हरपलेले ज्ञान..!

गेल्या पंचवीस प्रकरणांपासून ज्या प्राचीन भारताच्या लखलखत्या, वैभवशाली खजिन्या विषयी आपण बोलतोय, तो ज्ञानाचा खजिना नेमका गेला कुठे..? हे अत्यंत अमूल्य असे प्राचीन ज्ञान कुठे हरवले..? अनेक गोष्टी आपण भारतीयांनी सर्वप्रथम शोधल्या असे आपण म्हणतो, त्या गोष्टी नेमक्या कुठे विखरून गेल्या..? असे प्रश्न अनेक जण विचारतात. असे प्रश्न समोर येणे स्वाभाविकच आहे. एके काळी अत्यंत समृध्द असलेला आपला देश इतका गरीब कसा काय झाला..? त्या प्राचीन ज्ञानाचा काहीच उपयोग झाला नाही का..? असेही प्रश्न समोर येतात.

काही जण तर खवचटपणे असेही म्हणतात की, ‘जगात एखादा नवीन शोध लागला की प्राचीन भारताची ही अभिमानी मंडळी ताबडतोप उसळी मारून समोर येतात आणि म्हणतात की हा शोध तर भारतीयांनी फार आधीच लावला होता…!’

असे अनेक प्रश्न आणि अनेक आरोप…

मग खरी वस्तुस्थिती काय आहे..?

पहिली गोष्ट ही की त्या काळात आपला देश हा संपत्तीने आणि संस्कृतीने सर्वात समृध्द असलेला देश होता. आणि ही माहिती जग भर होती. म्हणूनच जगज्जेत्या म्हणवल्या जाणाऱ्या सिकंदरला (अलेक्झांडर ला) अगदी लहानपणापासून वाटत होतं की भारताला जिंकून घ्यावं. अकराव्या शतकापासून भारतावर आक्रमण करणाऱ्या मुसलमान आक्रमकांना भुरळ पडली होती ती भारताच्या वैभवाची. भारताला जाण्यासाठी म्हणून निघालेला कोलंबस अमेरिकेला पोहोचला, तर वास्को-डी-गामा, मार्कोपोलो या लोकांना भारताचे प्रचंड आकर्षण होते.

थोडक्यात, आपल्या सारख्या समृध्द देशाबद्दल जगाचे कुतूहल असणे स्वाभाविकच होते. आणि ही समृद्धी आपण आपल्या ज्ञानाच्या बळावर मिळवलेली होती.

हे ज्ञान कश्या स्वरूपात आपल्या देशात जतन करून ठेवलं होतं..? त्या काळात छपाई चे तंत्रज्ञान अवगत नसल्याने ग्रंथ नकलून घेत. ते ग्रंथ लिहिणे, अर्थात नकलून घेणे, हा एक सोहळाच असायचा. रामायण / गीता / महाभारत / वेद / उपनिषदे या सारखे ग्रंथ नकलून घेण्यास महिनोन महिने लागत. अगदी व्युत्पन्न शास्त्र्यांच्या घरी ही फारसे ग्रंथ किंवा पोथ्या नसत.

हरपलेलं ज्ञान - ताडपत्रा वरील ग्रंथ

हे ग्रंथ किंवा पोथ्या ठेवण्याच्या जागा म्हणजे विद्यापीठं, गुरुकुल आश्रम, मठं, देवस्थानं आणि मंदिरं. या ठिकाणी हे ग्रंथ अगदी भक्तिभावाने आणि व्यवस्थित ठेवलेले असायचे.

विद्यापीठांमध्ये मोठमोठी ग्रंथालयं होती. नालंदा च्या ग्रंथालया बद्दल इतिहासात तुटक, तुटक माहिती आढळते. मात्र निश्चित आणि भरभक्कम पुरावा मिळाला तो हिंदीचे प्रसिध्द लेखक आणि संशोधक राहुल सांस्कृत्यायन (१८९३ – १९६३) यांना. हे बौध्द धर्माचे अभ्यासक होते. बौध्द धर्माच्या प्राचीन ग्रंथांसाठी यांनी तिबेट पासून श्रीलंके पर्यंत अनेक प्रवास केले. तिबेट ला तर ते अनेकदा गेले. त्या काळात तिबेट वर चीन चे आक्रमण झालेले नव्हते. तिबेट च्या तत्कालीन सरकार ने त्यांना विशिष्ट अतिथी चा दर्जा दिलेला होता आणि त्यांना कोणत्याही बौध्द मंदिरात जाण्याचा मुक्त परवाना होता.

राहुल सांस्कृत्यायन नी याचा चांगला उपयोग करून घेतला. पाली आणि संस्कृत भाषेतले अनेक प्राचीन ग्रंथ त्यांनी वाचले आणि त्यातले बरेचसे भारतातही आणले. याच प्रवासात मध्य तिबेट च्या एका बौध्द आश्रमात त्यांना एक महत्वाचा ग्रंथ मिळाला. बाराव्या / तेराव्या शतकातील तिबेटी भिख्खू, ‘धर्मस्वामी’ (मूळ नाव – चाग लोत्सावा. ११९७ – १२६४) ने लिहिलेला हा ग्रंथ. हा धर्मस्वामी सन १२३० च्या सुमारास नालंदा ला भेट द्यायला गेला. बख्तियार खिलजी ने ११९३ मधे नालंदा ला उध्वस्त केले होते. त्यामुळे नालंदा चे ग्रंथालय आणि नंतर चा तो विध्वंस डोळ्यांनी बघितलेली माणसं तिथं होती. त्या उध्वस्त नालंदा च्या परिसरात फक्त सत्तर विद्यार्थी, ‘राहुल श्रीभद्र’ ह्या ऐंशी वर्षांच्या बौध्द शिक्षकाकडे विद्याध्ययन घेत होती. आणि या सर्वांची काळजी घेत होता, जयदेव नावाचा एक ब्राम्हण.

या सर्वांशी बोलून धर्मस्वामी ने जे चित्र नालंदा चे उभे केले आहे, ते भव्य आणि समृध्द अश्या विद्यापीठाचे आहे. दहा हजार विद्यार्थी, दोन हजार शिक्षक आणि संशोधक असलेले हे विद्यापीठ होते.

विद्यापीठाचे ग्रंथालय देखील विद्यापीठा सारखेच प्रचंड होते. ‘धर्मगंगा’ नाव असलेल्या ह्या ग्रंथालय परिसरात तीन मोठमोठ्या इमारती होत्या. त्यांची नावं होती – रत्नसागर, रत्नोदधी आणि रत्नगंजका. यातल्या रत्नोदधी ह्या नऊ मजल्याच्या (होय, नऊ मजल्याच्या. धर्मस्वामी ने तसा उल्लेख त्याच्या पुस्तकात केला आहे. आणि ह्यूएनत्संग सकट काही चीनी प्रवासी-विद्यार्थ्यांनीही नऊ माजली उंच इमारतीचा उल्लेख केलाय). इमारतीत अनेक प्राचीन (त्या काळातील प्राचीन. अर्थात त्या काळापूर्वी दीड ते दोन हजार वर्षांपूर्वीचे. अर्थातच ख्रिस्तपूर्व एक हजार वर्षांचे) ग्रंथ सुरक्षितपणे ठेवण्यात आलेले होते. या दुर्मिळ ग्रंथांपैकी ‘प्रज्ञा पर मिता सूत्र’ या ग्रंथाचा उल्लेख धर्मस्वामी करतोय.

प्राचीन भारतीय ग्रंथ - २

प्राचीन चीनी संशोधक झुआन झांग हा ह्या ग्रंथालया संदर्भात लिहितो – ‘हा संपूर्ण ग्रंथालय परिसर, विटेच्या भिंतींनी बंदिस्त होता. या परिसराला एकच मोठे दार होते, जे उघडल्यावर आत आठ मोठमोठी दालनं दिसायची.

ह्या ग्रंथालयात किती ग्रंथ असतील..? अक्षरशः अगणित. हजारो. कदाचित लाखो पण. आणि ग्रंथ म्हणजे हस्तलिखित. भूर्जपत्रांवर, ताम्रपत्रांवर आणि कागदांवरही लिहिलेली. दुर्मिळ, प्राचीन अशी ही अमाप ग्रंथसंपदा.

बख्तियार खिलजी ह्या क्रूरकर्म्यानं ही सारी ग्रंथसंपदा जाळली. आणि हे सर्व ग्रंथ भांडार जाळून नष्ट करायला त्याला तीन महिन्यांपेक्षाही जास्त वेळ लागला..!

कोण होता हा बख्तियार खिलजी..?

बख्तियार खिलजी - नालंदा चा विध्वंस करताना

‘इख्तीयारुद्दिन मुहम्मद बिन बख्तियार खिलजी’ या लांबलचक नावाचा हा प्राणी आताच्या दक्षिण अफगाणीस्तानातल्या ‘गर्मसीर’ ह्या लहानश्या गावातला एक टोळी प्रमुख. पुढे हा कुतुबुद्दीन ऐबक च्या सैन्यात सेनापती झाला आणि दिल्ली बळकावल्यावर ऐबकाने त्याला बिहार आणि बंगाल जिंकायला पाठवले.

१९९३ मध्ये याने नालंदा विद्यापीठाचा विध्वंस केला आणि विद्यापीठातील अत्यंत दुर्मिळ असा ग्रंथ संग्रह अक्षरशः जाळून टाकला. सतत तीन महिने त्याचं सैन्य ग्रंथालयातून पुस्तकं आणू आणू आगीत टाकत होतं. पण तरीही पुस्तकं उरतच होती. इतका विशाल ग्रंथ संग्रह होता तो.

बख्तियार खिलजी नं फक्त नालंदा चं ग्रंथ भांडारच नाही जाळलं, तर बंगाल मधल्या विक्रमशीला आणि उड्डयनपूर या विद्यापीठांना ही जाळून उध्वस्त केलं. तिथलाही असाच मोठा ग्रंथ संग्रह नष्ट केला गेला. दुर्दैवाने हा क्रूरकर्मा बख्तियार खिलजी आज ‘बांगला देशाचा’ राष्ट्रीय नायक आहे..!

नालंदा विश्वविद्यालय हे त्या काळातील सर्वात मोठं विद्यापीठ असल्याने त्याला नष्ट करण्याची, त्यातील पुस्तक जाळून टाकण्याची बातमी इतिहासकारांनी नोंदवून घेतली. मात्र आपल्या खंड प्राय असलेल्या विशाल देशात अशी अनेक लहान मोठी विद्यापीठं आणि कितीतरी गुरुकुलं होती. पुढच्या दोनशे – तीनशे वर्षांच्या काळात या ठिकाणची ग्रंथ संपत्ती ही, मुस्लीम आक्रमकांद्वारे अश्याच प्रकारे नष्ट करण्यात आली.
बाराव्या शतकानंतर, भारतात विद्यापीठं नष्ट झाल्याने वेगवेगळ्या विषयांवर होत असलेले संशोधनाचे प्रकल्प बंद पडले. भारतीय ज्ञानाचा हा ओघच थांबला. उच्च स्तरावरचं ज्ञान घेणं आणि देणं, नुसतं कठीणच नाही, तर अशक्य झालं. ग्रंथांची निर्मिती थांबली. आणि म्हणूनच अगदी अपवाद वगळता, बाराव्या शतकानंतर लिहिलेले महत्वाचे अथवा मौलिक ग्रंथ आढळत नाहीत.

अकराव्या शतकात, माळव्याचा राजा भोज याने संकलित केलेला ‘समरांगण सूत्रधार’ हा महत्वाचा ग्रंथ. यात ८३ अध्याय असून अनेक विषयांसंबंधी लिहिलेले आहे. पुढे अठराव्या शतकात जगन्नाथ पंडिताने ‘सिद्धांत कौस्तुभ’ हा खगोलशास्त्रावरचा ग्रंथ लिहिला आहे. पण हे तसे अपवादच. आपलं प्रचंड मोठं ज्ञान भांडार मुस्लिम आक्रामकांनी नष्ट केल्या मुळे ज्ञानाचा जिवंत आणि खळाळता प्रवाह आटला. थांबला.

त्यातूनही जे तुरळक ग्रंथ शिल्लक होते, ते इंग्रजांनी आणि इतर युरोपियनांनी आपापल्या देशात नेले. खगोल शास्त्रावरील ‘नारदीय सिद्धांताचा’ ग्रंथ आज भारतात उपलब्धच नाही. अर्थात त्याचे कोणतेही हस्तलिखित आपल्या जवळ नाही. मात्र बर्लिन च्या प्राचीन ग्रंथ संग्रहालयात हा ग्रंथ (त्याच्या मूळ हस्तलिखित स्वरूपात) उपलब्ध आहे. (Webar Catalogue no 862). खगोलशास्त्रा वरचाच ‘धर्मत्तारा पुराणातील’ सोम – चंद्र सिद्धान्तावरील ग्रंथ भारतात मिळतच नाही. त्याचे हस्तलिखित बर्लिन च्या संग्रहालयात आहे (Webar Catalogue no 840). प्राचीन खगोलशास्त्रात ‘वशिष्ठ सिद्धांत’ महत्वाचा मानला जातो. या सिद्धांताचे उल्लेख अनेक ठिकाणी येतात. या ग्रंथाचेही हस्तलिखित भारतात उपलब्ध नाही. ते आहे – इंग्लंड मधल्या मेकेंजी संग्रहालयाच्या विल्सन कॅटेलॉग मध्ये १२१ व्या क्रमांकावर..! आर्यभटाचे ‘आर्य अष्टक शतः’ आणि ‘दश गीतिका’ हे दोन्ही दुर्मिळ ग्रंथ बर्लिन च्या वेबर कॅटेलॉग मध्ये ८३४ व्या क्रमांकावर उपलब्ध आहेत.

