातील सर्वात प्राचीन ग्रंथ हा ऋग्वेद आहे. तो इसवी सनापूर्वी किमान पाच ते सहा हजार वर्षांपूर्वी लिहिल्या गेला असावा. तर ह्या ऋग्वेदाच्या पहिल्या मंडलात, पन्नासाव्या सूक्तात, चौथ्या श्लोकात काय म्हटले आहे –
तरणिर्विश्वदर्शतो तरणिर्विश्वदर्शतो ज्योतिष्कृदसि सूर्य ।
विश्वमा भासि रोचनम् ॥ ऋग्वेद १.५०.४

अर्थात हे सूर्या, गतीनं भारलेला (तीव्रगामी) तू, सर्वांना दिसतोस. तू प्रकाशाचा स्त्रोत आहेस. तू साऱ्या जगाला प्रकाशमान करतोस.

पुढे चौदाव्या शतकात, विजयनगर साम्राज्यातील सायणाचार्य (१३३५ – १३८७) ह्या शास्त्रज्ञाने ऋग्वेदाच्या ह्या श्लोकाची मीमांसा करताना लिहिले –

तथा च स्मर्यते योजनानां सहस्त्रं द्वे द्वे शते द्वे च
योजने एकेन निमिषार्धेन क्रममाण नमोऽस्तुते॥ – सायण ऋग्वेद भाष्य १.५०.४

अर्थात –
प्रकाशाने पार पडलेले अंतर २,२०२ योजने (द्वे द्वे शते द्वे..)
१ योजन ९ मैल, ११० यार्ड्स
९.०६२५ मैल
अर्थात प्रकाशाचे अंतर ९.०६२५ X २२०२
२१,१४४.७०५ मैल
घेतलेला वेळ अर्धा निमिष = १/८.७५
०.११४२८ सेकंद
अर्थात प्रकाशाचा वेग १८५,०२५.८१३ मैल / सेकंद
आधुनिक गणनेनुसार प्रकाशाचा वेग १८६,२८२.३९७ मैल / सेकंद

म्हणजे लक्षात घ्या, ओले रोमर च्या किमान पाच हजार वर्ष आधी आपल्याला सूर्य प्रकाशाच्या वेगाची कल्पना होती. या संदर्भातील काही सूत्र आधी ही असतील. पण आज ती उपलब्ध नाहीत. आज आपल्याजवळ आहे तो सायणाचार्य यांनी लिहिलेल्या ऋग्वेदावरील मिमांसेच्या रुपात असलेला खणखणीत पुरावा. ओले रोमर च्या तीनशे वर्षां आधी मोजलेला प्रकाशाचा वेग..!

आणि तरीही आपण पिढ्यान पिढ्या शिकत राहणार की प्रकाशाच्या गतीचा शोध हा युरोपियन शास्त्रज्ञ ओले रोमर ने लावला..?

असं किती बाबतीत आपण म्हणत राहणार..?
——–        ——–        ——–         ——–

ग्रहण ही संकल्पना किती तरी जुनी. चीनी वैज्ञानिकांनी २,६०० वर्षात एकूण ९०० सूर्यग्रहण आणि ६०० चंद्रग्रहण झाल्याची नोंद ठेवली आहे. मात्र ह्या ग्रहणाचं कारण कोणीही सांगू शकत नव्हतं.

आर्यभट

पाचव्या शतकात आर्यभट ने अगदी स्पष्टपणे सांगितलं की –

छादयति शशी सूर्य शशिनं महती च भूच्छाया ।। ३७ ।।
– गोलपाद, आर्यभटीय

अर्थात ‘पृथ्वीची सावली चंद्राला झाकोळते तेंव्हा चंद्रग्रहण होते. अगदी आठ हजार वर्षांपूर्वीच्या ऋग्वेदात चंद्राला उद्देशून म्हटले आहे –
ॐ आयं गौ : पृश्निरक्रमीद सदन्नमातरं पुर : पितरञ्च प्रयन्त्स्व : ॐ भू : गौतमाय नम : । गौतमायावाहयामि स्थापयामि । ४३
अर्थात पृथ्वीचा उपग्रह असलेला चंद्र, हा आपल्या मातृग्रहा भोवती फिरतो, जो त्याच्या (पृथ्वीच्या) प्रकाशमान पितृग्रहाभोवती फिरत असतो.

