२ ऑगस्ट, १९४७

‘१७, यॉर्क रोड’ हे घर आता फक्त दिल्ली वासियांसाठीच नाही तर अवघ्या देशासाठी महत्वाचं झालेलं होतं. गेल्या काही वर्षांपासून ते पंडित जवाहरलाल नेहरू यांचं निवासस्थान होतं. भारताच्या मनोनीत पंतप्रधानांचं निवासस्थान. आणि यातील ‘मनोनीत’ हा शब्द गळून पडायला फक्त तेरा दिवस शिल्लक होते. १५ ऑगस्ट पासून जवाहरलाल नेहरू हे स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान म्हणून काम काज बघायला सुरुवात करणार होते.

१७, यॉर्क रोड वर अधिकाऱ्यांची आणि नागरिकांची वर्दळ वाढायला सुरुवात झालेली होती. यॉर्क रोड हा तसा महत्वाचा रस्ता. बंगाल मधील अशांतते मुळे जेंव्हा इंग्रजांनी कलकत्त्याहून दिल्लीला राजधानी हलविण्याचा निर्णय घेतला, तेंव्हा, १९११ मधे, एडविन लुटीयन्स या ब्रिटीश आर्किटेक्ट ला दिल्ली ची रचना करण्याचं काम दिल्या गेलं. लुटीयन्स ने आपलं काम सुरु केलं ते याच ‘यॉर्क रोड’ पासून. आणि सन १९१२ मधे नेहरू राहत असलेला १७, यॉर्क रोड हा बंगला बांधल्या गेला.

Neharu - 2

या बंगल्यामधे नेहरूंची शनिवार, २ ऑगस्ट ची सकाळ उजाडली ती धावपळीची. ब्रिटिशांकडून होणाऱ्या हस्तांतरणाला फक्त तेरा दिवस शिल्लक होते. त्या कार्यक्रमाची तयारी हा विषय तर होताच, पण इतरही अनेक विषय नेहरूंच्या अंगावर अक्षरशः धबधब्यासारखे कोसळत होते. राष्ट्रगीता पासून ते मंत्रिमंडळाच्या निवडी पर्यंत कामाची भलीमोठी यादी होती. या सर्वांमधे १५ ऑगस्ट चा पोशाख नेमका कसा असला पाहिजे ही लहानशी चिंता सुध्दा नेहरूंना पोखरत होतीच..!

कॉंग्रेसचे काही नेते आणि प्रशासनातले वरिष्ठ अधिकारी १७, यॉर्क रोड वर येऊन बसले होते. त्यांच्याशी वेगवेगळ्या विषयांसंबंधी चर्चा करायची होती. त्यामुळे नेहरूंनी घाईघाईतच त्यांचा ‘ब्रेकफास्ट’ उरकला अन ते आजच्या व्यस्त दिवसाला सामोरे जायची तयारी करू लागले.


इकडे संस्थानिकांना स्वातंत्र्य दिनापूर्वी भारतात शामिल करून घ्यायच्या घटनांना वेग आला होता. सरदार वल्लभभाई पटेल जातीनं एका, एका संस्थानावर लक्ष ठेऊन होते. त्यांनी व्ही. के. मेनन ह्या अतिशय कुशल प्रशासकाला हे काम करण्यासाठी आपल्या विभागात घेतले होते.

सरदार पटेलांच्या सांगण्यावरून २ ऑगस्ट ला सकाळी व्ही. के. मेनन यांनी एक पत्र इंग्लंड मधे भारता विषयी च्या विभागाच्या डेप्युटी सेक्रेटरी सर पेट्रिक यांना लिहिलं. या पत्रात त्यांनी कळविलं की “भारतातली जी आकाराने आणि आर्थिकदृष्ट्या मोठी संस्थानं आहेत, अशी मैसूर, बडोदा, ग्वाल्हेर, बिकानेर, जयपूर आणि जोधपुर ही भारतात शामिल व्हायला तयार आहेत. मात्र हैदराबाद, भोपाळ, इंदूर ह्या संस्थानांचा निर्णय होत नाहीये…”

या संस्थानांचा तसा निर्णय झालेला होता. भोपाळ, हैदराबाद आणि जूनागढ या संस्थानांना भारतात राहायची मुळीच इच्छा नव्हती. याच संदर्भात २ ऑगस्ट ला च भोपाळ च्या नवाबाने जिन्ना यांना एक पत्र लिहिले. जिन्ना आणि हा नवाब हमिदुल्ला हे दोघे खूप छान मित्र. अश्या ह्या आपल्या मित्राला पत्रात नवाब हमिदुल्ला लिहितो, “८० टक्के हिंदू लोकसंख्या असलेलं माझं भोपाळ संस्थान, ह्या हिंदू भारतात अगदी एकाकी पडलेलं आहे. त्यातून माझं संस्थान हे माझ्या आणि इस्लाम च्या शत्रूंनी वेढलेलं आहे. पाकिस्तान आम्हाला मदत करू शकत नाही, हे काल रात्री तुम्ही स्पष्ट केलेलं आहे.” (Bhopal stands alone with an 80% Hindu majority in the midst of Hindu India, surrounded by my personal enemies as well as by the enemies of Islam. Pakistan has no means of helping us. You rightly made this point to me last night).


१, क्वीन व्हिक्टोरिया रोड या दिल्लीच्या निवासस्थानी राहत असलेल्या डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांचीही व्यस्तता वाढली होती. भविष्य काळातील राष्ट्रपती होण्यास त्यांना बराच अवधी होता. मात्र वर्तमान नेतृत्वात एक पितृ पुरुष (फादर फिगर) म्हणून सर्व त्यांच्याकडे बघत होते. अर्थातच स्थित्यंतराच्या या नाजूक आणि अतिशय कठीण प्रसंगी त्यांच्याकडे सल्ला मसलतींसाठी येणाऱ्या किंवा एखाद्या विषयाची माहिती देणाऱ्या / घेणाऱ्या लोकांचा ओघही वाढला होता.

डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे मूळचे बिहार चे. त्यामुळे बिहारची अनेक मंडळी वेगवेगळे मुद्दे घेऊन, वेगवेगळे प्रश्न घेऊन त्यांच्याकडे येत होती. असेच एक पत्र ते संरक्षण मंत्री, सरदार बलदेव सिंह यांना २ ऑगस्ट च्या दुपारी लिहित होते.

१५ ऑगस्ट चा सोहळा साजरा करण्या विषयीचं ते पत्र होतं. ‘पटना शहरात, नागरिक आणि प्रशासना सोबत मिलिटरी ने ही या सोहळ्यात शामिल व्हावं, म्हणजे त्या कार्यक्रमाला भव्यता येईल’, हे सांगणारं ते पत्र होतं.

सरदार बलदेव सिंह हे अकाली दलाकडून मंत्रिमंडळात शामिल झालेले मंत्री. डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांचा आदर करणारे. त्यामुळे राजेंद्र बाबुंच्या पत्रावर ते योग्य ती कारवाई करतील, हे निश्चित होतं.


२ ऑगस्ट च्या सकाळ पासून संयुक्त प्रांतात (आजच्या उत्तर प्रदेशात), एक वेगळंच नाट्य रंगत होतं. येथील हिंदु महासभेच्या नेत्यांना सरकारने आधल्या दिवशी रात्रीच अटकेत टाकलं होतं. आणि आरोप काय ठेवला होता, तर ‘ही महासभेची नेते मंडळी सरकार विरुध्द ‘डायरेक्ट एक्शन’ ला सुरुवात करणार आहेत’. ‘डायरेक्ट एक्शन’ हा शब्द हिंदुस्थानी राजकारणात बदनाम झालेला होता. अवघ्या एका वर्षापूर्वीच बंगाल मधे मुस्लिम लीग च्या गुंडांनी पाच हजारावर हिंदूंना कापून काढले होते आणि हजारो स्त्रियांची विटंबना केली होती. कॉंग्रेस कार्यकारिणी ने नंतर जी फाळणी स्वीकारली, त्याला कुठे तरी ह्या ‘डायरेक्ट एक्शन’ शब्दाची पाशवीक किनार होती. त्यामुळे ‘डायरेक्ट एक्शन’ च्या नावाखाली हिंदू नेत्यांना उचलून कैदेत टाकणं, हे थोडं विचित्र वाटत होतं. कारण ‘डायरेक्ट एक्शन’ हा शब्दप्रयोग मुस्लिम लीग शी जोडला गेलेला होता.