प्राचीन भारतीय ग्रंथ

एकुणात काय, तर ग्रंथांच्या रुपात असलेलं आपलं बरचसं ज्ञान मुसलमान आक्रामकांनी नष्ट केलं, उध्वस्त केलं. जे काही ग्रंथ शिल्लक राहिले, त्यांना इंग्रजी शासनाच्या काळात इंग्रज, डच, फ्रेंच आणि जर्मन संशोधकांनी युरोप ला नेलं. मग ज्ञानाचा साठा आपल्या जवळ राहील तरी कुठून..?

आपली हिंदू परंपरा ही वाचिक आहे. आणि ह्या परंपरे मुळेच आपले अनेक ग्रंथ, पुराणे, उपनिषदं, वेद इत्यादी एका पिढी कडून दुसऱ्या पिढीकडे वाचिक स्वरूपात हस्तांतरित होत राहिले. मात्र शाहजहा आणि औरंगजेबाच्या काळात, ज्या क्रौर्याने आणि बर्बर्तेने मोठ्या प्रमाणात ब्राम्हणांना मारण्यात आले, त्यामुळे ही वाचिक परंपरा ही पुढे काहीशी क्षीण झाली…!

मात्र इतकं सारं होऊनही आज जे ज्ञान आपल्या समोर आहे, ते प्रचंड आहे. अद्भुत आहे. विलक्षण आहे. ‘सिरी भूवलय’ सारखा ग्रंथ आजही आपण पूर्ण वाचू शकलेलो नाही. आजही दिल्लीचा ‘लोह स्तंभ’ कश्यामुळे गंजत नाही, हे कोडं आपण सोडवू शकलेलो नाही. ‘अग्र भागवताच्या’ अदृश्य शाईचे रहस्य आजही आपण उकलू शकलेलो नाही.. थोडक्यात काय, तर आपल्या प्राचीन ज्ञानाचा शोध घेण्याचा हा अद्भुतरम्य प्रवास असाच चिरंतन चालू राहील असे वाटते..!
– प्रशांत पोळ

भारताचे प्रगत नौकानयन शास्त्र

जगप्रसिध्द पर्यटन स्थळ असलेल्या बँकॉक च्या प्रशस्त विमानतळाचे नाव आहे – सुवर्णभूमि विमानतळ. या विमानतळात प्रवेश केल्यावर सर्व प्रवाश्यांचे लक्ष आकृष्ट करते ती एक भली मोठी कलाकृती – आपल्या पुराणात वर्णन केलेल्या समुद्रमंथनाची..! या कलाकृती भोवती फोटो आणि सेल्फी घेणाऱ्यांची एकाच झुंबड उडालेली असते.
याच सुवर्णभूमि विमानतळावर, थोडं पुढं गेलं की एक भला मोठा नकाशा लावलेला आहे. साधारण हजार, दीड हजार वर्षांपूर्वीचा हा नकाशा आहे. ‘पेशावर’ पासून तर ‘पापुआ न्यू गिनी’ पर्यंत पसरलेल्या ह्या नकाशाच्या मध्यभागी ठसठशीत अक्षरात लिहिलंय – इंडिया ! आणि याचं नकाशात सयाम (थायलंड) ला ठळक स्वरूपात दाखवलंय. अर्थात हा नकाशा उच्च स्वरात सांगतोय – ‘अरे, कोणे एके काळी ह्या विशाल पसरलेल्या भारतीय संस्कृतीचा सयाम (थायलंड) हा एक हिस्सा होता आणि आम्हाला त्याचा प्रचंड अभिमान आहे !!’

बैंकाक च्या सुवर्णभूमी विमानतळावरील समुद्र्मंथनाचे दृश्य

जवळ जवळ साऱ्याच दक्षिण पूर्व आशिया मधे ही भावना आढळते. आपल्या राष्ट्रध्वजात हिंदू मंदिराचे चिन्ह अभिमानाने बाळगणारा कंबोडिया तर आहेच. पण गंमत म्हणजे या भागातला एकमात्र इस्लामी देश आहे – ब्रुनेइ दारुस्सलाम. ह्या देशाच्या राजधानीचं नाव आहे – बंदर सेरी भगवान. हे नाव ‘बंदर श्री भगवान’ ह्या संस्कृत नावाचा अपभ्रंश आहे. पण इस्लामी राष्ट्राच्या राजधानीच्या नावात ‘श्री भगवान’ येणं हे त्यांना खटकत तर नाहीच, उलट त्याचा अभिमान वाटतो.

जावा, सुमात्रा, मलय, सिंहपुर, सयाम, यव व्दिप इत्यादी सर्व भाग, जे आज इंडोनेशिया, मलेशिया, सिंगापुर, थायलंड, कंबोडिया, विएतनाम वगैरे म्हणवले जातात, त्या सर्व देशांवर हिंदू संस्कृती ची जबरदस्त छाप आज ही दिसते. दोन, अडीच हजार वर्षांपूर्वी दक्षिण भारतातले हिंदू राजे ह्या प्रदेशात गेले. त्यांनी फारसे कुठे युध्द केल्याचे पुरावे सापडत नाहीत. उलट शांततापूर्ण मार्गांनी, पण समृध्द अश्या संस्कृती च्या जोरावर संपूर्ण दक्षिण-पूर्व आशिया हा हिंदू विचारांना मानू लागला.

आता इतक्या मोठ्या प्रमाणावर जर हिंदू राजे, त्यांचे सैनिक, सामान्य नागरिक दक्षिण-पूर्व आशियात गेले असतील तर ते कसे गेले असतील..? अर्थातच समुद्री मार्गाने. म्हणजेच त्या काळात भारतामधे नौकानयन शास्त्र अत्यंत प्रगत अवस्थेत असेल. त्या काळातील भारतीय नौकांची आणि नावाड्यांची अनेक चित्र शिल्प कंबोडिया, जावा, सुमात्रा, बाली मधे मिळतात. पाचशे पेक्षा जास्त लोकांना घेऊन जाणाऱ्या नौका त्या काळात भारतात तयार व्हायच्या.

नौकेचे शिल्प
एकूण समुद्र प्रवासाची स्थिती बघता, त्या काळात भारतीयांजवळ बऱ्यापैकी चांगले दिशाज्ञान आणि समुद्री वातावरणाचा अंदाज असला पाहिजे. अन्यथा त्या खवळलेल्या समुद्रातून, आजच्या सारखा हवामानाचा अंदाज आणि दळणवळणाची साधनं नसतानाही इतका दूरचा पल्ला गाठायचा, त्या देशांशी संबंध ठेवायचे, व्यापार करायचा, भारताचे ‘एक्स्टेन्शन’ असल्यासारखा संपर्क ठेवायचा…. म्हणजेच भारतीयांचं नौकानयन शास्त्र अत्यंत प्रगत असलंच पाहिजे.

१९५५ आणि १९६१ मधे गुजराथ च्या ‘लोथल’ मधे पुरातत्व खात्याव्दारे उत्खनन करण्यात आले. लोथल अगदी समुद्र किनाऱ्यावर वसलेलं नाही. तर समुद्राची एक चिंचोळी पट्टी लोथल पर्यंत आलेली आहे. मात्र उत्खननात हे दिसले की सुमारे साडे तीन हजार वर्षांपूर्वी लोथल हे अत्यंत वैभवशाली बंदर होते. तेथे अत्यंत प्रगत आणि नीट-नेटकी नगर रचना वसलेली आढळली. पण सर्वात महत्वाचे म्हणजे लोथल मधे जहाज बांधणीचा कारखाना होता, असे अवशेष सापडले. लोथल हून अरब देशांमधे, इजिप्त मधे मोठ्या प्रमाणावर व्यापार चालायचा याचे पुरावे मिळाले.
साधारण १९५५ पर्यंत लोथल किंवा पश्चिम भारतातील नौकानयन शास्त्राबद्दल फारसे पुरावे आपल्याजवळ नव्हते. लोथल च्या उत्खननाने या ज्ञानाची कवाडं उघडल्या गेली. पण यावरून असं जाणवलं की अगदी समुद्र किनाऱ्यावर नसणारं लोथल जर इतकं समृध्द असेल आणि तिथे नौकानयना च्या बाबतीत इतक्या गोष्टी घडत असतील तर गुजराथ, महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि केरळ या पश्चिम भारताच्या किनाऱ्यावरील बंदरांमधे या ही पेक्षा सरस आणि समृध्द संरचना असेल.

आज ज्याला आपण नालासोपारा म्हणतो, तिथे हजार / दीड हजार वर्षांपूर्वी पर्यंत ‘शुर्पारक’ नावाचे वैभवशाली बंदर होते. तिथे भारताच्या जहाजांबरोबर अनेक देशांची जहाजं व्यापारासाठी यायची. तसंच दाभोळ, तसंच सुरत.
पुढे विजयनगर साम्राज्य स्थापन झाल्यावर त्या राज्याने दक्षिणेतील अनेक बंदरं परत वैभवशाली अवस्थेत उभी केली आणि पूर्व व पश्चिम अश्या दोन्ही दिशांमध्ये व्यापार सुरु केला.

मेक्सिको च्या उत्तर पश्चिम टोकाला, म्हणजेच ‘दक्षिण अमेरिकेच्या’ उत्तर टोकाला जिथे समुद्र मिळतो, तिथे मेक्सिको चा युकाटान प्रांत आहे. या प्रांतात त्यांच्या पुरातन ‘माया’ संस्कृतीचे अनेक अवशेष आजही मोठ्या प्रमाणावर जपून ठेवलेले आहेत. याच युकाटान प्रांतात जवाकेतू नावाच्या जागी एक अति प्राचीन सूर्य मंदिर अवशेषांच्या रुपात आजही उभे आहे. या सूर्य मंदिरात एक संस्कृत चा शिलालेख सापडला, ज्यात शक संवत ८८५ मधे ‘भारतीय महानाविक’ वूसुलीन येऊन गेल्याची नोंद आहे..!

रॉबर्ट बेरोन वोन हेन गेल्डर्न (१८८५ – १९६८) या लांबलचक नावाचा नामांकित ऑस्ट्रियन एंथ्रोपोलोजिस्ट होऊन गेला. हा विएन्ना विद्यापीठात शिकला. पुढे १९१० मधे भारत आणि ब्रम्ह्देशाच्या दौऱ्यावर आला. भारतीयांच्या प्रगत ज्ञानाविषयी प्रचंड कुतूहल वाटले म्हणून त्याने अभ्यास सुरु केला. त्याने दक्षिण-पूर्व देशांबद्दल प्रचंड संशोधन केले. आणि त्याच्या पूर्ण अभ्यासाअंती त्याने ठामपणे असे मांडले की भारतीय जहाजे, कोलंबस च्या कितीतरी आधी मेक्सिको आणि पेरू मधे जात होती!

Ancient Indian Ships

भारतीय नौकांचा प्रवास विश्वव्यापी होत होता, याचा यापेक्षा दुसरा कुठला स्पष्ट पुरावा हवा आहे..? आणि तरीही आम्ही म्हणत राहणार की अमेरिकेला कोलंबस ने शोधलं आणि भारताचा ‘शोध’ (!) वास्को-डी-गामा ने लावला !!
मुळात वास्को-डी-गामा हाच भारतीय जहाजांच्या मदतीनं भारतापर्यंत पोहोचला. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे पूर्व सह-सरकार्यवाह श्री सुरेश सोनी यांनी डॉ. वाकणकरांचा संदर्भ देत याचं फार छान वर्णन केलं आहे. डॉ. हरिभाऊ (विष्णु श्रीधर) वाकणकर हे उज्जैन चे प्रसिध्द पुरातत्ववेत्ता. भारतातील सर्वात प्राचीन वसाहतीचा पुरावा म्हणून ज्या ‘भीमबेटका’ गुहांचा उल्लेख होतो, त्या डॉ. वाकणकरांनीच शोधून काढलेल्या आहेत. डॉ. वाकणकर त्यांच्या अभ्यासाच्या संदर्भात इंग्लंड ला गेले होते. तिथे एका संग्रहालयात त्यांना वास्को-डी-गामा ची दैनंदिनी ठेवलेली दिसली. ती त्यांनी बघितली आणि त्याचा अनुवाद वाचला. त्यात वास्को-डी-गामा ने तो भारतात कसा पोहोचला याचे वर्णन केले आहे.

वास्को-डी-गामा चे जहाज जेंव्हा आफ्रिकेतील जान्जीबार ला आले, तेंव्हा त्याने तिथे त्याच्या जहाजाच्या तिप्पट आकाराचे मोठे जहाज बघितले. एका आफ्रिकन दुभाष्याला घेऊन हा, त्या भारतीय जहाजाच्या मालकाला भेटायला गेला. ‘चंदन’ नावाचा तो भारतीय व्यापारी अत्यंत साध्या वेशात खाटेवर बसला होता. जेंव्हा वास्को-डी-गामा ने भारतात येण्याची इच्छा दाखविली, तेंव्हा सहजपणे त्या भारतीय व्यापाऱ्याने सांगितले, ‘मी उद्या भारतात परत चाललोय. तू माझ्या मागोमाग ये…’

आणि अश्या रीतीने वास्को-डी-गामा भारताच्या किनाऱ्याला लागला..!!

दुर्दैवाने आजही शाळेत शिकवल्या जाणाऱ्या पुस्तकांत ‘वास्को-डी-गामाने भारताचा ‘शोध’ लावला असा उल्लेख असतो..!!’

मार्को पोलो (१२५४ – १३२४) हा साहसी दर्यावर्दी समजल्या जातो. इटलीच्या ह्या व्यापाऱ्याने भारत मार्गे चीन पर्यंत प्रवास केला होता. हा तेराव्या शतकात भारतात आला. मार्को पोलो ने त्याच्या प्रवासातील अनुभवांवर एक पुस्तक लिहिलंय – ‘मार्व्हल्स ऑफ द वर्ल्ड’. याचा अनुवाद इंग्रजी मधे ही उपलब्ध आहे. या पुस्तकात त्याने भारतीय जहाजांचं सुरेख वर्णन केलेलं आहे. त्यानं लिहिलंय की भारतात विशाल जहाजं तयार होतात. लाकडांचे दोन थर जोडून त्याला लोखंडी खिळ्यांनी पक्के केले जाते. आणि नंतर त्या सर्व लहान मोठ्या छिद्रांमधून विशेष पध्दतीचा डिंक टाकला जातो, ज्यामुळे पाण्याचा प्रवेश पूर्णपणे निषिध्द होतो.