अजून किती स्पष्ट हवं..? लक्षात घ्या, आजपासून सुमारे आठ हजार वर्षांपूर्वी आपल्या पूर्वजांना हे माहीत होतं की पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते आणि चंद्र पृथ्वीभोवती फिरतो..! याच्या हजारो वर्षानंतर उर्वरित जगाला, आणि विशेष करून पाश्चात्य जगाला हे ज्ञान मिळालं.

यात महत्वाचं म्हणजे हे ज्ञान आपल्या देशात फार पूर्वीपासून होतं. त्यामुळे ह्या गोष्टी माहीत आहेत, म्हणजे आपल्याला फार कांही मोठं ज्ञानाचं भांडार माहीत आहे, असा अभिनिवेश कुठेही नव्हता. आणि म्हणूनच ज्ञानेश्वर किंवा गोस्वामी तुलसीदास अशी महत्वाची माहिती सहजगत्या लिहून जातात..!
– प्रशांत पोळ

कळसाला पोहोचलेली भारतीय शिल्पकला

सन १९५७ ची घटना आहे. उज्जैन ला राहणारे आणि पुरातत्व खात्याशी संबंधित असलेले डॉ. श्रीधर विष्णु वाकणकर हे आगगाडीने दिल्ली हून इटारसी ला जात होते, भोपाळ गेल्यावर त्यांना पर्वतांमध्ये काही फॉर्मेशन्स दिसली. डॉ. वाकणकरांना ती फॉर्मेशन्स ओळखीची वाटली, कारण त्यांनी तशीच फॉर्मेशन्स स्पेन आणि फ्रांस मधे बघितली होती. त्यामुळे डॉ. वाकणकरांचे कुतूहल जागृत झाले आणि पुरातत्व खात्याची एक टीम घेऊनच ते त्या पर्वतांमध्ये आले.

त्यांच्या ह्या प्रयत्नांनी इतिहासाचं, भारतीय कलेचं, शिल्पशास्त्राचं एक गवाक्ष काहीसं किलकिलं झालं. ही जागा म्हणजे भीमबेटका. येथे, सुमारे ४०,००० वर्षांपूर्वी भिंतींवर काढलेली चित्रं मिळाली. प्राचीन भारतीय कलेचा हा पहिला प्राप्त नमुना..!!

आज हे भीमबेटका, युनेस्को च्या संरक्षित स्मारकाच्या यादीत येतं. इथे साडे सातशे शैलाश्रयं किंवा शैलगृहं (सोप्या भाषेत ‘गुहा’) आहेत. यातील पाचशे शैलगृहांमध्ये चित्रकारी केलेली दिसते. या चित्रांमध्ये वाघ आहे, हरीण आहे, हत्ती आहेत, बैल, मोर वगैरे ही आहेत. मुख्य म्हणजे घोडा ही आहे. त्यामुळे घोडा भारतात अतिप्राचीन काळापासून होता हे सिद्ध झाले आहे. अन्यथा काही इतिहासकार, अरब आक्रमकांनी घोडे भारतात आणले असं सांगत होते.

भारतात जगाच्या इतर भागांच्या तुलनेने फार चांगली आणि शास्त्रशुध्द मूर्तीकला विकसित झाली. पण ती बऱ्याच नंतर. जगातल्या पहिल्या म्हणून म्हटलेल्या ज्या मूर्ती सापडलेल्या आहेत, त्यातील एकही मूर्ती भारतातली नाही. ‘लॉवेनमेंश फिगरीन’ म्हणून नावाजलेली जगातली पहिली म्हणवली जाणारी मूर्ती जर्मनी च्या आल्पस जवळच्या भागात सापडलेली आहे. ही साधारण तीस ते पस्तीस हजार वर्षे जुनी असावी, असं कार्बन डेटिंग चे परिणाम सांगताहेत.

इजिप्त मधे आढळलेले स्फिंक्स आणि इतर मूर्ती तश्या बऱ्याच नंतरच्या, म्हणजे इसवी सनापूर्वी अडीच हजार वर्षांच्या. रशियाच्या सैबेरिया भागात लाकडाची जी प्रतिमा सापडलेली आहे, तिला ‘शिगीर आयडॉल’ म्हटले जाते. ही मूर्ती सुमारे अकरा हजार वर्षांपूर्वी (अर्थात इसवी सनाच्या नऊ हजार वर्षांपूर्वी) लाकडावर कोरलेली आहे. तुर्कस्तानांत सापडलेल्या मूर्ती ह्या सहा हजार वर्षांपेक्षा जास्त प्राचीन आहेत. या मूर्त्यांमध्ये भारतीय शैली झळकते असे म्हटले जाते.