या बातमीची दखल अगदी सिंगापुर हून प्रकाशित होणाऱ्या ‘इंडियन डेली मेल’ ह्या दैनिकानेही घेतली. शनिवार, २ ऑगस्ट च्या अंकात अगदी पहिल्या पानावर त्यांनी ही बातमी छापली. शिवाय ‘हिंदु महासभेच्या’ दहा मागण्या सुध्दा छापल्या. या बातमी मुळे हिंदु महासभेच्या समर्थकांमधे बेचैनी निर्माण झाली.


तिकडे दूर, इस्टर्न फ्रंट च्या ‘कोहिमा’ हून शनिवारी, २ ऑगस्ट ला एक बातमी येऊन थडकली, जी भारतीय संघ राज्यासाठी चांगली नव्हती. ‘इंडिपेंडेंट लीग ऑफ कोहिमा’ ने अशी घोषणा केली की ‘१५ ऑगस्ट ला ते भारतीय संघ राज्यात शामिल होणार नाहीत. ते एक अपक्ष नागा सरकार गठित करतील, ज्यात नागा जनजाती राहत असलेला संपूर्ण प्रदेश येईल’.

१५ ऑगस्ट ला साकार होऊ पाहणाऱ्या भारतीय संघ राज्यासमोर आव्हानांचे डोंगर उभे राहत होते.


या सर्व तणावाच्या पार्श्वभूमीवर देशात आणि परदेशात भारतीय चित्रपट लोकांचं मनोरंजन करतच होते. सिंगापुर च्या डायमंड थियेटर मध्ये अशोक कुमार आणि वीरा चा ‘आठ दिन’ हा सिनेमा गर्दी खेचत होता. या चित्रपटाची कथा उर्दू चे प्रसिध्द कथाकार सआदत हसन मंटो यांनी लिहिली होती आणि संगीतकार एस. डी. बर्मन यांनी या चित्रपटाद्वारे चित्रपट सृष्टीत प्रवेश केला होता..!

2nd August in Singapore Theater.


सरदार पटेलांच्या दिल्लीतल्या निवासस्थानी (आजचे १, औरंगजेब रोड) सुध्दा हालचालींना वेग आला होता. संस्थानांचं विलीनीकरण आणि त्याच बरोबर सिंध, बलोचीस्तान आणि बंगाल मध्ये भडकलेले दंगे या मुद्द्यांवर गृह मंत्रालयाचा कस लागत होता.

तश्यातच दुपारी सरदारांना पंडित नेहरूंनी लिहिलेले पत्र मिळाले. पत्र लहानसेच होते. त्यात लिहिले होते –
“काही प्रमाणात औपचारिकता निभावण्यासाठी हा पत्राचा प्रपंच. मी तुम्हाला माझ्या मंत्रिमंडळात शामिल होण्यासाठी निमंत्रण पाठवत आहे. तसा ह्या पत्राचा काही विशेष अर्थ नाही. कारण आपण माझ्या मंत्रिमंडळाचे सुदृढ स्तंभ आहात.”

पटेलांनी ते पत्र घेतलं. थोडा वेळ त्याच्याकडे बघितलं. किंचित स्मित केलं. अन आपल्या सचिवांसोबत ते, भारत – पाकिस्तान च्या, अजून जाहीर न झालेल्या, सीमेवर भडकलेल्या दंग्यांबाबत चर्चा करू लागले.


या सर्व वातावरणापेक्षा अगदी दूर, महाराष्ट्रात, देवाच्या आळंदीला, कॉंग्रेस मधला एक डाव्या विचारांचा गट जमला होता. आज आणि उद्या ह्या गटाचं संमेलन घ्यावं असं त्यांनी दोन महिन्यांपूर्वी ठरवलं होतं. शंकरराव मोरे आणि भाऊसाहेब राउतांच्या आवाहना वरून ही सारी मंडळी जमली होती. भारत स्वतंत्र होतोय अन कॉंग्रेस च्या हातात स्वतंत्र भारताच्या सत्तेची चावी येतेय, हे त्यांना दिसत होतं. मात्र ह्या सर्व प्रक्रियेत आपल्या डाव्या, साम्यवादी विचारांचं काय..? असा त्यांना प्रश्न पडला होता. त्या साठीचं विचार मंथन करण्यासाठी ही मंडळी जमली होती. यांच्यात तुळशीदास जाधव, कृष्णराव धुळूप, ज्ञानोबा जाधव, जी. डी. लागू, दत्ता देशमुख, र. के. खाडिलकर, केशवराव जेधे सारखी नामवंत आणि भारदस्त मंडळी जमली होती. यात कॉंग्रेस पक्षांतर्गत शेतकरी – कामकरी लोकांसाठी वेगळा कार्यकर्त्यांचा संघ स्थापन करण्याची योजना ठरत होती.

हीच बैठक कालांतराने महाराष्ट्रातील एका मोठ्या डाव्या विचारसरणीच्या शेतकरी – कामकरी लोकांच्या पक्षाला जन्म देईल असं तेंव्हा तरी कोणाला वाटलं नव्हतं . . .

दोन ऑगस्ट च्या ह्या बैठकीत, या नामवंत मंडळींनी, भारत विभाजनाच्या आणि अमानुष दंगलीं संबंधी एक चकार शब्द सुध्दा काढला नाही..!


तिकडे मद्रास च्या एग्मोर भागात, सायंकाळी भरलेल्या एका सभेत, मद्रास प्रेसिडेन्सी चे अन्न, औषधी आणि आरोग्य मंत्री टी. एस. एस. राजन हे एंग्लो-इंडियन समुदायाशी संवाद साधत होते. इंग्रज गेल्या नंतर या समाजाचं कसं होणार हा प्रश्न त्यापैकी अनेकांच्या मनात होता. त्यालाच उत्तर देताना मंत्री महोदय म्हणाले की “तुमचा हा लहान समुदाय (कम्युनिटी) फार चांगल्या पद्धतीने, समाजात मिळून मिसळून राहिलेला आहे. आता पुढे स्वातंत्र्या नंतरही या समुदायाला एका जवाबदार नागरिकाची भूमिका वठवायची आहे.”


तिकडे श्रीनगर मधे गांधीजींच्या पहिल्या – वहिल्या काश्मीर भेटीचा दुसरा दिवस आज मावळायला आला होता. आजचा दिवस तसा फार महत्वपूर्ण घटनांनी भरलेला नव्हताच. सकाळीच प्रार्थनेनंतर, गांधीजींचा मुक्काम असलेल्या किशोरीलाल सेठी यांच्या घरी बेगम अकबर जहान, आपल्या मुलीला घेऊन आल्या. या भेटीतही त्यांनी ‘आपला नवरा’ (शेख अब्दुल्ला) हा तुरुंगातून सुटणं कसं आवश्यक आहे’ हे गांधीजींना वारंवार आळवून सांगितलं. आजही गांधीजीं भोवती नेशनल कॉन्फरन्स च्या च मुस्लिम नेत्यांचा गराडा होता. मात्र आज गांधीजी अनेकांना भेटले, त्यात बरेच हिंदू नेते ही होते.

रामचंद्र काक यांनी दिलेल्या निमंत्रणा प्रमाणे उद्या, दिनांक ३ ऑगस्ट ला गांधीजी महाराजा हरीसिंह यांना भेटायला जाणार होते….!


दिवसभरात लाहोर, पिंडी, पेशावर, चीतगाव, ढाका, अमृतसर या ठिकाणी हिंदू – मुस्लिम चकमकी झाल्या होत्या. मात्र रात्रीचा काळोख या संपूर्ण प्रदेशाला गिळू लागल्याबरोबर, क्षितिजावर आगीच्या मोठमोठ्या पेटलेल्या ज्वाळा दिसू लागल्या.