मार्को पोलो ने भारतात तीनशे नावाड्यांची जहाजं बघितली होती. त्यानं लिहिलंय, एका एका जहाजात तीन ते चार हजार पोती सामान मावतं आणि त्याच्या वर राहण्याच्या खोल्या असतात. खालच्या लाकडाचा तळ खराब होऊ लागला की त्याच्यावर दुसऱ्या लाकडाचा थर लावल्या जातो. जहाजांचा वेग चांगला असतो. इराण पासून कोचीन पर्यंत चा प्रवास भारतीय जहाजांमधून आठ दिवसात होतो.

पुढे निकोली कांटी हा दर्यावर्दी पंधराव्या शतकात भारतात आला. याने भारतीय जहाजांच्या भव्यतेबद्द्ल बरंच लिहिलंय. डॉ. राधा कुमुद मुखर्जी यांनी आपल्या ‘इंडियन शिपिंग’ या पुस्तकात भारतीय जहाजांचं सप्रमाण सविस्तर वर्णन केलंय. पण हे झालं खूप नंतरचं. म्हणजे भारतावर इस्लामी आक्रमण सुरु झाल्या नंतरचं. याच काळात युरोपातही साहसी दर्यावर्दींचं पेव फुटलं होतं. युरोपियन खलाशी आणि व्यापारी जग जिंकायला निघालेले होते. अजून अमेरिकेची वसाहत व्हायची होती. हाच कालखंड युरोपातील रेनेसॉं चा आहे. त्यामुळे सर्व प्रकारच्या इतिहास लेखनामधे, विकीपेडिया सारख्या माध्यमांमध्ये युरोपियन नौकानयन शास्त्राबद्दलंच भरभरून लिहिलं जातं. पण त्याच्या ही दीड, दोन हजार वर्षांपुर्वीचे भारतीय नौकानयनाच्या प्रगतीचे पुरावे मिळाले आहेत.

आपल्याकडे उत्तरेत इस्लामी आक्रमण सुरु होण्याच्या काळात, म्हणजे अकराव्या शतकात, माळव्याचा राजा भोज याने ज्ञान-विज्ञाना संबंधी अनेक ग्रंथ लिहिली किंवा लिहून घेतली. त्यातील एक महत्वाचा ग्रंथ आहे – ‘युक्ती कल्पतरू’. हा ग्रंथ जहाज बांधणीच्या संदर्भातला आहे. जवळच्या आणि लांबच्या प्रवासासाठी लहान – मोठी, वेगवेगळ्या क्षमतेची जहाजं कशी बनवली जावीत याचं सविस्तर वर्णन ह्या ग्रंथात आहे. जहाज बांधणीच्या बाबतीत हा ग्रंथ प्रमाण मानल्या जातो. वेगवेगळ्या जहाजांसाठी वेगवेगळे लाकूड कसं निवडावं या पासून तर विशिष्ट क्षमतेचं जहाज, त्याची डोलकाठी यांचं निर्माण कसं करावं ह्याचं गणितही ह्या ग्रंथात मिळतं.

पण ह्या ग्रंथाच्या पूर्वीही, हजार – दोन हजार वर्ष तरी, भारतीय जहाजं जगभर संचार करीत होतीच. म्हणजे हा ‘युक्ती कल्पतरू’ ग्रंथ, नवीन कांही शोधून काढत नाही, तर आधीच्या ज्ञानाला ‘लेखबध्द’ करतोय. कारण भारतीयांजवळ नौका शास्त्राचं ज्ञान फार पुरातन काळापासून होतं.

चंद्रगुप्त मौर्य च्या काळात भारताची जहाजं जगप्रसिध्द होती. ह्या जहाजांद्वारे जगभर भारताचा व्यापार चालायचा. या संबंधी ची ताम्रपत्र आणि शिलालेख मिळालेले आहेत. बौध्द प्रभावाच्या काळात, बंगाल मधे सिंहबाहू राजाच्या शासन काळात सातशे यात्रेकरू श्रीलंकेला एकाच जहाजाने गेल्याचा उल्लेख आढळतो. कुशाण काळ आणि हर्षवर्धन च्या काळातही समृध्द सागरी व्यापाराचे उल्लेख सापडतात. इस्लामी आक्रमकांना भारतीय नाविक तंत्रज्ञान काही विशेष मेहनत न घेता मिळून गेले. त्यामुळे अकबराच्या काळात नौकानयन विभाग इतका समृध्द झाला होता की जहाजांच्या डागडुजी साठी आणि कर वसुली साठी त्याला वेगळा विभाग बनवावा लागला.

पण अकराव्या शतकापर्यंत चरम सीमेवर असणारं भारतीय नौकानयन शास्त्र पुढे उतरंडीला लागलं. मोगलांनी आयत्या मिळालेल्या जहाजांना नीट ठेवलं इतकंच. पण त्यात वाढ केली नाही. दोनशे वर्षांचं विजयनगर साम्राज्य तेवढं अपवाद. त्यांनी जहाज बांधणीचे कारखाने पूर्व आणि पश्चिम अश्या दोन्ही तटांवर सुरु केले आणि ८० पेक्षा जास्त बंदरांना ऊर्जितावस्थेत आणलं. पुढे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याचं आरमार उभारलं आणि नंतर आंग्र्‍यांनी त्याला बळकट केलं.

पण अकराव्या शतकाच्या आधीचे वैभव भारताच्या जहाज बांधणी उद्योगाला पुढे आलेच नाही. त्याच काळात स्पेन आणि पोर्तुगाल यांनी जहाज बांधणीच्या क्षेत्रात मोठी झेप घेतली अन भारत मागे पडला.

पण तरीही, इंग्रज येई पर्यंत भारतात जहाजं बांधण्याची प्राचीन विद्या जिवंत होती. सतराव्या शतका पर्यंत युरोपियन राष्ट्रांची क्षमता अधिकतम सहाशे टनाचं जहाज बांधण्याची होती. पण त्याच सुमारास त्यांनी भारताचे ‘गोधा’ (कदाचित ‘गोदा’ असावे. स्पेनिश अपभ्रंशाने गोधा झाले असावे) नावाचे जहाज बघितले, जे १,५०० टनां पेक्षाही मोठे होते. भारतात आपल्या वखारी उघडलेल्या युरोपियन कंपन्या, म्हणजे डच, पोर्तुगीज, इंग्रज, फ्रेंच इत्यादी भारतीय जहाजं वापरू लागली आणि भारतीय खलाश्यांना नोकरीवर ठेऊ लागली. सन १८११ मधे ब्रिटीश अधिकारी कर्नल वॉकर लिहितो की ‘ब्रिटीश जहाजांची दर दहा / बारा वर्षांनी मोठी डागडुजी करावी लागते. पण सागवानी लाकडापासून बनलेली भारतीय जहाजं गेल्या पन्नास वर्षांपासून डागडुजी शिवाय उत्तम काम करताहेत.’

भारतीय जहाजांची ही गुणवत्ता बघून ‘इस्ट इंडिया कंपनी’ ने ‘दरिया दौलत’ नावाचे एक भारतीय जहाज विकत घेतले होते, जे ८७ वर्ष, डागडुजी न करता व्यवस्थित काम करत राहिले.

ब्रिटिशांनी मराठ्यांकडून भारतावरील राज्य हिसकावून घेण्याच्या काही वर्ष आधीच, म्हणजे १८११ मधे एक फ्रांसीसी यात्री वाल्तजर साल्विन्स ने ‘ले हिंदू’ नावाचे एक पुस्तक लिहिले. त्यात तो लिहितो, “प्राचीन काळात नौकानयनाच्या क्षेत्रात हिंदू सर्वात अघाडीवर होते आणि आजही (१८११) ते या क्षेत्रात आमच्या युरोपियन देशांना शिकवू शकतात.”
इंग्रजांनीच दिलेल्या आकड्यांप्रमाणे १७३३ ते १८६३ मधे एकट्या मुंबईतल्या कारखान्यात ३०० भारतीय जहाजं तयार झाली, ज्यातील अधिकांश जहाजं ब्रिटेन च्या राणी च्या ‘शाही नौदलात’ शामिल करण्यात आली. यातील ‘एशिया’ नावाचे जहाज २,२८९ टनांचे होते आणि त्यावर ८४ तोफा बसविलेल्या होत्या. बंगाल मधे चितगाव, हुगळी (कोलकाता), सिलहट आणि ढाका मधे जहाजं बनविण्याचे कारखाने होते. १७८१ ते १८८१ ह्या शंभर वर्षात एकट्या हुगळी च्या कारखान्यात २७२ लहान मोठी जहाजं तयार झाली. यावरून अकराव्या शतकापूर्वी भारताच्या जहाज बांधणी उद्योगाची स्थिती किती समृध्दशाली असेल, याचा अंदाज येऊ शकतो.

मात्र अश्या दर्जेदार गुणवत्तेची जहाजं बघून इंग्लंडमधील इंग्रज, इस्ट इंडिया कंपनी ला, ही जहाजं न घेण्यासाठी दबाव टाकू लागले. सन १८११ मधे कर्नल वॉकर ने आकडे देऊन हे सिध्द केले की ‘भारतीय जहाजांना फारशी डागडुजी लागत नाही. आणि त्यांच्या ‘मेंटेनन्स’ ला अत्यल्प खर्च येतो. तरीही ते जबरदस्त मजबूत असतात.’ (ही सर्व कागदपत्रं ब्रिटीश संग्रहालयात, इस्ट इंडिया कंपनी च्या अभिलेखागारात (आर्काईव्हल मधे) सुरक्षित आहेत).
मात्र इंग्लंड च्या जहाज बनविणाऱ्या व्यापाऱ्यांना हे फार झोंबलं. इंग्लंड चे डॉ. टेलर लिहितात की भारतीय मालाने लादलेलं भारतीय जहाज जेंव्हा इंग्लंड च्या किनाऱ्याला लागलं, तेंव्हा इंग्रजी व्यापाऱ्यांमध्ये अशी गडबड उडाली की जणू शत्रुनेच आक्रमण केले आहे. लंडन च्या गोदीतील (बंदरातील) जहाज बांधणाऱ्या कारागिरांनी इस्ट इंडिया कंपनी च्या डायरेक्टर बोर्डाला लिहिलं की जर भारतीय बांधणीची जहाजं तुम्ही वापरायला लागाल तर आमच्यावर उपासमारीची वेळ येईल, आमची अन्नान्न दशा होईल..!

इस्ट इंडिया कंपनी ने त्यावेळी हे फार मनावर घेतलं नाही. कारण भारतीय जहाजं वापरण्यात त्यांचा व्यापारिक फायदा होता. मात्र १८५७ च्या क्रांतीयुध्दानंतर भारतातले शासन सरळ इंग्लंड च्या राणी च्या हातात आले. आणि राणीने विशेष अध्यादेश काढून भारतीय जहाजांच्या निर्मितीवर बंदी घातली. १८६३ पासून ही बंदी अंमलात आली आणि एका वैभवशाली, समृध्द आणि तात्रिक दृष्ट्‍या पुढारलेल्या भारतीय नौकानयन शास्त्राचा मृत्यू झाला !
सर विलियम डिग्वी ने या संदर्भात लिहिलेय की “पाश्चिमात्य जगाच्या सामर्थ्यशाली राणीने, प्राच्य सागराच्या वैभवशाली राणीचा खून केला..!”

आणि जगाला ‘नेव्हिगेशन’ हा शब्द देण्यापासून तर प्रगत नौकानयन शास्त्र शिकवणाऱ्या भारतीय नाविक शास्त्राचा, प्रगत जहाज बांधणी उद्योगाचा अंत झाला..!!

प्रशांत पोळ

अद्वितीय आयुर्वेद..!

हायडलबर्ग हे जर्मनीतलं तसं लहानसं गाव. अवघ्या दीड लाख लोकवस्तीचं. मात्र हायडलबर्ग प्रसिध्द आहे ते शिक्षणाचं माहेरघर म्हणूनही. युरोपातलं पाहिलं विद्यापीठ याच शहरात सुरु झालं, सन १३८६ मध्ये.

या हायडलबर्ग शहरात, शहराजवळच, एका पर्वती सारख्या टेकडीवर बांधलेला किल्ला आहे. या किल्ल्याला ‘हायडलबर्ग कासल’ किंवा ‘श्लोस’ म्हणूनही ओळखला जातो. (जर्मनीत किल्ल्याला ‘कासल’ किंवा ‘श्लोस’ म्हटलं जातं). तेराव्या शतकात बांधलेला हा किल्ला व्यवस्थित देखरेखी खाली आहे. आणि म्हणूनच पर्यटकांच्या आकर्षणाचं एक मोठं केंद्र ही आहे. या किल्ल्याच्या एका भागात एक नितांत सुंदर संग्रहालय आहे – ‘अपोथीकरी म्युझियम’ किंवा ‘औषधांचं संग्रहालय’. अत्यंत कलात्मक पद्धतीने, नीट / नेटक्या स्वरूपात, सुबक अश्या बरण्यांमधून आणि बाटल्यांमधून, आकृत्या, पुतळे आणि जुन्या यंत्रांमधून त्यांनी औषध निर्मितीचा इतिहास जिवंतपणे समोर उभा केला आहे. जर्मनीतला हा औषधांचा इतिहास उण्या – पुऱ्या आठशे / नऊशे वर्षांचा. मात्र त्यांच्या मते जगातील औषध शास्त्राचे अग्रणी जर्मनच आहेत.