मुळात माती हे सहज सोपे माध्यम अगदी प्राचीन मूर्तींमध्ये आढळते. मात्र ‘माती’ ही चिरकाल टिकणारी नसल्याने मातीच्या जास्त मूर्ती सापडत नाहीत. फ्रान्स मध्ये आदिमानवांच्या गुहांमध्ये (Tuc d’ Audoubert) सुमारे पंधरा हजार वर्षांपूर्वीच्या मातीत बनलेल्या रानरेड्याच्या आकृती सापडतात. भारतात सिंधू घाटी मधील उत्खननात, भाजलेल्या मातीची काही चांगली शिल्पं सापडली. सिंधू घाटी, अर्थात मोहन-जो-दडो / हडप्पा, ह्यांचा काळ साडे पाच हजार वर्षांपूर्वीचा मानला जातो.

%e0%a4%ae%e0%a5%82%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a5%a9

भारतात मधमाश्यांच्या पोळ्यांमधील मेणाने तयार केलेल्या प्रतिमा ही आढळतात. मात्र पुढे ह्या मेणाच्या माध्यमातून मातीचे साचे तयार होऊ लागले आणि ओतकामातून धातूंच्या मूर्ती तयार होऊ लागल्या. मोहन-जो-दडो येथील नृत्यांगनेची छोटी मूर्ती हे प्राचीनतम भारतीय धातूशिल्पाचे एक प्रातिनिधिक उदाहरण आहे. ही मूर्ती पंचधातूंची असून वैशिष्ठ्यपूर्ण आहे. मोहन-जो-दडो आणि हडप्पा येथे सापडलेल्या मूर्ती आणि मेसोपोटेमिया येथे सापडलेल्या मूर्ती यात बरीच समानता आढळते. या मूर्ती शिल्पात सर्वात सुरक्षित मूर्ती एका माणसाची आहे. सुमारे सात इंच उंच डोकं आणि खांदे असलेले हे ‘बस्ट’ एखाद्या पुजाऱ्याचं वाटतं. याच्या चेहऱ्यावर छोटीशी दाढी असून शरीर एका शालीत आच्छादित आहे.

याच उत्खननात अनेक मुद्रा (Seal) मिळाल्या. या चौकोनी असून यावर बैल आणि तत्सम गोष्टी कोरलेल्या आहेत. ह्या, बैल किंवा जनावरांच्या आकृत्या, अगदी कलात्मक रीतीने कोरलेल्या आहेत. चारशे पेक्षा जास्त आकार असलेल्या ह्या मुद्रांची संख्या दोन हजारांपेक्षा जास्त आहे.

%e0%a4%ae%e0%a5%82%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a5%aa

भारतात मूळ प्रतिमा मेणामध्ये घडवून त्याचा साचा तयार करण्याची पध्दत रूढ होती. या तंत्राला प्राचीन शिल्पसाहित्यात ‘मधूच्छिष्टविधान’ म्हटले आहे. प्रथम मातीऐवजी मधाच्या पोळ्याचे मऊ मेण वापरून प्रतिमा बनविली जाते. माती, शेण व तांदळाचा कोंडा यांच्या मिश्रणात पाणी घालून केलेल्या लगद्याने ती आच्छादली जाते. प्रतिमेला आधीच एक मेणाची जाडसर वळी जोडलेली असते, जिचे दुसरे टोक प्रतिमेला आच्छादणाऱ्या साच्याच्या पृष्ठभागावर राहील, याची काळजी घ्यावी लागते. हा साचा वाळवून भट्टीत गेला की, त्यामधील सर्व मेण वितळून त्या वळीच्या वाटे वाहून जाते आणि साच्याच्या आत प्रतिमेच्या आकाराची पोकळी निर्माण होते. या पोकळीत वितळविलेल्या धातूचा (ब्राँझ, पितळ किंवा तांबे, क्वचित सोने-चांदी सुद्धा) रस ओतून मूळ मेणाच्या प्रतिमेची प्रतिकृती मिळविता येते. साच्यातून काढलेल्या प्रतिमेला नक्षीदार धातुपत्रांनी सजविण्याची किंवा धातूच्या तगडालाच ठोकून ठोकून मूर्ती घडविण्याची परंपरा प्राचीन काळात दिसून येते.