दंग्या पूर्वीचे चित्र

दोन ऑगस्ट ची ही रात्र अशांतच असणार होती…!
– प्रशांत पोळ

Advertisements

डॉ. बाबासाहब अम्बेडकर और इस्लाम

डॉ. बाबासाहब अम्बेडकर जी का भारत की राष्ट्रीय धारा का भरपूर अभ्यास था. उनके प्रबंध का विषय ही था, ‘भारत के राष्ट्रीय लाभांश का इतिहासात्मक और विश्लेषणात्मक अध्ययन’ (The National Dividend of India – A Historical and Analytical Study). अर्थात, भारत का इतिहास, उस इतिहास की विभिन्न सामाजिक धाराएं, उनमे आयी हुई विकृतियां, मुस्लिम आक्रांता, उन आक्रान्ताओंने किया हुआ विध्वंस, इन सभी विषयों पर बाबासाहब का गहरा अध्ययन था. और इन विषयों पर उन्होंने अपनी राय हमेशा ही बेबाक ढंग से रखी हैं.

२८ दिसंबर, १९४० को उनका Thought on Pakistan यह पुस्तक प्रकाशित हुआ. उस समय तक पाकिस्तान का मुद्दा गरमाया तो था, लेकिन राष्ट्रीय बहस का विषय नहीं बना था. पुस्तक प्रकाशित होने के समय दूसरा विश्वयुध्द प्रारंभ हो चुका था. इस पृष्ठभूमि पर इस पुस्तक में बाबासाहब ने इस्लाम और पकिस्तान के बारे में किसी की परवाह न करते हुए, निर्भीकता के साथ खरी खरी सुनायी हैं. उन्होंने विभाजन का समर्थन किया हैं. इस्लाम से ‘छुटकारा’ पाने के लिए विभाजन कितना आवश्यक हैं, इस बात को बार बार दृढ़ता के साथ रखा हैं. मुसलमानों के साथ हिन्दुओं का सह अस्तित्व संभव ही नहीं हैं, इस बात को दमदारी के साथ प्रतिपादित किया हैं. और इसीलिए विभाजन के समय जनसंख्या के अदला-बदली की शर्त को वे अनिवार्य मानते हैं.

महत्वपूर्ण बात यह हैं की बाद में हिन्दू-मुस्लिम दंगे, बटवारा, आजादी, संविधान का निर्माण इस सब प्रक्रियाओं से गुजरने के बाद भी इस विषय पर उनकी सोच अडिग हैं. बिलकुल भी नहीं बदली हैं. बटवारे के समय जनसंख्या की अदला-बदली नहीं हो सकी हैं. इसके बावजूद भी बाबासाहब को विभाजन यह एक अच्छी घटना लग रही हैं.

पाकिस्तान पर पुस्तक प्रकाशित होने के लगभग १५ वर्ष बाद लिखे एक लेख में बाबासाहब ने मुस्लिमों को ‘अभिशाप’ इस शब्द से संबोधित किया हैं. महाराष्ट्र शासन द्वारा प्रकाशित उनके ‘Dr. Babasaheb Ambedkar – Writing and Speeches’ इस ग्रन्थ साहित्य के पहले खंड के १४६ वे पृष्ठ पर इस सन्दर्भ में बड़ा स्पष्ट उल्लेख हैं. बाबासाहब लिखते हैं – ”When partition took place, I felt that God was willing to lift his curse and let India be one, great and prosperous” (जब विभाजन हुआ, तब मुझे ऐसा लगा, मानो ईश्वर ने इस देश को दिया हुआ ‘अभिशाप’ वापस ले लिया हैं और अब अपने देश को एक रखने का, महान और समृध्दशाली बनने का रास्ता साफ़ हो गया हैं.)

यहां पर ‘अभिशाप’ यह शब्द किस अर्थ में प्रयोग किया गया हैं, यह स्पष्ट हैं. इस्लामी आक्रान्ताओं का इतिहास बाबासाहब को अच्छे से मालूम था. हिन्दू और बौध्द धर्मीय लोगों पर मुसलमानों ने किये हुए पाशविक और बर्बरतापूर्ण अत्याचारों का उनका जबरदस्त अध्ययन था. इन अत्याचारों का वे स्पष्टता के साथ उल्लेख भी कर रहे हैं. अर्थात ‘इस्लामी जनता से अलग होकर ही भारत का विकास हो सकता हैं’, यह उनकी मजबूत धारणा हैं.

ये आगे भी दिखाई देता हैं – उनकी मृत्यु से मात्र छह माह पहले, अर्थात २३ जून, १९५६ को दिल्ली में अखिल भारतीय बौध्दजन समिति के प्रकट सभा में बाबासाहब ने अपने यही विचार स्पष्टता से रखे हैं – “I was glad that India was separated from Pakistan. I was the philosopher so to say, of Pakistan. I advocated Pakistan because I felt that it was only by partition that Hindus would not only be independent, but free.”

आंबेडकर - ३

अपने पाकिस्तान पर लिखे गए पुस्तक में ऊपर कही गयी सभी बातों का विस्तृत विवरण आता हैं. चुंकि बाबासाहब वकील थे, इसलिए उन्होंने ‘पाकिस्तान’ इस विषय के दोनों पक्षों का प्रतिपादन किया हैं.

‘मुस्लिम केस फॉर पाकिस्तान’ इस शीर्षक के अंतर्गत तीन अध्याय हैं. उनमे ‘मुस्लिम लीग की मांगे’, ‘राष्ट्र को घर चाहिए’ और ‘दुर्दशा से पलायन’ जैसे विषयों पर विस्तार से विवेचन किया हैं.

पुस्तक के अगले तीन अध्याय ‘हिन्दू केस अगेंस्ट पाकिस्तान’ इस शीर्षक के अंतर्गत हैं. ‘खंडित एकता’, सुरक्षा की दुर्बलता’ और पाकिस्तान तथा धार्मिक एकता’ इन विषयों द्वारा पाकिस्तान के निर्माण के विरोध में हिन्दू समाज के तर्कों को रखा गया हैं.

आगे ‘पाकिस्तान नहीं बना तो’ इस शीर्षक के अंतर्गत तीन अध्याय हैं. इसमें पाकिस्तान का विकल्प, हिन्दू और मुस्लिमों के दृष्टिकोण से दिया हैं.

अंतिम तीन अध्याय ‘पाकिस्तान के निर्माण की बेचैनी’ इस शीर्षक के अंतर्गत हैं. इनमे सामाजिक मुद्दे, जातिगत संघर्ष, राष्ट्रीय अवसाद आदि विषयों की चर्चा हैं. और सबसे अंत में पूरे पुस्तक का सार, संक्षेप में दिया हैं.

यह पुस्तक अनेक अर्थों में महत्वपूर्ण हैं. यह पुस्तक किसी हिन्दुत्ववादी चिन्तक ने लिखी हुई नहीं हैं. वरन बाबासाहब जैसे अत्यंत कुशाग्र बुध्दी के व्यक्ति ने, हिन्दू – मुस्लिम मसले के सभी पहलुओं पर सारगर्भित विचार कर यह पुस्तक लिखी हैं. इसलिए यह एकपक्षीय होने का प्रश्न ही नहीं उठता. बाबासाहब ने अनेकों बार हिन्दू धर्म पर प्रखर टिप्पणी की हैं. इसलिए ऐसे हिन्दू समाज के पक्षधर न रहने वाले व्यक्ति ने, संविधान के निर्माता ने यह ग्रन्थ लिखा हैं, यह महत्वपूर्ण हैं.

इस पुस्तक में बाबासाहब लिखते हैं – “ भारत में हिन्दू – मुस्लिम एकता कभी अस्तित्व में ही नहीं थी. मुसलमान शासक के रूप में भारत में आये थे, इसलिए वे इसी मानसिकता में रहते हैं. १८५७ का विद्रोह भी हिन्दू – मुस्लिम एकता का प्रतीक नहीं था, वरन मुसलमानों ने अपनी ‘छिनी गयी’ शासक की भूमिका को फिर से वापस लेने के लिए अंग्रेजों से छेड़ा विद्रोह था.”

बाबासाहब मुस्लिम धर्म के बारे में भी विस्तार से लिखते हैं, “मुसलमानों में समता नहीं हैं. इस धर्म में महिलाओं के साथ सम्मानजनक व्यवहार नहीं किया जाता. मुसलमानों के अलावा वें सभी को काफिर मानते हैं. और ‘मुसलमानों के देश में / समाज में काफिरों के साथ दोयम दर्जे का हीन व्यवहार होना चाहिए’ यह उनके धर्म में ही लिखा हैं.” इस सन्दर्भ में बाबासाहब ने अनेक उदाहरण दिए हैं. तैमुरलंग की मिसाल देकर वे बताते हैं की उसने कैसे पाशविक अत्याचार हिन्दुओं पर किये थे.