20170410_134043

या संग्रहालयात अगदी लाजे काजेस्तव भारताचा उल्लेख करण्यात आलेला आहे. आणि तो ही असा की, ‘वास्को-डी-गामाच्या भारत भेटीनंतर भारतातल्या जडी-बुटींच्या औषधांची ओळख युरोप ला झाली.’

20170410_134313

गेल्या महिन्यात मी या हायडलबर्ग च्या किल्ल्यातल्या औषधी संग्रहालयाला भेट द्यायला गेलो होतो, तेंव्हा तिथे आसपासच्या कुठल्यातरी शाळेतली मुलं आली होती. चौथी – पाचवीतली ती पोरं, त्या संग्रहालयात बागडत होती, चिवचिवत होती. मात्र ती पोरं फार सूक्ष्मतेने प्रत्येक गोष्ट बघत होती, आपापसात जोरजोरात चर्चा करत होती. आणि गंमत म्हणजे प्रत्येकाच्या हातात कागद होता आणि ती पोरं त्या कागदावर काही तरी लिहित होती. जरा विचारल्यावर कळलं की ही सहल म्हणजे त्या मुलांच्या शैक्षणिक अभ्यासक्रमाचा भाग आहे आणि त्या मुलांना ह्या संग्रहालयाच्या भेटीवर नोट्स काढायच्या आहेत. ह्या नोट्स च्या आधारावर त्यांची युनिट टेस्ट होणार आहे.
खरं सांगतो, माझ्या काळजात लक्कन काही तरी हाललं…!

20170410_134326

आपल्या देशात असं होऊ शकेल..?

ती मुलं काय मत घेऊन बाहेर पडतील..? की जगामधे औषधांच्या / चिकित्सा शास्त्राच्या जगात (फक्त एक हजार वर्षांचा या संबंधात इतिहास असलेली) ‘जर्मनी’ सर्वात पुढे आहे. भारत तर त्यांच्या खिजगणतीलाही नसेल..!
आणि आपण इतके कर्मदरिद्री, की तीन हजार वर्षांचा, चिकित्सा शास्त्राचा, औषधी विज्ञानाचा खणखणीत इतिहास असणारे आपण….

यातलं काहीही आपल्या नवीन पिढीला दाखवू शकत नाही..!!

साऱ्या जगाला जेंव्हा चिकित्सा, मेडिसिन, अपोथिके, फार्मेसी सारखे शब्द ही माहीत नव्हते, त्या काळात, म्हणजे इसवी सनाच्या सातशे वर्ष आधी, जगातील पहिल्या (तक्षशीला) विद्यापीठात चिकित्साशास्त्र नावाचा सुव्यवस्थित विभाग होता..! इसवी सनाच्या सहाशे वर्ष आधी सुश्रुताने ‘सुश्रुत संहिता’ हा चिकित्सा शास्त्रा वरचा परिपूर्ण ग्रंथ लिहिला होता. सुश्रुत हा जगातील पहिला ज्ञात ‘शल्य चिकित्सक’ (सर्जन) आहे. ह्या शल्य चिकित्सेसाठी तो १२५ प्रकारची उपकरणे वापरायचा. या सर्व उपकरणांची यादी सुध्दा त्याने दिली आहे. सुश्रुताने ३०० प्रकारच्या वेगवेगळ्या ‘शल्य चिकित्सा’ (ऑपरेशन्स) केल्याचे लिहून ठेवले आहे. अगदी मोतीबिंदूच्या शस्त्रक्रियेचे सुध्दा त्याने सविस्तर वर्णन केले आहे. लक्षात घ्या, हे सारे पावणे तीन हजार वर्षांच्या आधीचे आहे..! युरोप सकट साऱ्या जगाला या शब्दांची तोंड ओळख होण्याच्या कितीतरी आधीचे !

आजच्या विद्यार्थ्यांना तर जाऊच द्या, पण जाणत्या पिढीला तरी यातलं कितीसं माहीत आहे..?

चिकित्सा शास्त्राच्या प्राचीनते संदर्भात तीन प्रकारच्या प्रणालींचा विचार केल्या जातो –
1. भारतीय चिकित्सा पद्धती – प्रामुख्याने आयुर्वेद
2. इजिप्शियन प्रणाली
3. ग्रीक प्रणाली

यातील इजिप्शियन प्रणालीत, पिरामिड मध्ये ‘ममीज’ ठेवण्याचं शास्त्र त्यांना माहीत असल्याने प्राचीन मानलं जातं. या प्रणालीत ‘इमहोटेप’ (Imhotep) हा अनेक विषयात पारंगत असलेला गृहस्थ, इजिप्शियन चिकित्सा प्रणाली चा मूळ पुरुष मानला जातो. इसवी सनापूर्वी सत्तावीसशे वर्ष, हा त्याचा कार्यकाळ मानला जातो. अर्थात आजपासून सुमारे पावणे पाच हजार वर्ष जूना. मात्र शास्त्रशुध्द रित्या रोगांचे निवारण आणि त्या प्रकारची औषधांची रचना त्या काळात उपलब्ध नव्हती. प्रामुख्याने वाईट शक्तींपासून (भूता–खेतां पासून) वाचविण्यासाठी काही औषधं वापरण्यावर भर होता.
ग्रीक चिकित्सा प्रणाली हे देखील बरीच जुनी. आजचे डॉक्टर्स ज्या ‘हिप्पोक्रेट’ च्या नावाने, व्यवसाय सुरु करण्या आधी, शपथ घेतात, तो हिप्पोक्रेट हा ग्रीसचाच. सुश्रुत च्या सुमारे दीडशे वर्ष नंतरचा.

सुश्रुत - १

ह्या हिप्पोक्रेट च्या काळात भारतात चिकित्सा शास्त्र विकसित स्वरूपात वापरले जात होते. ख्रिस्तपूर्व सातव्या – आठव्या शतकात तक्षशीला विद्यापीठातील चिकित्सा शास्त्राचा अभ्यासक्रम शिकायला अनेक देशांचे विद्यार्थी येत होते. आणि म्हणूनच असं म्हटलं जातं की हिप्पोक्रेट च्या लेखांमधे सुश्रुत संहितेचा प्रभाव स्पष्टपणे जाणवतो.

पुढे येशू ख्रिस्ताच्या काळात ‘केलसस’ (Aulus Cornelius Celsus – ख्रिस्तपूर्व २५ ते ख्रिस्तानंतर ५० वर्षे) ने चिकित्सा शास्त्रा संबंधी ‘डी मेडीसिना’ हा आठ भागांचा मोठा ग्रंथ लिहिला. यात सातव्या भागात काही शस्त्रक्रियांची माहिती दिलेली आहे. आणि गंमत म्हणजे यात वर्णन केलेल्या मोतीबिंदुंच्या शस्त्रक्रियेची माहिती ही या ग्रंथाच्या सहाशे वर्ष आधी सुश्रुत ने लिहिलेल्या ‘सुश्रुत संहिता’ मधील मोतीबिंदुंच्या शस्त्रक्रियेच्या माहितीशी तंतोतंत जुळणारी आहे..!

सुश्रुत - २
मुळात भारतात आयुर्वेदाची सुरुवात कोठून झाली हे कोणालाच ठामपणे सांगता यायचं नाही. ऋग्वेदात आणि अथर्ववेदात या संबंधी उल्लेख सापडतात. अथर्ववेदात तर चिकित्सा शास्त्रा संबंधी अनेक टिपण्या आढळतात. आणि म्हणूनच आयुर्वेदाला, अथर्ववेदाचा उपवेद समजले जाते. आता अथर्ववेदाचा निश्चित कालखंड कोणता..? कठीण आहे सांगणं. कोणी ख्रिस्तपूर्व १२०० वर्षे सांगतात तर कोणी ख्रिस्तपूर्व १८०० वर्षे.

आणि या ग्रंथामधूनही ‘आयुर्वेद’ हा नवीन शोधलेला प्रकार आहे, असं जाणवत नाहीच. त्या काळात असलेल्या ज्ञानाला अथर्ववेदा सारखा ग्रंथ शब्दबध्द करतोय असंच दिसतंय. याचाच अर्थ, आपली चिकित्सा पद्धत ही अति प्राचीन आहे.

मुळात आयुर्वेद हे अत्यंत सुव्यवस्थित पणे रचलेलं चिकित्सा / आरोग्य शास्त्र आहे. चरक आणि सुश्रुतांच्या परंपरेला त्यांच्या शिष्यांनी पुढे नेलं. पुढे इसवी सनाच्या सातव्या शतकात सिंध प्रांतातील वाग्भटांनी चरक, सुश्रुत आणि कश्यप यांच्या ग्रंथांना एकत्र करून, त्यांच्या आधाराने एक ग्रंथ लिहिला. त्यालाच ‘अष्टांग हृदय’ असे म्हटले जाते.
यातील रोग / विकारांवर अधिक काम करून आठव्या शतकात वैद्य माधव ऋषी यांनी ‘निदान ग्रंथ’ लिहिला. या ग्रंथाची ७९ प्रकरणं आहेत, ज्यात रोग, त्यांची लक्षणं आणि त्यावरील उपचार याबाबत सखोल विवेचन केलेले आहे. या नंतर ‘भावप्रकाश’, ‘योग रत्नाकर’ हे ग्रंथ तयार झाले. शारंगधरांनी औषध निर्मिती च्या प्रक्रीये संबंधी बरेच लिहिले. पुढे अकराव्या शतकात मुस्लिम आक्रांतांची आक्रमणं सुरु झाल्यानंतर भारतात ही आयुर्वेदाची परंपरा क्षीण झाली.
मात्र आज जगात इजिप्शियन चिकित्सा पध्दती अस्तित्वात नाही. ग्रीक चिकित्सा पद्धत (यूनानी) काही प्रमाणात आहे. मात्र त्यातील ‘शुध्द युनानी’ औषधं किती, हा प्रश्नच आहे. जगात आज बोलबाला आहे तो एलोपेथीक पद्धती चा, जी साधारण आठशे / नऊशे वर्षांपासून विकसित होत आलेली आहे. होमियोपेथी तर अगदी अलीकडची. १७९० मध्ये जर्मनीत सुरु झालेली.

या सर्व पार्श्वभूमीवर किमान तीन / चार हजार वर्ष जुनी असणारी आणि आजही जगभर प्रचंड मागणी असणारी ‘आयुर्वेदिक चिकित्सा पद्धती’ ही अद्वितीय ठरते. फक्त आपल्याला त्याची जाणीव नाही, हेच काय ते दुःख आहे..!
– प्रशांत पोळ

आपलं हुकलेलं श्रेय..!

नुकतीच वर्तमानपत्रात एक बातमी प्रसिध्द झाली की विविध प्रकारच्या घेण्यात आलेल्या चाचण्यांनुसार आपल्या पृथ्वीचे वय हे ४.५ बिलियन वर्ष आहे. थोडक्यात ४५४ कोटी वर्षे आहे.

गंमत म्हणजे आपल्या ‘पुराणांमध्ये’ या गोष्टीचा स्पष्ट उल्लेख आहे. पुराणांसाठी इंग्रजी प्रतिशब्द Mythology हा आहे, जो Myth ह्या शब्दावरून बनलेला आहे. Myth चा अर्थ ‘खऱ्यासारखे वाटणारे खोटे’. अर्थात Mythology म्हणजे, ‘जे खरे नाही ते..!’ याचा दुसरा अर्थ असा की पुराणात सांगितलेले खरे मानता येत नाही. ते आजी – आजोबांच्या भगवत भक्ती साठी, भजन – कीर्तनासाठी ठीक असेलही. पण प्रत्यक्षात त्याला मोल नाही. पुराणातील गोष्टींना प्रमाण मानु शकत नाही. त्यांना काहीही ऐतिहासिक आधार नसतो.

मग आता विष्णुपुराणातील तिसऱ्या अध्यायातील हा श्लोक बघा –
‘काष्ठा पञ्चदशाख्याता निमेषा मुनिसत्तम ।
काष्ठात्रिंशत्कला त्रिंशत्कला मौहूर्तिको विधिः ॥ १,३.८ ॥
तावत्संख्यैरहोरात्रं मुहूर्तैर्मानुषं स्मृतम् ।
अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः ॥ १,३.९ ॥
तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वेऽयने दक्षिणोत्तरे ।
अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम् ॥ १,३.१० ॥
दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् ।
चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं निबोद मे ॥ १,३.११ ॥
चत्वारित्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् ।
द्विव्याब्दानां सहस्राणि युगोष्वाहुः पुराविदः ॥ १,३.१२ ॥
तत्प्रमाणैः शतैः संध्या पूर्वा तत्राभिधीयते ।
सन्ध्यांशश्चैव तत्तुल्यो युगस्यानन्तरो हि सः ॥ १,३.१३ ॥
सन्ध्यासंध्यांशयोरन्तर्यः कालो मुनिसत्तम ।
युगाख्यः स तु विज्ञेयः कृतत्रेतादिसंज्ञितः ॥ १,३.१४ ॥
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्चैव चतुर्युगम् ।
प्रोच्यते तत्सहस्रं व ब्रह्मणां दिवसं मुने ॥ १,३.१५ ॥