%e0%a4%ae%e0%a5%82%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a5%a7

आपल्या देशात कास्य शिल्पाची किंवा धातूच्या शिल्पाची परंपरा ही जुनी आहे. ‘यजुर्वेदात’ चांदी, शिसे आणि कथिल या धातुंचे उल्लेख लोखंडा सारख्या इतर धातूंबरोबर येतात. अर्थातच हे धातू कसे वापरायचे याची माहिती तत्कालीन लोकांना होती. काही वर्षांपूर्वी औरंगाबाद जवळ असलेल्या ‘दायमाबाद’ येथील उत्खननात सापडलेल्या मूर्ती ह्या पंचधातूंच्या असून कार्बन डेटिंग द्वारे यांचा कालखंड तीन हजार वर्षांपूर्वीचा सिद्ध झालेला आहे. या उत्खननात मिळालेल्या प्राण्यांच्या भरीव प्रतिमांना खेळण्यांसारखी चाके आहेत. एक दुचाकी बैलगाडीही यात सापडलेली आहे.

चौथ्या शतकापासून मात्र ओतकामांच्या अर्थात धातूंच्या मूर्ती आणि इतर वस्तू मुबलक स्वरूपात मिळतात. साधारण तीन प्रकारच्या धातूंच्या वस्तू निर्माण होत होत्या –
1. प्रत्यक्ष देव-देवतांच्या मूर्ती
2. पूजा विधीची उपकरणे. उदाहरणार्थ दीपलक्ष्मी, पुजेची घंटा, उभे / टांगते / हातात धरण्याचे दिवे इत्यादी
3. दैनंदिन उपयोगाच्या वस्तू. उदाहरणार्थ विविध प्रकारची भांडी, हत्यारांच्या मुठी इत्यादी
तंजावर जिल्ह्यातील ‘नाचीर कोइल’ हे गाव, ओतकामासाठी प्रसिध्द होते, कारण तिथे कावेरी नदीची पिवळी वाळू मुबलक मिळत होती, जी साचे बनविण्यासाठी उपयुक्त होती. याच कारणामुळे गुवाहाटी, आसाम मधील सार्तबरी, मणिपूर, वाराणसी इत्यादी ठिकाणे धातूंच्या मूर्ती आणि वस्तूंसाठी प्रसिध्द होती.

%e0%a4%ae%e0%a5%82%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a5%a8

मात्र त्याचबरोबर शिल्पशास्त्रात भारताचे कौशल्य विकसित होत होते. पुढे याच कौशल्याच्या आधारावर अवघ्या दक्षिण-पूर्व आशियात भारतीय शिल्प तंत्रज्ञांनी अद्भुत शिल्पं उभारून दाखविली. गांधार शैली आणि मथुरा शैली अश्या दोन प्रकारच्या प्रवाहांमधून भारतीय शिल्पशास्त्र विकसित झाले.

मात्र हडप्पन संस्कृती आणि पुढील मौर्य शासन, या मधील सुमारे दोन हजार वर्षांची शिल्पं आपल्याला सापडलेली नाहीत. मौर्य साम्राज्यात उभारलेल्या शिल्पांविषयी, त्या शिल्पांच्या भव्यते विषयी आणि प्रमाणबध्दते विषयी सिकंदर च्या काळात भारतात आलेल्या ग्रीक इतिहासकार मेगस्थेनीज ने बरेच लिहून ठेवले आहे. त्याच्या ‘इंडिका’ ह्या पुस्तकात पाटलीपुत्राच्या वेगवेगळ्या शिल्पांविषयी आणि नगराच्या भव्यते विषयी बरेच लिहिलेले आहे.