आंबेडकर - २

तो फिर ऐसे मुसलमानों के साथ हिन्दुओं की एकता संभव हैं क्या..? अगर हैं, तो कैसे..? इस बारे में पुस्तक के अंत में बाबासाहब लिखते हैं, “हिन्दू – मुस्लिम एकता यह ‘तुष्टिकरण’ (appeasement) या ‘समझौता’ (settlement) इन दो ही रास्तों से संभव हैं. (If Hindu – Moslem unity is possible, should it be reached by appeasement or settlement..? – Chapter IV, Page 264).

इसमें उल्लेख किया गया तुष्टिकरण (appeasement) यह शब्द बाबासाहब ने मुसलमानों के सन्दर्भ में अनेकों बार प्रयोग किया हैं. ‘कांग्रेस पार्टी मुसलमानों का तुष्टिकरण करती हैं, जो देश के लिए घातक हैं’, यह कहते हुए बाबासाहब लिखते हैं – Congress has failed to realize is the fact that there is a difference between appeasement and settlement and that the difference is an essential one (Chapter IV, Page 264).

इसी अध्याय में बाबासाहब ‘तुष्टिकरण’ इस शब्द की व्याख्या करते हैं. वे लिखते हैं, “तुष्टीकरण याने आक्रान्ता का दिल जितने के लिए उसने किये हुए खून, बलात्कार, चोरी, डकैती आदि को अनदेखा करना” (Appeasement means to offer to buy off the aggressor bu convincing at or collaborating with him in the rape, murder and arson on innocent Hindus, who happen for the moment to be the victims of his displeasure).

अर्थात ‘कितना भी तुष्टिकरण किया जाय, आक्रांता का कितना भी अनुनय किया जाय, उनकी मांगों का कोई अंत नहीं होता…’

बाबासाहब ने बड़े ही आग्रह के साथ लोकसंख्या के अदला-बदली को प्रतिपादित किया हैं. ‘पूर्व और पश्चिम पाकिस्तान में सभी मुसलमान और हिंदुस्तान में सभी हिन्दू’ यह उनकी पक्की सोच हैं. और पूरी आस्था के साथ उन्होंने अपनी इस राय को बार बार दोहराया हैं.

भारत विभाजन - २

बाबासाहब की यह राय आगे भी कायम रही हैं. भारत स्वतंत्रता के दहलीज पर हैं, और ऐसे समय, २० जुलाई, १९४७ में प्रकाशित अपने वक्तव्य में बाबासाहब कहते हैं – “बंगाल और पंजाब का विभाजन यह केवल उन प्रान्तों के निवासियों का प्रश्न नहीं हैं. यह राष्ट्रीय प्रश्न हैं. इन प्रान्तों की सीमा रेषा तय करना यह सुरक्षा और व्यवस्थापन इन मुद्दों के आधार पर ही संभव हैं. जनसंख्या के अदला-बदली को यदी कांग्रेस और लीग मानती, तो यह समस्या खड़ी ही नहीं होती. (खंड १७, पृष्ठ ३५५)

बाबासाहब ने १९३६ में धर्मांतर की घोषणा की. घोषणा के पहले और बाद में उन्होंने विभिन्न धर्मोंका बारीकी से अध्ययन किया. इस दौरान हैदराबाद रियासत के नवाब ने उन्हें मुस्लिम धर्म में आने के लिए कुछ करोड़ रुपये पेश किये. (संदर्भ – धनंजय कीर द्वारा लिखित बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र) किन्तु बाबासाहब ने यह पेशकश ठुकरा दी.

बाद में बाबासाहब का झुकाव बौध्द धर्म के पक्ष में होने पर उन्होंने ‘बौध्द और इस्लाम’ संबंधों पर विस्तार से लिखा हैं. इस्लामी आक्रान्ताओं ने कितनी बर्बरता से बौध्द भिक्खुओं को मौत के घाट उतारा, बौध्द विहारों को उध्वस्त किया, इस बारे में बाबासाहब लिखते हैं, “इस्लाम में ‘बुत शिकन’ यह सम्मान से बोला जाने वाला शब्द हैं. इसका अर्थ हैं, ‘मूर्ती फोड़ने वाला’. इसमें जो ‘बुत’ हैं, वह ‘बुध्द’ शब्द का अपभ्रंश (परिवर्तित रूप) हैं.” ‘बौध्द धर्म को समाप्त करने में मुस्लिम आक्रान्ताओं की भूमिका प्रमुख हैं’, ऐसा बाबासाहब ने अनेक स्थानों पर लिखा हैं.

इस्लाम और पाकिस्तान के बारे में बाबासाहब की सोच ऐसे सीधी, सरल और सपाट हैं. एकदम स्पष्ट. कही कोई संभ्रमावस्था नहीं हैं. जीवन के अलग अलग मुकाम पर भूमिका बदलनेका भी प्रयास नहीं हैं. ‘हिन्दू – मुस्लिम एक साथ नहीं रह सकते इसलिए विभाजन आवश्यक हैं’ ऐसा स्पष्ट प्रतिपादन.

हम बाबासाहब की विभाजन की भूमिका से सहमत होंगे या नहीं होंगे. किन्तु उनकी दूरदृष्टि और सोच की स्पष्टता देखकर मन अचंभित रह जाता हैं..!
– प्रशांत पोल

१ ऑगस्ट, १९४७

शुक्रवार. १ ऑगस्ट, १९४७. हा दिवस अचानकच महत्वाचा होऊन गेला. या दिवशी काश्मीर च्या संदर्भात दोन गोष्टी घडल्या, ज्या पुढे खूप महत्वाच्या ठरणार होत्या. त्या दोन्ही गोष्टींचा एकमेकांशी तसा काही संबंध नव्हता. पण पुढे घडणाऱ्या रामायण-महाभारतात या दोन गोष्टींचं स्थान आवश्यक असणार होतं.

१ ऑगस्ट ला गांधीजी श्रीनगर ला पोहोचले, ही ती पहिली गोष्ट. गांधीजींचा हा पहिलाच काश्मीर दौरा. यापूर्वी सन १९१५ मध्ये, अर्थात गांधीजी नुकतेच दक्षिण अफ्रिकेतून परत आले असताना आणि पहिलं विश्व युध्द चालू असताना, काश्मीर चे महाराजा हरीसिंह यांनी गांधीजींना काश्मीर भेटीचं व्यक्तिगत निमंत्रण दिलं होतं. महाराज तेंव्हा फक्त वीस वर्षांचे होते. मात्र १९४७ मधे सारंच काही नाटकीय रित्या बदललेलं होतं. या खेपेस महाराजांना आणि जम्मू-काश्मीर प्रशासनाला गांधीजींचा दौरा नको होता. स्वतः महाराज हरीसिंहांनी या संदर्भात एक पत्र व्हाईसरॉय लॉर्ड माउंटबेटन यांना लिहिलं होतं. त्यात ते म्हणाले होते, “सर्व दृष्टीने, सर्वकष विचार करता आम्हाला हेच सुचवावसं वाटतं की महात्मा गांधींनी त्यांचा नियोजित काश्मीर दौरा या वेळेस रद्द करावा. आणि त्यांना जर यायचेच असेल तर त्यांनी शरद ऋतू संपल्यावर यावं. आम्ही परत सांगू इच्छितो, गांधीजी किंवा अन्य कोणाही राजकीय पुढाऱ्याने काश्मीर मधील स्थिती सुधारल्या शिवाय येथे येऊ नये.”

म्हणजेच ‘यजमानांचा विरोध असतानाही त्यांच्या घरी जावं’ असा हा प्रसंग होता. गांधीजींना ही काही प्रमाणात याची जाणीव होती. काश्मीर हा आता भारत आणि पाकिस्तान, या दोघांच्या साठी कळीचा मुद्दा होता. स्वातंत्र्य अक्षरशः दोन आठवड्यांच्या उंबरठ्यावर येऊन ठेपलं होतं. आणि अजूनही काश्मीर ने आपला निर्णय जाहीर केलेला नव्हता.