महाभारतातही या कालगणनेचे वर्णन आहे –
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव
त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत्कलां ताम्।
त्रिंशत्कलश्चापि भवेन्मुहूर्तो
भागः कलाया दशमश्च यः स्यात्।।
त्रिंशन्मुहूर्तं तु भवेदहश्च
रात्रिश्च सङ्ख्या मुनिभिः प्रणीता।
मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंशु
त्संवत्सरो द्वादशमास उक्तः।।
– महाभारत, १२ वा अध्याय (शांतिपर्व), २३८ वा सर्ग
यात –
१५ निमिष (पापण्या मिटण्या-उघडण्याचा काळ) १ कष्ट
३० कष्ट १ कला
३० कला १ मुहूर्त
३० मुहूर्त १ दिवस / रात्र
३० दिवस / रात्री १ महिना (मास)
६ महिने १ अयन
२ अयन १ मानवी वर्ष
३६० मानवी वर्ष १ दैवी वर्ष
१२,००० दैवी वर्ष ४ युगं
४३,२०,००० मानवी वर्ष
१ चौकडी
७२ चौकड्या (चतुर्युग) ३१ कोटी १० लाख ४० हजार वर्षे
१ मन्वंतर
अशी १४ मन्वंतरं झाली की तो ब्रम्हदेवाचा एक दिवस.
१४ मन्वंतरं ४३५.४५ कोटी मानवी वर्षे
ब्रम्हदेवाचा १ दिवस
ब्रम्हदेवाचा दिवस आणि रात्र ८७०.९१ कोटी मानवी वर्षे
(सृष्टीचा आरंभ / अंत)
सध्या चौदा पैकी सातवे वैवस्वत मन्वंतर चालू आहे. त्यातील अठ्ठाविसावे युग म्हणजे कलियुग आहे.
म्हणजे – ४३५.४५ कोटी + २८ युगं (३ कोटी २ लाख वर्षे) = ४३८.६५ कोटी वर्षे.
(गंमत म्हणजे अथर्ववेदातही सृष्टीच्या आयुर्माना संबंधी एक श्लोक आहे –
शतं तेs युतं हायनान् द्वे युगे त्रीणि चत्वारि … ॥अथर्ववेद ८.२.२१॥
या श्लोकाच्या गणनेनुसार सृष्टीचे वय येतंय – ४३२ कोटी वर्षे.)
याचा अर्थ, आपल्या ‘तथाकथित खऱ्या भासणाऱ्या, पण खोट्या असलेल्या’ पुराणात सृष्टीचा निर्मितीकाळ हा ४३५.६५ कोटी वर्षे आहे असं लिहिलंय. आणि आधुनिक विज्ञान अगदी काटेकोरपणे केलेल्या निरीक्षणातून हे नोंदवतंय की सृष्टीचा उगम ४५४ कोटी वर्षांपूर्वी झाला असावा.

याचाच अर्थ, आपली पुराणं ही आधुनिक काळात नोंदलेल्या निरीक्षणांच्या बरीच जवळ आहेत. काही हजार वर्षे पूर्वी, आजच्या सारखी आधुनिक साधने नसताना, आपल्या पूर्वजांनी पृथ्वीच्या उगमाचं हे ज्ञान कुठून मिळवलं असेल..?
——–          ——–           ——–           ——–

आजही आपल्या शाळेतली पोरं शिकतात की ‘निकोलस कोपर्निकस’ (१४७३ – १५४३) ह्या पोलंड मधील खगोल शास्त्रज्ञाने, सर्वप्रथम ‘सूर्य हा आपल्या ग्रहमालिकेचा केंद्र बिंदू असून पृथ्वी ही सूर्याभोवती फिरते’ असे सांगितले..!

आपणही इतके करंटे की हीच माहिती पुढे देत राहिलो….

ह्या कोपर्निकस च्या सुमारे अडीच, तीन हजार वर्षांपूर्वी पाराशर ऋषींनी विष्णुपुराणाची रचना केलेली आहे. त्या विष्णुपुराणातील आठव्या अध्यायातील पंधरावा श्लोक आहे –
नैवास्तमन मर्कस्य नोदयः सर्वता सतः I
उदयास्तमनाख्यं हि दर्शना दर्शनं रवेः I
अर्थात ‘सत्य सांगायचं झालं तर सूर्याचा उदय आणि अस्त म्हणजे सूर्याचे अस्तित्व असणे आणि नसणे असे होत नाही. सूर्य नेहमीच तिथे आहे.’

आपले हुकलेले श्रेय - १

 

अगदी अश्याच स्पष्टपणे सूर्य, पृथ्वी, चंद्र, ग्रह-गोल-तारे या सर्वांबाबत आपल्या पूर्वजांना माहिती होती. आणि ती सर्वांनाच होती. त्यात खूप काही थोर आपल्याला माहीत आहे, अशी भावना कुठेही नव्हती.

म्हणजे ज्या काळात गाजलेला पाश्चात्य शास्त्रज्ञ टोलेमी (Ptolemy – AD 100 ते AD 170) हा ‘पृथ्वी स्थिर आहे आणि सूर्य तिच्या भोवती फिरतो’ हा सिध्दांत मांडत होता, आणि पाश्चात्य जग (अगदीच तुरळक अपवाद वगळता) त्याचं समर्थन करत होतं, त्या काळात भारतात आर्यभट्ट अत्यंत आत्मविश्वासाने आपले प्राचीन ज्ञान प्रतिपादन करत होते –
अनुलोमगतिनरस्थ: पश्यत्यचलं विलोमगं यद्वत्।
अचलानि भानि तदवत्समपश्चिमगानि लङ्कायाम्॥
उदयास्तमयनिमित्तं नित्यं प्रवहेण वायुना क्षिप्त:।
लङ्कासमपश्चिमगो भपञ्जर: सग्रहो भ्रमति॥
(आर्यभटीय ४.९ ते ४.१० श्लोक)
अर्थात ‘ज्या प्रमाणे अनुलोम (गतीने पुढे) जाणारा आणि नावेत बसलेला मनुष्य, अचल असा किनारा विलोम (मागे) जाताना पहातो, त्याच प्रमाणे लंके मधे अचल असे असलेले तारे पश्चिम दिशेस जाताना दिसतात.’

किती स्पष्ट शब्दात समजवलंय..! लंकेचा संदर्भ इतकाच, की पूर्वी, म्हणजे ग्रीनविच रेखा ठरवण्यापूर्वी, भारतीयांचे असे अक्षांश – रेखांश होते, आणि त्यातील विषुववृत्त लंके वरून जात होते.

पुढे तेराव्या शतकात ज्ञानेश्वर माउली (१२७५ – १२९६) अगदी सहजपणे लिहून जातात –
अथवा नावे हन जो रिगे । तो थडियेचे रुख जातां देखे वेगें ।
तेचि साचोकारें जों पाहों लागे । तंव रुख म्हणे अचळ ॥
– श्री ज्ञानेश्वरी ४-९७
आणि उदोअस्ताचेनि प्रमाणें, जैसे न चलतां सूर्याचें चालणें।
तैसें नैष्कर्म्यत्व जाणे, कर्मीचि असतां ॥
– श्री ज्ञानेश्वरी ४-९९
ह्या ओव्या म्हणजे आर्यभट्ट ने दिलेल्या उदाहरणाचे सरळ सरळ प्राकृत स्वरूप आहे. याचाच दुसरा अर्थ, मुस्लिम आक्रमक भारतात येई पर्यंत जी शिक्षण प्रणाली आपल्या देशात होती, त्या प्रणालीत ही सर्व माहिती अंतर्भूत असणार. खगोल शास्त्राचे हे ‘बेसिक सिध्दांत’ त्या काळातल्या विद्यार्थ्यांना नक्कीच माहीत असणार. आणि म्हणूनच ज्ञानेश्वर सुध्दा अगदी सहजपणे हा सिध्दांत लिहून जातात.

याचाच दुसरा अर्थ असा की जे ज्ञान आम्हा भारतीयांना अगदी सहज रूपाने, हजारो वर्षांपासून होते, तेच ज्ञान पंधराव्या शतकात कोपर्निकस ने मांडले, आणि साऱ्या जगाने ‘जणु काही कोपर्निकस ने मोठा थोरला शोध लावला आहे’ अश्या स्वरूपात स्वीकार केले.
आणि भारतातल्या पिढ्यान पिढ्या, ‘हा शोध कोपर्निकस ने लावला’ असं शिकू लागल्या, शिकवू लागल्या..!

किती मोठं दुर्दैव आपलं…!
——–        ——–          ——–          ——–
हे जसं सूर्याच्या केंद्रीय स्थाना बद्दल आहे, तसंच सूर्यप्रकाशाच्या गतीबद्दल ही आहे.

आज तिसरी – चौथीतला मुलगा ही शिकतो की प्रकाशाच्या गतीचा शोध डेनिश खगोलशास्त्रज्ञ ओले रोमर (Olaus Roemer) याने सन १६७६ मधे, अर्थात आपल्या महाराष्ट्रात छत्रपती शिवाजी राजे सिंहासनाधीश्वर झाल्यानंतर दोनच वर्षांनी, लावला. अर्थात अगदी अलीकडे.

मात्र खरी परिस्थिती काय आहे..?

युनेस्को च्या अधिकृत अहवालात म्हटल्या गेल्या प्रमाणे, जगातील सर्वात प्राचीन ग्रंथ हा ऋग्वेद आहे. तो इसवी सनापूर्वी किमान पाच ते सहा हजार वर्षांपूर्वी लिहिल्या गेला असावा. तर ह्या ऋग्वेदाच्या पहिल्या मंडलात, पन्नासाव्या सूक्तात, चौथ्या श्लोकात काय म्हटले आहे –
तरणिर्विश्वदर्शतो तरणिर्विश्वदर्शतो ज्योतिष्कृदसि सूर्य ।
विश्वमा भासि रोचनम् ॥ ऋग्वेद १.५०.४

अर्थात हे सूर्या, गतीनं भारलेला (तीव्रगामी) तू, सर्वांना दिसतोस. तू प्रकाशाचा स्त्रोत आहेस. तू साऱ्या जगाला प्रकाशमान करतोस.

पुढे चौदाव्या शतकात, विजयनगर साम्राज्यातील सायणाचार्य (१३३५ – १३८७) ह्या शास्त्रज्ञाने ऋग्वेदाच्या ह्या श्लोकाची मीमांसा करताना लिहिले –

तथा च स्मर्यते योजनानां सहस्त्रं द्वे द्वे शते द्वे च
योजने एकेन निमिषार्धेन क्रममाण नमोऽस्तुते॥ – सायण ऋग्वेद भाष्य १.५०.४

अर्थात –
प्रकाशाने पार पडलेले अंतर २,२०२ योजने (द्वे द्वे शते द्वे..)
१ योजन ९ मैल, ११० यार्ड्स
९.०६२५ मैल
अर्थात प्रकाशाचे अंतर ९.०६२५ X २२०२
२१,१४४.७०५ मैल
घेतलेला वेळ अर्धा निमिष = १/८.७५
०.११४२८ सेकंद
अर्थात प्रकाशाचा वेग १८५,०२५.८१३ मैल / सेकंद
आधुनिक गणनेनुसार प्रकाशाचा वेग १८६,२८२.३९७ मैल / सेकंद

म्हणजे लक्षात घ्या, ओले रोमर च्या किमान पाच हजार वर्ष आधी आपल्याला सूर्य प्रकाशाच्या वेगाची कल्पना होती. या संदर्भातील काही सूत्र आधी ही असतील. पण आज ती उपलब्ध नाहीत. आज आपल्याजवळ आहे तो सायणाचार्य यांनी लिहिलेल्या ऋग्वेदावरील मिमांसेच्या रुपात असलेला खणखणीत पुरावा. ओले रोमर च्या तीनशे वर्षां आधी मोजलेला प्रकाशाचा वेग..!

आणि तरीही आपण पिढ्यान पिढ्या शिकत राहणार की प्रकाशाच्या गतीचा शोध हा युरोपियन शास्त्रज्ञ ओले रोमर ने लावला..?

असं किती बाबतीत आपण म्हणत राहणार..?
——–        ——–        ——–         ——–

ग्रहण ही संकल्पना किती तरी जुनी. चीनी वैज्ञानिकांनी २,६०० वर्षात एकूण ९०० सूर्यग्रहण आणि ६०० चंद्रग्रहण झाल्याची नोंद ठेवली आहे. मात्र ह्या ग्रहणाचं कारण कोणीही सांगू शकत नव्हतं.

आर्यभट

पाचव्या शतकात आर्यभट ने अगदी स्पष्टपणे सांगितलं की –

छादयति शशी सूर्य शशिनं महती च भूच्छाया ।। ३७ ।।
– गोलपाद, आर्यभटीय

अर्थात ‘पृथ्वीची सावली चंद्राला झाकोळते तेंव्हा चंद्रग्रहण होते. अगदी आठ हजार वर्षांपूर्वीच्या ऋग्वेदात चंद्राला उद्देशून म्हटले आहे –
ॐ आयं गौ : पृश्निरक्रमीद सदन्नमातरं पुर : पितरञ्च प्रयन्त्स्व : ॐ भू : गौतमाय नम : । गौतमायावाहयामि स्थापयामि । ४३
अर्थात पृथ्वीचा उपग्रह असलेला चंद्र, हा आपल्या मातृग्रहा भोवती फिरतो, जो त्याच्या (पृथ्वीच्या) प्रकाशमान पितृग्रहाभोवती फिरत असतो.

अजून किती स्पष्ट हवं..? लक्षात घ्या, आजपासून सुमारे आठ हजार वर्षांपूर्वी आपल्या पूर्वजांना हे माहीत होतं की पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते आणि चंद्र पृथ्वीभोवती फिरतो..! याच्या हजारो वर्षानंतर उर्वरित जगाला, आणि विशेष करून पाश्चात्य जगाला हे ज्ञान मिळालं.