सम्राट अशोकाचा कालखंड हा इसवी सनापूर्वी ३०४ वर्ष ते २३२ वर्ष, अर्थात आज पासून साधारण साडे बावीसशे वर्ष मागे, असा आहे. त्याच्या काळातील अनेक प्रतिमा, अनेक शिल्प आजही आपल्याला पहायला मिळतात. अशोकाने बौध्द धर्माचा स्वीकार केला आणि बौध्द धर्माच्या प्रसारासाठी त्याने माध्यम बनविले, शिल्पकले ला. अनेक स्तंभ, अनेक स्तूप, अनेक शिलालेख, अनेक शिल्पं, अनेक मूर्त्या त्याने बनविल्या. त्याच्या काळात बनविल्या गेलेले चार सिंहांचे प्रतीक, आज ‘अशोक चिन्ह’ म्हणून आपली राष्ट्रीय ओळख आहे. हे अशोक चिन्ह. सारनाथ येथे सापडले होते. सुमारे बावीसशे वर्षानंतरही ते शिल्प व्यवस्थित होते. अगदी असेच चार सिंहांचे प्रतीक चिन्ह थायलंड मधे ही आढळले आहे.

मात्र भारतीय शिल्प शास्त्राचा कळसाध्याय आपल्याला बघायला मिळतो, तो बऱ्याच पुढे, सातव्या / आठव्या शतकात. वेरूळ येथील ‘कैलास लेणे’ हे ते अद्भुत आश्चर्य आहे. एकाच शिलाखंडात कोरलेले हे शिल्प म्हणजे मानवी शिल्पकलेचा अप्रतिम आणि विश्वास न बसावा असा नमुना आहे. साधारण सन ६०० ते ७५० च्या दरम्यान ह्या लेण्यांची निर्मिती झाली असावी असे अनुमान काढले जाते. मात्र काही पुरातत्ववेत्त्यांच्या मते याचा काल बऱ्याच आधीचा असावा. तरीही उपलब्ध पुराव्यांच्या अनुसार ह्या शिल्पांच्या निर्मितीचा काळ हा राष्ट्रकुटांच्या शासनाचा आहे. राजा कृष्ण (प्रथम) याने आठव्या शतकाच्या सुरुवातीला ह्या लेण्यांची निर्मिती प्रारंभ केली असे मानले जाते. मात्र एच. गोझ ह्या इतिहासकाराच्या अनुसार कृष्ण राजाचा पुतण्या दान्तिदुर्ग (सन ७३५ – ७५६) ह्याने अगदी युवावस्थेत ह्या लेण्यांचे काम सुरु केले. मात्र एम. के. ढवळीकर ह्या इतिहास तज्ञांचे मत कृष्ण राजाच्या बाजूचे आहे.

%e0%a4%ae%e0%a5%82%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a5%ab

मात्र त्या काळात जे काही निर्माण झाले, ते अद्भुत आहे. मानवी बुध्दीला अचंभित करणारे आहे. जगाच्या पाठीवर कोठेही, एकाच दगडाला कोरून, वर पासून खाली खोदकाम करत बनविलेले असे भव्य शिल्प नाही..!

आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे ह्या पूर्ण मंदिरातील सर्वच शिल्पं अत्यंत प्रमाणबध्द आणि रेखीव आहेत. कसलेल्या, कुशल मूर्तिकारांनी / कारागिरांनी कोरून काढलेली ही शिल्पं..! काही पिढ्यांच्या प्रयत्नांतून घडवलेली ही शिल्पं..! आपले दुर्दैव असे, की आज आपल्याजवळ ह्या मूर्तिकारांची, कलाकारांची, योजनाकारांची कसलीही माहिती उपलब्ध नाही..!!

हे मंदिर, पट्टडकल (कर्नाटक) येथील विरुपाक्ष मंदिरा सारखे आहे, जे कांची च्या कैलास मंदिराची प्रतिकृती आहे. २७६ फूट लांब, १५४ फूट रुंद आणि ९० फूट उंच असे हे मंदिर सर्वार्थाने वैशिष्ठ्यपूर्ण आहे. युनेस्को ने ह्याचा जागतिक संरक्षित स्मारकांच्या यादीत समावेश केलेला आहे.

पुढे अकराव्या / बाराव्या शतकात पश्चीमेतून येणारी मुसलमानी आक्रमणं तीव्र झाल्यावर मंदिरांच्या बांधकामाचा वेग मंदावला आणि त्याच बरोबर उन्नत असलेल्या भारतीय शिल्पकलेला उतरती कळा लागली. कालांतराने जगाला अचंभित करणारे शिल्प बांधणारे आम्ही, त्या शिल्पकलेला पूर्णपणे विसरलो..!!

प्रशांत पोळ