म्हणूनच गांधीजींना काश्मीर चा हा दौरा म्हणजे ‘काश्मीर भारतीय संघराज्यात विलीन व्हावं, अश्या अर्थाने आपण कॅंपेन करतोय’ असं चित्र नको होतं. ही गोष्ट त्यांच्या व्यक्तिमत्वाला मारक ठरणारी झाली असती, असं त्यांना वाटत होतं. २९ जुलै ला, काश्मीर दौऱ्यावर निघण्यापूर्वी गांधीजींनी दिल्लीतल्या आपल्या प्रार्थना सभेत म्हटलं होतं – “मी महाराजांना भारतात शामिल व्हा आणि पाकिस्तानात होऊ नका, असं सांगायला जात नाहिये. काश्मीर चे खरे मालक म्हणजे काश्मिरातली जनता आहे. तिनेच ठरवायचे की कुठे शामिल व्हायचं ते. आणि म्हणूनच मी काश्मिरात काहीही सार्वजनिक काम करणार नाहिये. अगदी प्रार्थना सुध्दा. ती माझी वैयक्तिक असेल..!”

महाराज हरीसिंह आणि गांधीजी

गांधीजी रावळपिंडी मार्गाने काश्मीर च्या श्रीनगर मधे १ ऑगस्ट ला दाखल झाले. या वेळेस त्यांना महाराजांचे निमंत्रण नसल्याने ते ‘किशोरीलाल सेठी’ यांच्या घरी थांबले. त्यांचं हे घर भाड्याचं असलं तरी चांगलं प्रशस्त होतं. आजच्या श्रीनगर मधल्या बार्झुल्याच्या ‘बोन एंड जॉइंट हॉस्पिटल’ च्या अगदी जवळ हे घर होतं. हे सेठी साहेब जंगलांचे ठेके घ्यायचे. ते कॉंग्रेस च्या जवळचे होतेच, पण नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या ही जवळ होते. मात्र त्यावेळी नेशनल कॉन्फ्रेंस चे नेते शेख अब्दुल्ला यांना महाराजांनी तुरुंगात डांबले होते. नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या अनेक नेत्यांना काश्मीर बाहेर हाकलण्यात आले होते. शेख अब्दुल्लांच्या नेतृत्वाखाली हे सर्व नेते / कार्यकर्ते महाराजां विरुध्द कट करत होते, असा त्यांच्यावर आरोप होता.

आणि म्हणूनच, १ ऑगस्ट ला गांधीजी जेंव्हा रावळपिंडी च्या मार्गाने श्रीनगर ला येत होते, तेंव्हा चकलाला ला बख्शी गुलाम मोहंमद आणि ख्वाजा गुलाम मोहम्मद सादिक, या नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या नेत्यांनी त्यांना ‘कोहला ब्रिज’ पर्यंत सोडलं आणि ते दोघंही परत लाहोर ला गेले. गांधीजींच्या बरोबर त्यांचे व्यक्तिगत सचिव प्यारेलाल आणि दोन पुतण्या होत्या. श्रीनगर मधे प्रवेश केल्यावर गांधीजी सरळ किशोरीलाल सेठी यांच्या घरी गेले. तिथे थोडा विश्राम केल्यावर त्यांना दल सरोवरावर नेण्यात आले.

गांधीजींच्या ह्या संपूर्ण दौऱ्यात नेशनल कॉन्फ्रेंस ची च माणसं त्यांच्या आजुबाजूला होती. हे असं कां..? तर काश्मीर च्या ह्या पहिल्या भेटी आधी गांधीजींनी नेहरूं कडून सर्व माहिती घेतली होती. त्यांनी स्वतःच या काश्मीर दौऱ्यात ही माहिती दिली. काश्मिरात पंडित नेहरूंचे सर्वात जवळचे मित्र होते – शेख अब्दुल्ला, जे तुरुंगात बंदिस्त होते. अर्थात तरीही शेख साहेबांच्या बेगमेनं आणि इतर अनुयायांनी गांधीजींची सर्व व्यवस्था बघितली होती.

काश्मीर मधे गांधीजींना भेट देणारी पहिली अधिकृत शासकीय व्यक्ति होती – ‘रामचंद्र काक’. महाराजा हरीसिंहांचे अत्यंत विश्वासपात्र असलेले, काश्मीर चे प्रधान. नेहरूंच्या ‘हेट लिस्ट’ मधे सर्वात वरचं स्थान असलेली व्यक्ति. कारण जेंव्हा १५ मे, १९४६ ला शेख अब्दुल्लांना, त्यांच्या काश्मीर विरोधी कारस्थानासाठी बंदिस्त करून तुरुंगात टाकण्यात आलं, तेंव्हा नेहरूंनी त्यांचं वकीलपत्र घेण्यासाठी काश्मीर ला येण्याची घोषणा केली. या काक महाशयांनी नेहरूंना काश्मिरात प्रवेश बंदी घातली आणि मुजफ्फराबाद जवळ नेहरूंना अटक केली. नेहरूंना याचा अर्थातच प्रचंड राग होता..!

या रामचंद्र काक यांनी गांधीजींना सील केलेलं महाराजांचं पत्र दिलं. हे पत्र म्हणजे गांधीजींना भेटीचं निमंत्रण होतं. तीन ऑगस्ट ला महाराजांच्या ‘हरी निवास’ ह्या निवासस्थानी ही भेट ठरली.

नेहरूंच्या ब्रीफिंग प्रमाणे गांधीजींच्या ह्या संपूर्ण काश्मीर प्रवासात त्यांच्या भोवती वेढा होता तो नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या कार्यकर्त्यांचाच. शेख साहेबांच्या अनुपस्थितीत बेगम अकबर जहाँ आणि मुलगी खलिदा ह्या गांधीजींच्या तीन दिवसांच्या वास्तव्यात अनेकदा त्यांना भेटायला आल्या.

दिनांक १ ऑगस्ट ला श्रीनगरात गांधीजींनी एकाही राष्ट्रवादी हिंदू नेत्याची भेट घेतली नाही..!


१ ऑगस्ट ला च दुसरीही एक महत्वाची घटना घडत होती, ज्यामुळे पुढील अनेक वर्षांपर्यंत भारतीय उपखंडात असंतोष राहणार होता. आणि ही घटना देखील काश्मीर च्या संदर्भातच होती. महाराजा हरीसिहांच्या नेतृत्वाखाली असलेलं काश्मीर राज्य बरंच मोठं होतं. सन १९३५ मधे त्यातील ‘गिलगीट एजेन्सी’ हा भाग ब्रिटिशांनी काढून, ब्रिटीश साम्राज्याशी जोडला. मुळात संपूर्ण आणि अखंड काश्मीर हे या पृथ्वीवरचं अक्षरशः नंदनवन आहे. त्यातून सामरिक आणि सैनिकी दृष्टीने काश्मीर हे फार महत्वाचं राज्य होतं आणि आहे. तीन देशांच्या सीमा या राज्याला मिळत होत्या. १९३५ मध्ये दुसरं विश्व युध्द जरी लांब असलं तरी जागतिक राजकारणात मोठे फेरबदल व्हायला सुरुवात झाली होती. रशियाची शक्ती वाढत होती. आणि म्हणूनच काश्मीर चा रशियाला जोडणारा जो भाग, अर्थात ‘गिलगीट एजेन्सी’, होता तो ब्रिटिशांनी महाराजा हरीसिहांपासून काढून घेतला.

गिलगित - बाल्टिस्तान -१

पुढे झेलम मधून बरंच पाणी वाहून गेलं. दुसरं विश्व युध्द संपलं. त्या युध्दात भाग घेतलेले सारेच देश खिळखिळे झाले होते. ब्रिटिशांनी भारत सोडण्याचा निर्णय घेतला होता. या सर्व परिस्थितीत ‘गिलगीट एजेन्सी’ (अर्थात गिलगीट-बाल्टीस्तान हा प्रदेश) सारख्या दुर्गम भागावर नियंत्रण ठेवण्यात ब्रिटिशांना कसलंही स्वारस्य नव्हतं. आणि म्हणूनच, भारताला अधिकृत स्वातंत्र्य देण्याआधीच, १ ऑगस्ट ला, ब्रिटिशांनी ‘गिलगीट एजेन्सी’ हा भाग महाराजांना सोपविला. १ ऑगस्ट, १९४७ च्या सूर्योदयाला गिलगीट-बाल्टीस्तान मधील सर्व जिल्हा मुख्यालयात यूनियन जेक च्या जागी काश्मीर चा राजध्वज मोठ्या दिमाखात फडकत होता.