यात महत्वाचं म्हणजे हे ज्ञान आपल्या देशात फार पूर्वीपासून होतं. त्यामुळे ह्या गोष्टी माहीत आहेत, म्हणजे आपल्याला फार कांही मोठं ज्ञानाचं भांडार माहीत आहे, असा अभिनिवेश कुठेही नव्हता. आणि म्हणूनच ज्ञानेश्वर किंवा गोस्वामी तुलसीदास अशी महत्वाची माहिती सहजगत्या लिहून जातात..!
– प्रशांत पोळ

कळसाला पोहोचलेली भारतीय शिल्पकला

सन १९५७ ची घटना आहे. उज्जैन ला राहणारे आणि पुरातत्व खात्याशी संबंधित असलेले डॉ. श्रीधर विष्णु वाकणकर हे आगगाडीने दिल्ली हून इटारसी ला जात होते, भोपाळ गेल्यावर त्यांना पर्वतांमध्ये काही फॉर्मेशन्स दिसली. डॉ. वाकणकरांना ती फॉर्मेशन्स ओळखीची वाटली, कारण त्यांनी तशीच फॉर्मेशन्स स्पेन आणि फ्रांस मधे बघितली होती. त्यामुळे डॉ. वाकणकरांचे कुतूहल जागृत झाले आणि पुरातत्व खात्याची एक टीम घेऊनच ते त्या पर्वतांमध्ये आले.

त्यांच्या ह्या प्रयत्नांनी इतिहासाचं, भारतीय कलेचं, शिल्पशास्त्राचं एक गवाक्ष काहीसं किलकिलं झालं. ही जागा म्हणजे भीमबेटका. येथे, सुमारे ४०,००० वर्षांपूर्वी भिंतींवर काढलेली चित्रं मिळाली. प्राचीन भारतीय कलेचा हा पहिला प्राप्त नमुना..!!

आज हे भीमबेटका, युनेस्को च्या संरक्षित स्मारकाच्या यादीत येतं. इथे साडे सातशे शैलाश्रयं किंवा शैलगृहं (सोप्या भाषेत ‘गुहा’) आहेत. यातील पाचशे शैलगृहांमध्ये चित्रकारी केलेली दिसते. या चित्रांमध्ये वाघ आहे, हरीण आहे, हत्ती आहेत, बैल, मोर वगैरे ही आहेत. मुख्य म्हणजे घोडा ही आहे. त्यामुळे घोडा भारतात अतिप्राचीन काळापासून होता हे सिद्ध झाले आहे. अन्यथा काही इतिहासकार, अरब आक्रमकांनी घोडे भारतात आणले असं सांगत होते.

भारतात जगाच्या इतर भागांच्या तुलनेने फार चांगली आणि शास्त्रशुध्द मूर्तीकला विकसित झाली. पण ती बऱ्याच नंतर. जगातल्या पहिल्या म्हणून म्हटलेल्या ज्या मूर्ती सापडलेल्या आहेत, त्यातील एकही मूर्ती भारतातली नाही. ‘लॉवेनमेंश फिगरीन’ म्हणून नावाजलेली जगातली पहिली म्हणवली जाणारी मूर्ती जर्मनी च्या आल्पस जवळच्या भागात सापडलेली आहे. ही साधारण तीस ते पस्तीस हजार वर्षे जुनी असावी, असं कार्बन डेटिंग चे परिणाम सांगताहेत.

इजिप्त मधे आढळलेले स्फिंक्स आणि इतर मूर्ती तश्या बऱ्याच नंतरच्या, म्हणजे इसवी सनापूर्वी अडीच हजार वर्षांच्या. रशियाच्या सैबेरिया भागात लाकडाची जी प्रतिमा सापडलेली आहे, तिला ‘शिगीर आयडॉल’ म्हटले जाते. ही मूर्ती सुमारे अकरा हजार वर्षांपूर्वी (अर्थात इसवी सनाच्या नऊ हजार वर्षांपूर्वी) लाकडावर कोरलेली आहे. तुर्कस्तानांत सापडलेल्या मूर्ती ह्या सहा हजार वर्षांपेक्षा जास्त प्राचीन आहेत. या मूर्त्यांमध्ये भारतीय शैली झळकते असे म्हटले जाते.

मुळात माती हे सहज सोपे माध्यम अगदी प्राचीन मूर्तींमध्ये आढळते. मात्र ‘माती’ ही चिरकाल टिकणारी नसल्याने मातीच्या जास्त मूर्ती सापडत नाहीत. फ्रान्स मध्ये आदिमानवांच्या गुहांमध्ये (Tuc d’ Audoubert) सुमारे पंधरा हजार वर्षांपूर्वीच्या मातीत बनलेल्या रानरेड्याच्या आकृती सापडतात. भारतात सिंधू घाटी मधील उत्खननात, भाजलेल्या मातीची काही चांगली शिल्पं सापडली. सिंधू घाटी, अर्थात मोहन-जो-दडो / हडप्पा, ह्यांचा काळ साडे पाच हजार वर्षांपूर्वीचा मानला जातो.

%e0%a4%ae%e0%a5%82%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a5%a9

भारतात मधमाश्यांच्या पोळ्यांमधील मेणाने तयार केलेल्या प्रतिमा ही आढळतात. मात्र पुढे ह्या मेणाच्या माध्यमातून मातीचे साचे तयार होऊ लागले आणि ओतकामातून धातूंच्या मूर्ती तयार होऊ लागल्या. मोहन-जो-दडो येथील नृत्यांगनेची छोटी मूर्ती हे प्राचीनतम भारतीय धातूशिल्पाचे एक प्रातिनिधिक उदाहरण आहे. ही मूर्ती पंचधातूंची असून वैशिष्ठ्यपूर्ण आहे. मोहन-जो-दडो आणि हडप्पा येथे सापडलेल्या मूर्ती आणि मेसोपोटेमिया येथे सापडलेल्या मूर्ती यात बरीच समानता आढळते. या मूर्ती शिल्पात सर्वात सुरक्षित मूर्ती एका माणसाची आहे. सुमारे सात इंच उंच डोकं आणि खांदे असलेले हे ‘बस्ट’ एखाद्या पुजाऱ्याचं वाटतं. याच्या चेहऱ्यावर छोटीशी दाढी असून शरीर एका शालीत आच्छादित आहे.

याच उत्खननात अनेक मुद्रा (Seal) मिळाल्या. या चौकोनी असून यावर बैल आणि तत्सम गोष्टी कोरलेल्या आहेत. ह्या, बैल किंवा जनावरांच्या आकृत्या, अगदी कलात्मक रीतीने कोरलेल्या आहेत. चारशे पेक्षा जास्त आकार असलेल्या ह्या मुद्रांची संख्या दोन हजारांपेक्षा जास्त आहे.

%e0%a4%ae%e0%a5%82%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a5%aa

भारतात मूळ प्रतिमा मेणामध्ये घडवून त्याचा साचा तयार करण्याची पध्दत रूढ होती. या तंत्राला प्राचीन शिल्पसाहित्यात ‘मधूच्छिष्टविधान’ म्हटले आहे. प्रथम मातीऐवजी मधाच्या पोळ्याचे मऊ मेण वापरून प्रतिमा बनविली जाते. माती, शेण व तांदळाचा कोंडा यांच्या मिश्रणात पाणी घालून केलेल्या लगद्याने ती आच्छादली जाते. प्रतिमेला आधीच एक मेणाची जाडसर वळी जोडलेली असते, जिचे दुसरे टोक प्रतिमेला आच्छादणाऱ्या साच्याच्या पृष्ठभागावर राहील, याची काळजी घ्यावी लागते. हा साचा वाळवून भट्टीत गेला की, त्यामधील सर्व मेण वितळून त्या वळीच्या वाटे वाहून जाते आणि साच्याच्या आत प्रतिमेच्या आकाराची पोकळी निर्माण होते. या पोकळीत वितळविलेल्या धातूचा (ब्राँझ, पितळ किंवा तांबे, क्वचित सोने-चांदी सुद्धा) रस ओतून मूळ मेणाच्या प्रतिमेची प्रतिकृती मिळविता येते. साच्यातून काढलेल्या प्रतिमेला नक्षीदार धातुपत्रांनी सजविण्याची किंवा धातूच्या तगडालाच ठोकून ठोकून मूर्ती घडविण्याची परंपरा प्राचीन काळात दिसून येते.

%e0%a4%ae%e0%a5%82%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a5%a7

आपल्या देशात कास्य शिल्पाची किंवा धातूच्या शिल्पाची परंपरा ही जुनी आहे. ‘यजुर्वेदात’ चांदी, शिसे आणि कथिल या धातुंचे उल्लेख लोखंडा सारख्या इतर धातूंबरोबर येतात. अर्थातच हे धातू कसे वापरायचे याची माहिती तत्कालीन लोकांना होती. काही वर्षांपूर्वी औरंगाबाद जवळ असलेल्या ‘दायमाबाद’ येथील उत्खननात सापडलेल्या मूर्ती ह्या पंचधातूंच्या असून कार्बन डेटिंग द्वारे यांचा कालखंड तीन हजार वर्षांपूर्वीचा सिद्ध झालेला आहे. या उत्खननात मिळालेल्या प्राण्यांच्या भरीव प्रतिमांना खेळण्यांसारखी चाके आहेत. एक दुचाकी बैलगाडीही यात सापडलेली आहे.

चौथ्या शतकापासून मात्र ओतकामांच्या अर्थात धातूंच्या मूर्ती आणि इतर वस्तू मुबलक स्वरूपात मिळतात. साधारण तीन प्रकारच्या धातूंच्या वस्तू निर्माण होत होत्या –
1. प्रत्यक्ष देव-देवतांच्या मूर्ती
2. पूजा विधीची उपकरणे. उदाहरणार्थ दीपलक्ष्मी, पुजेची घंटा, उभे / टांगते / हातात धरण्याचे दिवे इत्यादी
3. दैनंदिन उपयोगाच्या वस्तू. उदाहरणार्थ विविध प्रकारची भांडी, हत्यारांच्या मुठी इत्यादी
तंजावर जिल्ह्यातील ‘नाचीर कोइल’ हे गाव, ओतकामासाठी प्रसिध्द होते, कारण तिथे कावेरी नदीची पिवळी वाळू मुबलक मिळत होती, जी साचे बनविण्यासाठी उपयुक्त होती. याच कारणामुळे गुवाहाटी, आसाम मधील सार्तबरी, मणिपूर, वाराणसी इत्यादी ठिकाणे धातूंच्या मूर्ती आणि वस्तूंसाठी प्रसिध्द होती.

%e0%a4%ae%e0%a5%82%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a5%a8

मात्र त्याचबरोबर शिल्पशास्त्रात भारताचे कौशल्य विकसित होत होते. पुढे याच कौशल्याच्या आधारावर अवघ्या दक्षिण-पूर्व आशियात भारतीय शिल्प तंत्रज्ञांनी अद्भुत शिल्पं उभारून दाखविली. गांधार शैली आणि मथुरा शैली अश्या दोन प्रकारच्या प्रवाहांमधून भारतीय शिल्पशास्त्र विकसित झाले.

मात्र हडप्पन संस्कृती आणि पुढील मौर्य शासन, या मधील सुमारे दोन हजार वर्षांची शिल्पं आपल्याला सापडलेली नाहीत. मौर्य साम्राज्यात उभारलेल्या शिल्पांविषयी, त्या शिल्पांच्या भव्यते विषयी आणि प्रमाणबध्दते विषयी सिकंदर च्या काळात भारतात आलेल्या ग्रीक इतिहासकार मेगस्थेनीज ने बरेच लिहून ठेवले आहे. त्याच्या ‘इंडिका’ ह्या पुस्तकात पाटलीपुत्राच्या वेगवेगळ्या शिल्पांविषयी आणि नगराच्या भव्यते विषयी बरेच लिहिलेले आहे.

सम्राट अशोकाचा कालखंड हा इसवी सनापूर्वी ३०४ वर्ष ते २३२ वर्ष, अर्थात आज पासून साधारण साडे बावीसशे वर्ष मागे, असा आहे. त्याच्या काळातील अनेक प्रतिमा, अनेक शिल्प आजही आपल्याला पहायला मिळतात. अशोकाने बौध्द धर्माचा स्वीकार केला आणि बौध्द धर्माच्या प्रसारासाठी त्याने माध्यम बनविले, शिल्पकले ला. अनेक स्तंभ, अनेक स्तूप, अनेक शिलालेख, अनेक शिल्पं, अनेक मूर्त्या त्याने बनविल्या. त्याच्या काळात बनविल्या गेलेले चार सिंहांचे प्रतीक, आज ‘अशोक चिन्ह’ म्हणून आपली राष्ट्रीय ओळख आहे. हे अशोक चिन्ह. सारनाथ येथे सापडले होते. सुमारे बावीसशे वर्षानंतरही ते शिल्प व्यवस्थित होते. अगदी असेच चार सिंहांचे प्रतीक चिन्ह थायलंड मधे ही आढळले आहे.

मात्र भारतीय शिल्प शास्त्राचा कळसाध्याय आपल्याला बघायला मिळतो, तो बऱ्याच पुढे, सातव्या / आठव्या शतकात. वेरूळ येथील ‘कैलास लेणे’ हे ते अद्भुत आश्चर्य आहे. एकाच शिलाखंडात कोरलेले हे शिल्प म्हणजे मानवी शिल्पकलेचा अप्रतिम आणि विश्वास न बसावा असा नमुना आहे. साधारण सन ६०० ते ७५० च्या दरम्यान ह्या लेण्यांची निर्मिती झाली असावी असे अनुमान काढले जाते. मात्र काही पुरातत्ववेत्त्यांच्या मते याचा काल बऱ्याच आधीचा असावा. तरीही उपलब्ध पुराव्यांच्या अनुसार ह्या शिल्पांच्या निर्मितीचा काळ हा राष्ट्रकुटांच्या शासनाचा आहे. राजा कृष्ण (प्रथम) याने आठव्या शतकाच्या सुरुवातीला ह्या लेण्यांची निर्मिती प्रारंभ केली असे मानले जाते. मात्र एच. गोझ ह्या इतिहासकाराच्या अनुसार कृष्ण राजाचा पुतण्या दान्तिदुर्ग (सन ७३५ – ७५६) ह्याने अगदी युवावस्थेत ह्या लेण्यांचे काम सुरु केले. मात्र एम. के. ढवळीकर ह्या इतिहास तज्ञांचे मत कृष्ण राजाच्या बाजूचे आहे.

%e0%a4%ae%e0%a5%82%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a5%ab

मात्र त्या काळात जे काही निर्माण झाले, ते अद्भुत आहे. मानवी बुध्दीला अचंभित करणारे आहे. जगाच्या पाठीवर कोठेही, एकाच दगडाला कोरून, वर पासून खाली खोदकाम करत बनविलेले असे भव्य शिल्प नाही..!

आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे ह्या पूर्ण मंदिरातील सर्वच शिल्पं अत्यंत प्रमाणबध्द आणि रेखीव आहेत. कसलेल्या, कुशल मूर्तिकारांनी / कारागिरांनी कोरून काढलेली ही शिल्पं..! काही पिढ्यांच्या प्रयत्नांतून घडवलेली ही शिल्पं..! आपले दुर्दैव असे, की आज आपल्याजवळ ह्या मूर्तिकारांची, कलाकारांची, योजनाकारांची कसलीही माहिती उपलब्ध नाही..!!

हे मंदिर, पट्टडकल (कर्नाटक) येथील विरुपाक्ष मंदिरा सारखे आहे, जे कांची च्या कैलास मंदिराची प्रतिकृती आहे. २७६ फूट लांब, १५४ फूट रुंद आणि ९० फूट उंच असे हे मंदिर सर्वार्थाने वैशिष्ठ्यपूर्ण आहे. युनेस्को ने ह्याचा जागतिक संरक्षित स्मारकांच्या यादीत समावेश केलेला आहे.

पुढे अकराव्या / बाराव्या शतकात पश्चीमेतून येणारी मुसलमानी आक्रमणं तीव्र झाल्यावर मंदिरांच्या बांधकामाचा वेग मंदावला आणि त्याच बरोबर उन्नत असलेल्या भारतीय शिल्पकलेला उतरती कळा लागली. कालांतराने जगाला अचंभित करणारे शिल्प बांधणारे आम्ही, त्या शिल्पकलेला पूर्णपणे विसरलो..!!

प्रशांत पोळ

प्राचीन भारतीय ज्ञानपीठं

इसवी सनाच्या दहाव्या शतकात, अर्थात इ. स. १००० मधे, भारत हा जगातली सर्वात मोठी आर्थिक शक्ती होता. जागतिक व्यापारात भारताचा वाटा हा २९% पेक्षा जास्त होता असे प्रख्यात अर्थशास्त्री प्रोफेसर अंगस मेडिसन यांनी लिहून ठेवलं आहे. (सध्या जागतिक व्यापारात १४.४% वाटा असलेला चीन पहिल्या क्रमांकावर आहे. अर्थात या बाबतीत भारताचा ‘विक्रम’ कोणीही मोडू शकलेला नाही..!) ‘बेरेनाईक प्रकल्पा’ सारख्या ठिकाणांमधून भारताच्या ह्या जागतिक व्यापाराचे अनेक प्रत्यक्ष पुरावे मिळतात.

याचा दुसरा अर्थ, भारताची निर्यात क्षमता प्रचंड होती. ‘फक्त भारतातून केलेल्या आयातीच्या ‘कमिशन’ मधून युरोपातली शहरं समृध्द होत होती’ असं युरोपियन इतिहासकारांनीच लिहून ठेवलं आहे.

अर्थातच त्या काळात भारतात तश्या क्षमतेची माणसं, तंत्रज्ञ, कामगार, व्यापारी, संशोधक असतील, तेंव्हाच तर जागतिक व्यापारातील हे स्थान भारताला प्राप्त करता आले. आणि जर ही अशी कुशल माणसं भारतात असतील, तर ती तयार कशी होत असतील..? त्यांच्या प्रशिक्षणाची काय व्यवस्था असेल..? असे अनेक प्रश्न समोर उभे राहतात.

इंग्रज इतिहासकारांनी असे चित्रं निर्माण करून ठेवलंय की त्यांनीच भारतात शिक्षण पद्धत रुजवली. शाळा काढल्या, कॉलेजं उभारली वगैरे. इंग्रज येण्यापूर्वी भारतात फक्त संस्कृतचं आणि पौरोहित्याचं शिक्षण मिळत होतं असा (गैर) समज फार मोठ्या प्रमाणात समाजात पसरलाय. या शिवाय ‘इंग्रज येण्यापूर्वी शिक्षण फक्त ब्राम्हणांना आणि तेही पुरुषांना उपलब्ध होतं’ असाही एक खूप मोठा (गैर) समज पसरवून ठेवण्यात आलाय. दुर्दैवानं काही भारतीय इतिहासकारांनी आणि समाजात काम करणाऱ्या तथाकथित ‘सेक्युलर’ लोकांनीही, इतिहासाचा धांदोळा न घेता याच विचारांची री ओढलेली दिसते. आता हे जर खरं असेल तर एक हजार वर्षांपूर्वी भारताचा जागतिक व्यापारात जवळपास एक तृतीयांश वाटा कसा काय असू शकतो, या बाबत कोणीच काही सांगत नाही…!

मात्र इतिहासाचे एक एक पुरावे बघत आपण पुढे जाऊ लागलो की जे चित्र दिसते, ते फारच वेगळे, भव्य आणि आभिमान वाटावा असे आहे. इंग्रज आणि मुस्लिम आक्रमक येण्यापूर्वी या देशात जी शिक्षण पध्दती होती, तिची तोड जगात कुठेही दिसत नाही. अत्यंत व्यवस्थित रचलेली ही पध्दत, आवश्यक त्या सर्व क्षेत्रात ज्ञान आणि प्रशिक्षण देत होती.

जगातले पहिले विद्यापीठ (विश्वविद्यालय – युनिव्हर्सिटी) हे भारतात प्रारंभ झाले, हे किती लोकांना माहीत आहे..? त्या काळात भारतात ‘अशिक्षित’ असा प्रकारच नव्हता, हे ही किती लोकांना माहीत आहे..? आज आपली मुलं शिकायला वेगवेगळ्या देशात जातात. मात्र त्या काळात वेगवेगळ्या देशातली मुलं भारतात शिकायला येत होती परंतु एकही भारतीय मुलगा शिकायला बाहेर जात नव्हता, हे ही किती लोकांना माहीत आहे..?

%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a4%be-%e0%a5%a8

प्रख्यात सूफी संगीतकार, गायक, कवी आणि ‘कव्वाली’ चा जनक अमीर खुस्रो (सन १२५२ – १३२५) हा जेंव्हा भारताच्या विद्यापीठांमध्ये आला, तेंव्हां भारतावर मुस्लिम आक्रामकांचे आक्रमण होऊन त्यांचा जम बसायला लागला होता. साहजिकच तो काळ, भारतीय विद्यापीठांचा पडता काळ होता. मात्र तरीही अमीर खुस्रो ने भारतीय शिक्षणाबद्दल आणि येथील विद्यापीठांबद्दल जे लिहून ठेवलंय, ते अफाट आहे. भारतीय शिक्षण पद्धतीची, खुस्रो ने बरीच प्रशंसा केलेली आहे.

मुलांच्या ‘अरबी सुरस आणि चमत्कारिक’ गोष्टींचा नायक, हारून अल रशीद हा बऱ्याच आधीचा. सन ७५४ ते सन ८४९ ह्या काळातला. याने आणि अरबी सुलतान अल मन्सूर ने भारतीय विद्यापीठांतून हुशार मुलांना घेऊन येण्यासाठी आपले दूत पाठवले होते अश्या नोंदी बऱ्याच ठिकाणी आढळतात. हा भारतातला पहिला ज्ञात ‘कॅम्पस इंटरव्ह्यू’..! सुमारे बाराशे वर्षांपूर्वीचा..!!

मुस्लिम आक्रमक भारतात येण्याआधी भारतात परिपूर्ण शिक्षण प्रणाली होती. या संदर्भात अनेक पुरावे उपलब्ध आहेत. मुला / मुलींना साधारण आठव्या वर्षापर्यंत घरीच शिकवलं जायचं. आठव्या वर्षी त्याचा उपनयन संस्कार झाला की त्याला गुरुकुलामध्ये किंवा गुरूकडे पाठविण्याची पध्दत होती. येथे ‘गुरु’ म्हणजे फक्त संस्कृत शिकविणारे ऋषी असा अर्थ कदापि नाही. ‘गुरु’ हा त्या त्या क्षेत्रातला दिग्गज माणूस असायचा. समुद्र किनाऱ्यावरच्या बऱ्याच कुटुंबांमधील मुलं ही जहाज बांधणाऱ्या आपल्या गुरूकडे राहून, जहाज बांधणीचं प्रत्यक्ष शिक्षण घेत. हीच पध्दत धनुर्विद्या, मल्लविद्या, लोहारकाम, वास्तुविद्या वगैरे सारख्या गोष्टी शिकण्यासंबंधी होती. साधारण ८ – १० वर्षे गुरु कडे शिक्षण घेतल्यानंतर यातील काही विद्यार्थी, विद्यापीठात पुढील उच्च शिक्षणासाठी जात. या विद्यापीठांमध्ये वेगवेगळी शास्त्र आणि कला शिकण्याची व्यवस्था होती. पुढे मुसलमान आक्रमकांनी ही विद्यापीठं नष्ट केली. त्यामुळे इ. सन १२०० – १३०० नंतर ह्या विद्यापीठांचं अस्तित्वच नष्ट झालं. मात्र तरीही गुरूगृही शिकण्याची परंपरा बऱ्याच अंशी कायम राहिली.

या आक्रमणापूर्वीच्या काळात स्त्रियांनी शिकण्याची पध्दत आणि परंपरा होती. ऋग्वेदात स्त्री शिक्षणाचे उल्लेख अनेक ठिकाणी आढळतात. प्रारंभिक शिक्षण घेतलेल्या स्त्रियांना ‘ऋषिका’ आणि उच्च शिक्षण घेतलेल्या स्त्रियांना ‘ब्रम्ह्वादिनी’ म्हटले जायचे. ऋग्वेदात अश्या ऋषिका आणि ब्रम्ह्वादिनी स्त्रियांची नावेच दिलेली आहेत – रोमासा, लोपमुद्रा, अपला, कद्रू, घोष, जुहू, वागंभ्रिनी, पौलोमी, जरिता, श्रध्दा, कामायनी, उर्वशी, सारंगा, यमी, इंद्रायणी, सावित्री, देवजयी, नोधा, सिकातनीबावरी, अक्रीष्ट्भाषा, गौपयना इत्यादी. अशी २३ नावं दिलेली आहेत.

पाणिनी ने त्याच्या ग्रंथात मुलींच्या शिक्षणासंबंधी लिहून ठेवलंय. मुलींकरिता वसतिगृहं (होस्टेल्स) होती. त्या साठी पाणिनी ने ‘छत्रीशाळा’ हा शब्द वापरलाय. उपनिषद काळात गार्गी आणि मैत्रेयी या विदुषीन्चा उल्लेख येतो. एकुणात काय, तर मुस्लिम आक्रमणापूर्वीच्या भारतात स्त्री शिक्षणाचे प्रमाण फार चांगले होते. स्त्रियां मोकळेपणी समाजात मिसळत होत्या.

शिक्षकांची किंवा गुरूंची ही मोठी परंपरा होती, जी शतकानुशतकं चालत आलेली होती. आचार्य / उपाध्याय / चरक / गुरु / यौजनासातिका / शिक्षक अश्या वेगवेगळ्या उपाध्या गुरुंसाठी होत्या.

विद्यापीठांमधे शिक्षण सत्र प्रारंभ होण्याचा तसेच सत्र संपण्याचाही मोठा उत्सव असायचा. सत्रारंभ सोहोळ्याला ‘उपकर्णमन’ आणि सत्र समापन सोहोळ्याला ‘उत्सर्ग’ म्हटले जायचे. उपाधी प्रदान सोहोळ्याला (ज्याला आपण ‘ग्रेज्युएशन सेरेमनी’ म्हणतो), ‘समवर्तना’ म्हणायचे. सुट्ट्यांसाठी ‘अनध्याय’ हा शब्द वापरला जायचा. वर्षभरातील प्रमुख अनध्याय होते – महिन्यातील दोन्ही अष्टम्या, दोन्ही चतुर्दशी, अमावस्या, पौर्णिमा आणि चातुर्मासातला शेवटचा दिवस. या नित्य अनध्याना शिवाय नैमित्तिक अनध्यान ही असायचे. अर्थातच आजच्या सारखी ‘रविवारी सुटी’ ही भानगड नव्हती. गंमत म्हणजे, भारतीय संस्कृतीचा प्रसार ज्या दक्षिण पूर्व आशियाई देशांमध्ये, उदा – लाओस, कंबोडिया, जावा-सुमात्रा (इंडोनेशिया), सयाम (थायलंड), झाला, त्या सर्व देशांमध्ये अगदी अलिकडल्या काळापर्यंत अनध्यानाचे दिवस हे प्राचीन भारतीय पध्दती प्रमाणेच होते.

तक्षशीला विद्यापीठ
जगातील पहिले विश्वविद्यालय (विद्यापीठ) हे ‘तक्षशिला’ मानले जाते. आजच्या पाकिस्तानात (रावलपिंडी पासून १८ मैल उत्तरेकडे) असलेले हे विद्यापीठ इसवी सनाच्या सातशे वर्ष पूर्वी स्थापन करण्यात आले. पुढे इसवी सन ४५५ मधे ‘पूर्व युरोप’ च्या आक्रामकांनी, अर्थात ‘हुणांनी’ ते नष्ट केले. जागतिक स्तरावर ख्याती असलेल्या ह्या विद्यापीठाने सुमारे १२०० वर्ष ज्ञानदानाचे मोठे काम केले. श्रेष्ठ आचार्यांची परंपरा निर्माण केली. अनेक जगप्रसिध्द विद्यार्थी दिले.