मात्र या हस्तांतरणाला महाराज कितीसे तयार होते..? फारसे नाही..!
या भागाच्या रक्षणासाठी ब्रिटिशांनी ‘गिलगीट स्काउट’ ही बटालियन तैनात केली होती. काही ब्रिटीश अधिकारी सोडले तर अख्खी फौज मुसलमान होती. १ ऑगस्ट च्या हस्तांतरणाबरोबर ही मुस्लिमांची फौज सुध्दा महाराजांजवळ आली. महाराजांनी या प्रदेशाचा गव्हर्नर म्हणून ब्रिगेडियर घन्सारा सिंह यांची नेमणूक केली. मात्र त्यांच्या सोबत ‘गिलगीट स्काउट’ चे मेजर डब्लू. ए. ब्राऊन आणि कॅप्टन ए. एस. मेथिसन हे अधिकारी दिले. ‘गिलगीट स्काउट’ चा सुभेदार मेजर बाबर खान देखील या लोकांबरोबर होता.

गिलगित - बाल्टिस्तान - २

हे करताना महाराजांना असं मुळीच वाटलं नसेल की फक्त दोन महिने तीन दिवसांनी पूर्ण ‘गिलगीट स्काउट’ गद्दारी करेल आणि गव्हर्नर ब्रिगेडियर घन्सारा सिंह यांनाच बंदी बनवेल…!

१ ऑगस्ट च्या ह्या गिलगीट च्या हस्तांतरणाने भविष्यातील महत्वाच्या घटनांची नांदी लिहून ठेवली..!


अखंड हिंदुस्थानाचं खंडित स्वातंत्र्य उंबरठ्यावर येऊन ठेपलेलं असताना देशाच्या पूर्व आणि पश्चिम सीमेवर प्रचंड नरसंहार चालला होता. स्वातंत्र्याचा आणि अर्थातच विभाजनाचा दिवस जसा जसा जवळ येत जाईल, तसा तसा हा नरसंहार वाढत जाईल असा ब्रिटीश अधिकाऱ्यांचा होरा होता. म्हणूनच त्यांनी, ह्या दंगलीची आग कमी करण्यासाठी हिंदू, मुस्लिम आणि शीख अश्या मिश्र सेनेची कल्पना मांडली. त्यानुसार ‘पंजाब बाउन्ड्री फोर्स’ ही सेना निर्माण करण्यात आली. यात अकरा मिश्रित इन्फंट्री होत्या. एकूण सैनिक होते पन्नास हजार आणि नेतृत्व करणारे चार ब्रिगेडियर होते – मोहम्मद अयूब खान, नासीर अहमद, दिगंबर ब्रार आणि थिमय्या.

१ ऑगस्ट ला ह्या चौघाही ब्रिगेडियर्स नि लाहोर ला त्यांच्या तात्पुरत्या मुख्यालयात ‘पंजाब बाउन्ड्री फोर्स’ च्या कामाला सुरुवात केली.

मात्र फक्त पंधराच दिवसांनी, ह्या मिश्रित सेनेला त्यांचं मुख्यालय, लाहोर, जळताना बघावं लागणार होतं..!


याच वेळी दूर कलकत्त्यात एक नाट्य रंगात आलेलं होतं….

कॉंग्रेस चे वरिष्ठ नेते आणि नेताजी सुभाष चंद्र बोस यांचे मोठे भाऊ शरद चंद्र बोस यांनी १ ऑगस्ट ला कॉंग्रेस पक्षाचा राजीनामा दिला. शरद बाबू हे तसं ज्वलजहाल व्यक्तिमत्व. चाळीस वर्ष कॉंग्रेस मध्ये राहून प्रामाणिकपणाने आणि प्राणपणाने लढलेला हा माणूस. १९३० च्या ब्रिटीश इंटलीजेंस च्या रिपोर्ट मध्ये उल्लेख आहे – “He is a man, who assisted the revolutionary movement for years by means of his Purse, his Press and his Prestige, and who was unquestionably a most dengerous opponent of Government.”

शरद चंद्र बोस आणि पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्यात तसं बरंच साम्य. दोघांचाही जन्म १८८९ चा. दोघांचंही शिक्षण इंग्लंड मध्ये झालं. दोघांनीही कायद्याची पदवी इंग्लंड मधूनच घेतली. तरुण पणात दोघांचेही विचार डाव्या विचारधारेकडे झुकणारे होते. पुढे दोघेही कॉंग्रेस मध्ये सक्रीय झाले. दोघांचेही आपसातील संबंध चांगले होते.

शरत चन्द्र बोस

मात्र १९३७ च्या बंगाल च्या प्रांतिक निवडणुकीत कॉंग्रेस ला सर्वाधिक ५४ जागा मिळाल्या. त्या खालोखाल ‘कृषक प्रजा पार्टी’ आणि ‘मुस्लिम लीग’ ला प्रत्येकी ३७ जागा मिळाल्या. बंगाल कॉंग्रेस चे नेते या अधिकाराने शरद चंद्र बोस यांनी कॉंग्रेस ला आणि प्रामुख्याने गांधी – नेहरूंना गळ घातली की कॉंग्रेस आणि कृषक प्रजा पार्टी यांनी मिळून संयुक्त सरकार स्थापन केले पाहिजे. मात्र कॉंग्रेस ने हे ऐकले नाही. सर्वाधिक जागा मिळूनही कॉंग्रेस पक्ष विरोधी बाकांवर बसला आणि मुस्लिम लीग ने कृषक प्रजा पार्टी च्या मदतीने सरकार स्थापन केले. शेर-ए-बंगाल, ए. के. फजलुल हक हे बंगाल चे ‘प्रधानमंत्री’ झाले. तेंव्हापासून बंगाल मधे कॉंग्रेस चा पाया कमकुवत झाला. त्याची परिणीती पुढे ९ वर्षांनी सुऱ्हावर्दी सारख्या मुस्लिम लीग च्या ‘पंतप्रधाना’ मध्ये झाली, ज्याच्या नेतृत्वात १९४६ मध्ये ‘डायरेक्ट एक्शन डे’ च्या दिवशी पाच हजार निर्दोष हिंदूंची अमानुष कत्तल झाली…!

ह्या सर्व घटना शरद बाबूंना व्यथित करत होत्या. ते वेळोवेळी या संबंधात कॉंग्रेस नेतृत्वाला, आणि विशेषतः नेहरूंना लिहित होते. मात्र त्याचा काहीही उपयोग होत नव्हता. १९३९ च्या त्रिपुरी (जबलपुर) कॉंग्रेस च्या अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत नेहरूंनी सुभाषबाबूंच्या विरोधात जी प्रचाराची राळ उठवली होती, त्यामुळेही शरद बाबूंचे चिडणे स्वाभाविकच होते.

आणि या सर्वांवर कुरघोडी म्हणजे गांधी – नेहरूंनी बंगाल च्या विभाजनाला दिलेली मान्यता. शरद बाबूंना हे पटणारं नव्हतं. आणि म्हणूनच १ ऑगस्ट ला त्यांनी आपल्या चाळीस वर्ष जुन्या, कॉंग्रेस पक्षाला सोडचिठ्ठी दिली..!

१ ऑगस्ट ला च शरद बाबूंनी ‘सोशलिस्ट रिपब्लिकन आर्मी’ ह्या पक्षाची स्थापना केली. ‘देशाची फाळणी आणि देशात निर्माण झालेलं अराजकतेचं वातावरण हे नेहरूंच्या नेतृत्वाचे अपयश आहे’ असं त्यांनी जोरकस पणे मांडलं.


१ ऑगस्ट. देशात घडणाऱ्या प्रचंड आणि वेगवान घडामोडींचा दिवस आता मावळायला आला होता. पंजाब मात्र पेटलेलाच होता. रात्रीच्या त्या भयाण काळोखात पंजाब, सिंध, बलोचीस्तान इथल्या अनेक गावांमधून जळणाऱ्या घरांच्या भेसूर अग्निज्वाला दूर दूरवर दिसत होत्या. संघाचे अठ्ठावन हजार स्वयंसेवक संपूर्ण पंजाबात हिंदू – शिखांचं रक्षण करण्यासाठी दिवसरात्र एक करत होते. बंगाल मधे परिस्थिती अराजकतेच्या दिशेने वाटचाल करत होती….