%e0%a4%a4%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b7%e0%a4%b6%e0%a5%80%e0%a4%b2%e0%a4%be

तक्षशीला विद्यापीठ बंद पडल्यानंतर काही वर्षातच मगध राज्यात (आजच्या बिहार मधे), नालंदा विद्यापीठ स्थापन झाले. ही दोन्हीही नामांकित विद्यापीठं एकाच वेळेस कधीही कार्यरत नव्हती.

असे म्हणतात, तक्षशीला ह्या नगरीची स्थापना भरताने त्याच्या मुलाच्या, ‘तक्षाच्या’ नावावर केली. पुढे येथेच विद्यापीठ स्थापन झाले. जातक कथांमध्ये तक्षशीला विद्यापीठा संबंधी बरीच माहिती मिळते. ह्या कथांमध्ये १०५ ठिकाणी ह्या विद्यापीठाचे संदर्भ मिळतात. त्या काळात, अर्थात सुमारे हजार वर्ष, तक्षशीला ही संपूर्ण भरतखंडाची बौध्दिक राजधानी होती. तिची ही ख्याती ऐकूनच ‘चाणक्य’ सारखी व्यक्ति मगध (बिहार) हून इतक्या दूर तक्षशिलेला आली. बौध्द ग्रंथ ‘सुसीमजातक’ आणि ‘तेलपत्त’ मधे तक्षशीलेचे अंतर काशी पासून २००० कोस सांगितले आहे.

इसवी सनाच्या पाचशे वर्षांपूर्वी, जेंव्हा ‘चिकित्सा’ शास्त्राचे नाव सुध्दा जगात कुठेच नव्हते, तेंव्हा तक्षशीला विद्यापीठ हे चिकित्सा शास्त्राचे फार मोठे केंद्र मानल्या जात होते. येथे ६० पेक्षा जास्त विषय शिकवले जात होते. एका वेळेस १०,५०० विद्यार्थ्यांना शिकण्याची सोय होती.

तक्षशीला विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांची फार उज्ज्वल परंपरा आहे –
• या विद्यापीठाच्या स्थापने नंतर, अर्थात इसवी सनापूर्वी ७०० वर्ष, येथून शिकून गेलेला पहिला प्रसिध्द विद्यार्थी म्हणजे पाणिनी, ज्याने संस्कृत चे व्याकरण तयार केले.
• इसवी सनापूर्वी सहाव्या शतकात, चिकित्सा शास्त्र शिकलेला ‘जीवक’ (किंवा ‘जिबाका’), पुढे जाऊन मगध राजवंशाचा राजवैद्य झाला. याने अनेक ग्रंथ लिहिले.
• इसवी सनापूर्वी चौथ्या शतकातील अर्थशास्त्राचा विद्यार्थी ‘चाणक्य’, जो पुढे ‘कौटिल्य’ नावाने प्रसिध्द झाला.
चिनी यात्री आणि विद्यार्थी, ‘फाह्यान’ हा सन ४०५ मधे तक्षशीला विद्यापीठात आला. हा काळ ह्या विद्यापीठाचा पडता काळ होता. पश्चिमेकडून होणाऱ्या आक्रमकांच्या संख्येत वाढ झाली. अनेक आचार्य विद्यापीठ सोडून गेले. अर्थातच फाह्यान ला तेथे फार काही ज्ञानाचा लाभ झाला नाही. त्याने तसं लिहून ठेवलंय. पुढे सातव्या शतकात, तक्षशीला संबंधी वर्णनं ऐकून आणखी एक चीनी यात्री, ‘युवान च्वांड’ तेथे गेला, तर त्याला विद्याभ्यासाची कसलीही खूण आढळली नाही.

नालंदा विद्यापीठ
हूण आक्रामकांनी ज्या काळात तक्षशीला विद्यापीठ उध्वस्त केले, जवळपास त्याच काळात मगध साम्राज्यात नालंदा विद्यापीठाची मुहुर्तवेढ रोवली जात होती. मगधाचे महाराज ‘शकादित्य’ (अर्थातच गुप्त वंशीय सम्राट कुमार गुप्त : सन ४१५ ते ४५५) यांनी आपल्या अल्प काळात नालंदा मधील जागेला विद्यापीठाच्या रुपात विकसित केले. या विद्यापीठाचे सुरुवातीचे नाव होते – ‘नलविहार’. पुढे इसवी सन ११९७ मधे बख्तियार खिलजी ने हे विद्यापीठ जाळून टाकेपर्यंत सुमारे सातशे वर्ष, हे जगातील सर्वोकृष्ट विद्यापीठ होते.

%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a4%be-%e0%a5%a7

ह्या विद्यापीठात प्रवेशासाठी कठोर परीक्षा द्यावी लागत असे. अनेक दुर्लभ आणि दुर्मिळ ग्रंथांचा प्रचंड मोठा संग्रह ह्या विद्यापीठात होता. चिनी यात्री ‘ह्युएन त्सांग’ येथे दहा वर्ष अध्ययन करत होता. त्याचा गुरु शीलभद्र हा आसाम चा होता. ह्युएन त्सांग ने ह्या विद्यापीठाबद्दल भरभरून आणि खूप चांगले लिहिले आहे.

नालंदा विद्यापीठ हे अनेक इमारतींचे एक फार मोठं संकुल होतं. यातील प्रमुख भवनं होती – रत्नसागर, रत्नोदधी आणि रत्नरंजक. सर्वात उंच प्रशासकीय भवन होतं – ‘मान मंदिर’.

विक्रमशील विद्यापीठ
आठव्या शतकात बंगाल च्या पाल वंशीय राजा धर्मपाल ने ह्या विद्यापीठाची स्थापना आजच्या बिहार मधे केली होती. ह्या विद्यापीठाच्या अंतर्गत ६ विद्यालयं होती. प्रत्येक विद्यालयात १०८ शिक्षक होते. दहाव्या दशकातील प्रसिध्द तिब्बती लेखक तारानाथ ने ह्या विद्यापीठाचं विस्तृत वर्णन केलेलं आहे. ह्या विद्यापीठात प्रत्येक दाराला एक एक प्रमुख आचार्य नियुक्त होते. नवीन प्रवेश घेणार्‍या विद्यार्थ्याची ही आचार्य परीक्षा घ्यायचे. त्यांच्या परीक्षेत उत्तीर्ण झालेल्या विद्यार्थ्यांनाच, विद्यापीठात प्रवेश मिळत असे. हे आचार्य होते – पूर्व द्वार – पं. रत्नाकर शास्त्री, पश्चिम द्वार – वर्गाश्वर कीर्ती, उत्तरी द्वार – नारोपंत आणि दक्षिणी द्वार प्रज्ञाकर मित्रा. यातील नारोपंत हे महाराष्ट्रातून आलेले होते. आचार्य दीपक हे विक्रमशील विद्यापीठाचे सर्वाधिक प्रसिध्द आचार्य झालेले आहेत.

%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a4%be-%e0%a5%a9

बाराव्या शतकात येथे ३,००० विद्यार्थी शिकत होते. हा या विद्यापीठाचा पडता काळ होता. पूर्वेत आणि दक्षिणेत मुसलमान आक्रमक पोहोचत होते आणि मिळेल ती ज्ञानाची साधनं आणि स्थानं उध्वस्त करत होते. म्हणूनच उत्खननात जे अवशेष सापडले आहेत, त्यावरून असं लक्षात येतं की विद्यापीठाच्या मोठ्या सभागृहात ८,००० लोकांची बसायची व्यवस्था होती.

या विद्यापीठात परदेशी विद्यार्थ्यांमध्ये तिब्बती विद्यार्थ्यांची संख्या सर्वात जास्त होती. त्याचं एक कारण म्हणजे बौध्द धर्माच्या ‘वज्रयान’ संप्रदायाच्या अभ्यासाचं हे महत्वाचं आणि अधिकृत केंद्र होतं.

नालंदा विद्यापीठ उध्वस्त झाल्यानंतर, सुमारे सहा वर्षांनी, अर्थात सन १२०३ मधे, नालंदा जाळणाऱ्या बख्तियार खिलजी ने च ह्या विद्यापीठालाही जाळून टाकलं.

उड्डयंतपुर विद्यापीठ
पाल वंशाची स्थापना करणाऱ्या राजा गोपाळ ने ह्या विद्यापीठाची स्थापना बौध्द विहाराच्या रुपात केली होती. याच्या विशाल भवनांना बघून बख्तियार खिलजी ला वाटलं की हा एखादा किल्लाच आहे. म्हणून त्याने यावर आक्रमण केलं. वेळेवर सैनिकी मदत मिळू शकली नाही. फक्त विद्यार्थी आणि आचार्यांनीच शर्थीनं झुंज दिली. पण सर्वच्या सर्व मारल्या गेले..!

सुलोटगी विद्यापीठ
कर्नाटकातील विजापूर जिल्ह्यातील हे महत्वाचे विद्यापीठ. अकराव्या शतकाच्या शेवटी उभे राहिले. राष्ट्र्कुटांचे शासन असताना कृष्ण (तृतीय) ह्या राजाचा मंत्री नारायण याने हे विद्यापीठ बांधले. मात्र विद्यापीठ म्हणून काही करून दाखविण्याच्या आतच यावर मुसलमानी आक्रामकांनी कब्जा केला आणि ह्याला उध्वस्त केलं.

येथील पविट्टागे हे संस्कृत महाविद्यालय अल्पावधीतच, संस्कृत शिक्षणासाठी चर्चित झाले होते. देशभरातली निवडक २०० विद्यार्थ्यांना भोजन – निवासा सह शिक्षण देणारे हे विद्यापीठ वैशिष्ट्यपूर्ण होते.

सोमपुर महाविहार
बांगला देशाच्या नवगांव जिल्ह्यात बादलगाझी तालुक्यातील पहाडपुर गावात महाविहार म्हणुन स्थापित झालेले हे शिक्षा केंद्र, पुढे विद्यापीठ म्हणुन नावारूपाला आले. पाल वंशाचा दुसरा राजा, धर्मपाल देव ह्याने आठव्या शतकाच्या शेवटी ह्या विहाराचे निर्माण कार्य केले. जगातील सर्वात मोठे बौध्द विहार म्हणता येईल, अशी याची रचना होती. चीन / तिब्बत / मलेशिया / जावा / सुमात्रा येथील विद्यार्थी येथे शिकण्यासाठी येत होते.

दहाव्या शतकातील प्रसिध्द विद्वान अतीश दिपशंकर श्रीज्ञान हे ह्याच विद्यापीठाचे आचार्य होते.

रत्नागिरी विद्यापीठ, ओडिशा
सहाव्या शतकात बौध्द विहाराच्या रुपात स्थापन झालेले हे स्थान पुढे शिक्षणाचे मोठे केंद्र झाले. तिबेट मधील अनेक विद्यार्थी येथून शिकून गेले. तिबेटीयन इतिहासात या विद्यापीठाचा उल्लेख ‘कालचक्र तंत्राचा विकास करणारे विद्यापीठ’ असा केलेला आहे. कारण येथे खगोलशास्त्राचा अभ्यास व्हायचा.

अखंड भारताच्या अक्षरशः कानाकोपऱ्यात शिक्षणाची ही केंद्र वसलेली होती. अगदी लहान – लहान विद्याकेंद्र तर किती होती त्याची गणतीच नाही.

जबलपुर ला, भेडाघाट मधे चौसष्ठ योगिनींचे मंदिर आहे. त्याला ‘गोलकी मठ’ असेही म्हणतात. ह्या ‘गोलकी मठ’ चा उल्लेख ‘मलकापुर पिलर’ म्हणून प्रसिध्द असलेल्या खोद्कामातही झालेली आहे.

‘मटमायुर वंश’ हा कलचुरी वंशांपैकीच एक आहे. या वंशाच्या युवराजदेव (प्रथम) ह्याने ह्या मठाची स्थापना केली. मुळात हे तांत्रिक आणि इतर विषयांचं विद्यापीठ होतं. ह्या गोलकी मठाच्या अर्थात विद्यापीठाच्या आधीन अनेक विद्यालयं ही आंध्र प्रदेशात होती.

बंगाल मधील ‘जगद्द्ल’, आंध्र प्रदेशातील ‘नागार्जुनकोंडा’, काश्मीर मधील ‘शारदापीठ’, तामिळनाडू मधील ‘कांचीपुरम’, ओडिशा मधील ‘पुष्पगिरी’, उत्तर प्रदेशातील ‘वाराणसी’… अशी किती नावं घ्यावीत..? ही सारी ज्ञानमंदिरं होती, ज्ञानपीठं होती. अगदी वनवासी अन (आजच्या भाषेत) मागास भागातही आवश्यक ते शिक्षण सर्वांना मिळत होते. संस्कृत ही फक्त राजभाषाच नव्हती तर ती लोकभाषा होती. पुरुषपुर (पेशावर चे प्राचीन नाव) पासून ते कंबोडिया, लाओस, जावा – सुमात्रा पर्यंत संस्कृत हीच भाषा चालत होती. इसवी सनापूर्वी शंभर / दोनशे वर्षांपासून ते इसवी सन अकराशे पर्यंत या संपूर्ण भूभागावर संस्कृत ही राजभाषा आणि लोकभाषा म्हणुन प्रचलित होती. भारतीय विद्यापीठांची कीर्ती जगभरात पसरली होती. शिक्षणाच्या क्षेत्रात भारत सर्वोच्च स्थानावर होता, आणि म्हणूनच व्यापारातही होता..!

आज ह्या साऱ्या गोष्टी परीकथेतल्या वाटतात. एक हजार वर्षांच्या मुस्लिम आणि इंग्रजी राजवटी मुळे आपलं समृध्द असं ज्ञान तर आपण विसरलोच, पण शिक्षणाच्या बाबतीतही पूर्णपणे मागासलो.

शिक्षणाचा आपला समृध्द वारसा आठवायला आपल्याला पाश्चात्य चिंतकांची आणि संशोधकांची मदत लागते, हीच आपली शोकांतिका आहे..!

प्रशांत पोळ