स्वातंत्र्य आणि त्याबरोबरचे विभाजन आता फक्त चौदा दिवस दूर होते…!
– प्रशांत पोळ

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि इस्लाम

बाबासाहेब आंबेडकरांचा भारताच्या एकूण राष्ट्रीय प्रवाहाबद्दल भरपूर अभ्यास होता. त्यांच्या प्रबंधाचा विषयच होता, “भारताचा राष्ट्रीय लाभांश – इतिहासात्मक आणि विश्लेषणात्मक अध्ययन (The National Divident of India – A Historical and Analytical Study)” अर्थातच भारताचा इतिहास, त्यातून आलेले सामाजिक प्रवाह, त्यात आलेल्या विकृती, मुस्लिम आक्रांता, त्यांनी केलेला विध्वंस या सर्वांबद्दल बाबासाहेबांनी विस्तृत आणि सखोल अध्ययन तर केलं होतंच, पण या सर्व विषयांवर त्यांनी नेहमीच आपली रोखठोक मतं मांडलेली आहेत.

२८ डिसेंबर, १९४० ला त्यांचं Thought on Pakistan हे पुस्तक प्रकाशित झालं. तेंव्हापर्यंत पाकिस्तान चा मुद्दा तापला होता, पण ऐरणीवर आलेला नव्हता. पुस्तक प्रकाशित होताना दुसरं महायुध्द सुरु झालेलं होतं. या पुस्तकात बाबासाहेबांनी इस्लाम बद्दल आणि पाकिस्तान च्या निर्मिती बद्दल काहीही आडपडदा न ठेवता अत्यंत स्पष्टपणे आणि निर्भीडपणे आपली मतं मांडलेली आहेत. त्यांनी फाळणीच्या समर्थनाची भूमिका घेतली आहे. इस्लाम पासून ‘सुटका’ करून घेण्यासाठी फाळणी किती आवश्यक आहे, याचं वारंवार समर्थन केलेलं आहे. मुसलमानांबरोबर हिंदुंचं सहअस्तित्व शक्य नाही, हे त्यांनी दमदारपणे मांडलं आहे. आणि म्हणूनच फाळणी होताना लोकसंख्येच्या अदलाबदली चं तत्व त्यांनी आवश्यक म्हटलेलं आहे.

महत्वाचं म्हणजे, पुढे हिंदू – मुसलमान दंगली, नंतर फाळणी, स्वातंत्र्य, संविधानाची निर्मिती ह्या सर्व प्रक्रियांनंतरही त्यांची मतं या विषयावर ठाम आहेत. फाळणी होताना लोकसंख्येची अदलाबदल होऊ शकली नाही, तरीही बाबासाहेबांना फाळणी होणं ही चांगली घटना वाटतेय. पाकिस्तानावरील पुस्तक प्रकाशित झाल्यानंतर, पंधरा वर्षांनी त्यांनींच लिहिलेल्या एका लेखात ते मुसलमानांना चक्क ‘शाप’ ह्या शब्दाने संबोधतात. महाराष्ट्र शासनाने प्रकाशित केलेल्या त्यांच्या Dr. Babasaheb Ambedkar – Writing and Speeches ह्या ग्रंथ साहित्याच्या पहिल्या खंडात १४६ व्या पानावर याचा स्पष्ट उल्लेख आहे. बाबासाहेब लिहितात –
”When partition took place, I felt that God was willing to lift his curse and let India be one, great and prosperous” (जेंव्हा फाळणी झाली, तेंव्हा मला वाटले की परमेश्वराने या देशावरील शाप काढून घेतला असून हा देश एकसंघ, महान आणि वैभवशाली बनण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे..!)

%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac%e0%a5%87%e0%a4%a1%e0%a4%95%e0%a4%b0-%e0%a5%a9

इथे ‘शाप’ हा शब्द कोणत्या अर्थी त्यांनी वापरला आहे, हे स्पष्ट आहे. इस्लामी आक्रमकांचा इतिहास त्यांना फार चांगला ठाऊक आहे. हिंदू आणि बौध्द धर्मियांवर मुसलमानांनी केलेले पाशविक अत्याचार त्यांना चांगल्याने माहीत आहेत. त्या अत्याचारांचा ते स्पष्टपणे उल्लेखही करताहेत. अर्थात या इस्लामी प्रजेपासून वेगळ होऊनच भारताचा विकास होऊ शकतो हे त्यांना ठामपणे जाणवतंय.

हे पुढे लक्षातही येतंय. त्यांच्या मृत्युच्या फक्त सहा महिन्यांपूर्वी, अर्थात २३ जून, १९५६ ला अखिल भारतीय बौध्दजन समितीच्या दिल्ली च्या सभेत बाबासाहेबांनी आपले हेच विचार अधिक स्पष्टपणे मांडले आहेत –
“I was glad that India was seperated from Pakistan. I was the philosopher so to say, of Pakistan. I advocated Pakistan because I felt that it was only by partition that Hindus would not only be independent, but free.”

त्यांच्या पाकिस्तान वरील ग्रंथात या सर्व बाबींचे सखोल विवेचन केलेले आढळते. त्यांच्या वकिली शैलीत त्यांनी पाकिस्तान विषयक लिहिताना दोन्ही बाजू मांडलेल्या आहेत.

‘मुस्लिम केस फॉर पाकिस्तान’ ह्या शीर्षकांतर्गत तीन प्रकरणं आहेत. त्यात ‘मुस्लिम लीग च्या मागण्या’, ‘राष्ट्राला ‘घर’ हवे’, ‘दुर्दशेपासून पलायन’ या सारख्या विषयांवर लिहिलेली प्रकरणं आहेत.

विशेषतः मुसलमानांनी, ‘मुसलमान हे वेगळे राष्ट्र असल्यानेच त्यांना भौगोलिक परिवेश हवा’ ही मागणी केल्यानंतर, राष्ट्रा संबंधी बरेच विवेचन केलेले आहे. मुसलमान जर स्वतंत्र राष्ट्र मागत असतील / मानत असतील तर मुळात भारत हे राष्ट्र राहतच नाही आणि मग ह्या सिद्धांताचा कसा जोरदार प्रतिवाद केला पाहिजे याविषयी समरसून लिहिलं आहे.

पुस्तकातली पुढील तीन प्रकरणं ही ‘हिंदू केस अगेन्स्ट पाकिस्तान’ ह्या शीर्षकाखाली आहेत. ‘ऐक्याचा बिमोड’, ‘संरक्षणाची दुर्बलता’, ‘पाकिस्तान आणि धार्मिक ऐक्य’ ह्या प्रकरणात पाकिस्तान निर्मिती च्या विरोधात हिंदूंची बाजू मांडलेली आहे.

पुढे ‘पाकिस्तान नाही झाले तर’ ह्या शीर्षकाखाली तीन प्रकरणे आहेत. यात पाकिस्तान चा पर्याय हा हिंदू आणि मुसलमानांच्या दृष्टीकोनातून दिलेला आहे.

शेवटची तीन प्रकरणे ही ‘पाकिस्तान निर्मितीची अस्वस्थता’ ह्या शीर्षकाखाली आहेत. यात सामाजिक बाबी, जातीय तेढ, राष्ट्रीय वैफल्य, या विषयांचा ऊहापोह केलेला आहे. आणि सर्वात शेवटी या संपूर्ण ग्रंथाचा गोषवारा त्यांनी उपसंहारात दिलेला आहे.

हे पुस्तक अनेक अर्थाने महत्वाचे आहे. बाबासाहेबांसारख्या कुशाग्र बुध्दिच्या माणसाने, हिंदू-मुस्लिम प्रश्नावर सांगोपांग विचार करून, विवेचन करून लिहिलेला हा ग्रंथ आहे. हा ग्रंथ एखाद्या हिंदुत्वनिष्ठ चिंतकाने लिहिलेला नाही. तेंव्हा यात एकांगी विचार येण्याचा प्रश्नच नाही. उलट त्यांनी हिंदू धर्मावर अनेकदा प्रखर टीका केलेली आहे. त्यामुळे भारताचे संविधान बनविणाऱ्या, अत्यंत संयमित विचारांच्या माणसाने हा ग्रंथ लिहिलेला आहे, हे महत्वाचे आहे.

%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac%e0%a5%87%e0%a4%a1%e0%a4%95%e0%a4%b0-%e0%a5%a8

यात बाबासाहेब लिहितात, ‘भारतात हिंदू – मुसलमान एकता कधीच नव्हती. मुसलमान हे नेहमी शासक म्हणून भारतात राहिलेले आहेत, त्यामुळे ते त्याच मानसिकतेत सतत वावरत असतात. १८५७ चं ‘बंड’ हे देखील हिंदू – मुस्लिम ऐक्याचं उदाहरण नव्हतं, तर मुसलमानांनी आपली गेलेली ‘शासकाची’ भूमिका परत मिळविण्यासाठी ब्रिटीश सत्तेविरुध्द केलेलं हे बंड होतं.’ बाबासाहेब मुस्लिम धर्मा विषयी सविस्तर लिहितात – ‘मुसलमानांमध्येही समता नाही. त्या धर्मात स्त्रियांना वाईट वागणूक मिळते. मुसलमानांशिवाय अन्य ते सारे काफिर आणि या काफिरांना मुस्लिम देशात / समाजात अत्यंत हीन वागणूक मिळायला हवी, हे त्यांच्या धर्मातच लिहिलंय.’ या संदर्भात बाबासाहेब अनेक उदाहरणं देतात. अगदी तैमूरलंगाचं उदाहरण ही दिलेलं आहे, ज्यात त्याने केलेल्या बर्बर अत्याचारांचं वर्णन आहे.

मग अश्या मुसलमानांसोबत हिंदुंचं ऐक्य शक्य आहे का..? असेल तर ते कसे..? या संदर्भात या पुस्तकाच्या उपसंहारात बाबासाहेब लिहितात, ‘हिंदू – मुस्लिम ऐक्य हे अनुनय (appeasement) किंवा तडजोड (settlement) याच दोन मार्गांनी शक्य आहे.’ (If Hindu – Moslem unity is possible, should it be reached by appeasement or settlement..? – Chapter IV, Page 264).

ह्यात आलेला अनुनय (appesement) हा शब्द बाबासाहेबांनी मुसलमानांच्या संदर्भात, या ग्रंथात अनेक वेळा वापरला आहे. ‘कॉंग्रेस हा पक्ष मुसलमानांचा अनुनय (लांगुलचालन) करतो, जे देश हिताला घातक आहे.’ हे म्हणताना बाबासाहेब लिहितात –
Congress has failed to realize is the fact that there is a difference between appeasement and settlement and that the difference is an essential one (Chapter IV, Page 264).

याच प्रकरणात बाबासाहेब ‘अनुनय’ ह्या शब्दाची व्याख्या करतात. ते लिहितात –
‘अनुनय (लांगुलचालन) म्हणजे आक्रामकाचे हृदय जिंकण्यासाठी त्यांनी केलेल्या खून, बलात्कार आणि निष्पापांच्या लूटमारी कडे दुर्लक्ष करणे’’ (Appeasement means to offer to buy off the aggressor bu convincing at or collaborating with him in the rape, murder and arson on innocent Hindus, who happen for the moment to be the victims of his displeasure).

बाबासाहेब पुढे लिहितात –
Appeasement sets no limits to the demands and aspirations of the aggressor. अर्थात ‘कितीही अनुनय केला, आक्रामकाचे कितीही लांगुलचालन केले तरीही त्याच्या मागण्यांची सीमा नसते’.

जिन्नांच्या मागण्यांच्या संदर्भात बाबासाहेबांचे म्हणणे फार रोखठोक आहे. ते लिहितात –
‘जेंव्हा जिन्ना म्हणतात, मुसलमान हे वेगळे राष्ट्र आहे, तेंव्हा त्यांच्याशी भांडण्यात काही अर्थ नसतो. जेंव्हा जिन्ना म्हणतात, मुसलमानांना तर पाकिस्तान हवेच, कारण ते स्वतः एक स्वतंत्र राष्ट्र आहे, तेंव्हा मी म्हणतो, तुम्ही हिंदू लोकांच्या एका मोठ्या समूहाला घेऊन पाकिस्तान बनवू शकत नाही. कारण तुमच्याच सिद्धांताप्रमाणे ते ही एक स्वतंत्र राष्ट्र आहे’ (डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर – लेखन आणि व्याख्याने / खंड १७ / पुष्ठ ३२६)

येथे बाबासाहेब फार आग्रहाने लोकसंख्येच्या अदलाबदली चे प्रतिपादन करतात. पूर्व आणि पश्चिम पाकिस्तानात सर्व मुसलमान आणि हिंदुस्तानात सर्व हिंदू ही त्यांची आग्रही भूमिका आहे आणि त्यांनी ठाम पणे ती मांडली आहे.

बाबासाहेबांची ही भूमिका पुढेही कायम राहिली आहे. भारत स्वातंत्र्याच्या उंबरठ्यावर असताना २० जुलै, १९४७ चे त्यांचे प्रकाशित झालेले वक्तव्य आहे –
‘बंगाल आणि पंजाब चे विभाजन हा फक्त त्या प्रांतातील स्थानिकांचा प्रश्न नाही. हा राष्ट्रीय प्रश्न आहे. या प्रांतांच्या सीमारेषा ठरविणे हे संरक्षण आणि व्यवस्थापन या आधारावरच शक्य आहे. लोकसंख्येची अदलाबदली हे तत्व कॉंग्रेस ने आणि मुस्लिम लीग ने मानले असते तर ह्या समस्या निर्माण झाल्याच नसत्या. (खंड १७ / पृष्ठ ३५५).

पुढे ५ जून, १९५२ ला अमेरिकेच्या कोलंबिया विद्यापीठाने त्यांना ‘डॉक्टर ऑफ लॉज’ ही मानद उपाधी दिली. ह्या प्रसंगी बोलताना डॉ. आंबेडकर म्हणाले, ‘अमेरिकेतील सामान्य जनता पाकिस्तान मुळे प्रभावित आहे. अमेरिका ही पाकिस्तान कडे झुकलेली आहे.’

बाबासाहेबांनी १९३६ मधे धर्मांतराची घोषणा केली होती. दरम्यान त्यांनी अनेक धर्मांचा अभ्यास केला. त्या काळात ‘हैदराबाद संस्थान च्या नवाबाने त्यांना मुस्लिम धर्मात येण्या संबंधी काही कोटी रुपयांचे आमिष दिले होते’ असे धनंजय कीर यांनी बाबासाहेबांवर लिहिलेल्या चरित्रात म्हटले आहे. मात्र पुढे बाबासाहेबांचा कल बौध्द धर्माकडे गेल्यावर त्यांनी ‘इस्लाम आणि बौध्द’ संबंधांवर बरेच विवेचन केलेले आहे. इस्लामी आक्रमकांनी किती पाशविक पद्धतीने बौध्द भिक्खुंचा नाश केला, बुध्द विहारांना उध्वस्त केले या बद्दल सविस्तर लिहिले आहे. बाबासाहेब लिहितात, ‘बुत शिकन या शब्दाला मुस्लिम धर्मात आदराचे स्थान आहे. याचा अर्थ ‘मूर्ती फोडणारा’ असा होतो. यात ‘बुत’ हा ‘बुध्द’ शब्दाचा अपभ्रंश आहे.

बौध्द धर्म संपविण्यात मुस्लिम आक्रमकांचा मोठा वाटा आहे, असे बाबासाहेबांनी अनेक ठिकाणी म्हटलेले आहे.

पाकिस्तान आणि इस्लाम संदर्भात बाबासाहेबांची ही अशी सरळ आणि सुस्पष्ट भूमिका आहे. यात कुठेही संभ्रम नाही, की आयुष्याच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवर भूमिका बदलणे नाही. हिंदू – मुस्लिम सह अस्तित्व शक्य नाही आणि म्हणूनच भारताची फाळणी योग्य आहे, असे सरळसोट प्रतिपादन आहे.

आजच्या संदर्भात मागे वळून बघितलं की फाळणी संबंधी बाबासाहेबांची भूमिका पटेल किंवा पटणार नाही, पण त्याचे द्रष्टेपण बघून मन थक्क होते…!

प्रशांत पोळ