५ ऑगस्ट, १९४७

वातावरण ढगाळ असूनही किंचित थंडी जाणवत होती. जम्मू हून लाहोर ला जाताना रावळपिंडी चा रस्ता चांगला होता. त्यामुळे गांधीजींचा काफिला पिंडी मार्गे लाहोर कडे निघाला होता.

वाटेत ‘वाह’ नावाचे शरणार्थी शिबिर होते. गांधीजींच्या मनात ह्या शिबिराला भेट द्यायची होती. पण त्यांच्या बरोबरच्या कार्यकर्त्यांना ही भेट टाळायची होती. कारण वाह चे शरणार्थी शिबिर म्हणजे दंग्यातून वाचलेल्या हिंदू – शिखांचे शिबिर. त्यांच्या कहाण्या फार हृदयद्रावक होत्या. त्या सर्वांना आपापले घरदार सोडून, पळून ह्या शिबिराचा आश्रय घ्यावा लागला होता. अनेकांचे कुटुंबीय मारल्या गेले होते. अनेकांच्या बहि‍णींवर, मुलींवर, बायकांवर त्यांच्या डोळ्यादेखत बलात्कार झालेले पहावे लागले होते. त्यामुळे साहजिकच कॉंग्रेस आणि गांधीं बद्दल ची चीड त्या शिबिरार्थींच्या वागण्यात / बोलण्यात जाणवत होती. आणि म्हणूनच गांधीजींना अश्या शिबिरात नेणे, त्यांच्या बरोबरच्या कार्यकर्त्यांना धोक्याचे वाटत होते.

मात्र गांधीजींचा ठाम निर्धार होता, वाह च्या शरणार्थी शिबिराला भेट देईनच..! त्यामुळे वाह ला जायचे नक्की झाले. दुपारी हा काफिला वाह च्या शरणार्थी शिबिरात पोहोचला.

हे शिबिर म्हणजे रक्तरंजित इतिहासाचा जिवंत पुरावा होता. गेल्या महिन्यात तर येथे शरणार्थींची संख्या पंधरा हजारांपर्यंत पोहोचली होती. मात्र जसजसा १५ ऑगस्ट हा दिनांक जवळ येऊ लागला, तसतशी शिबिरार्थींची संख्या कमी होऊ लागली. हा सर्व भाग पाकिस्तानात जाणार हे जणू घोषित झालेलं होतं. आणि ‘पाकिस्तानात आपण सुरक्षित राहणार नाही’ असं हिंदू – शीख निर्वासितांना वाटत होतं. म्हणून जमेल तसे, हे शरणार्थी पूर्व पंजाबात जायच्या प्रयत्नात होते. आज शिबिरात साधारण ९ हजार शरणार्थी होते. यात अधिकांश पुरुष होते. काही प्रौढ आणि म्हाताऱ्या बायका होत्या. पण तरुण मुली जवळ जवळ नव्हत्याच. शिबिरात येतानाच त्यांचं अपहरण झालं होतं किंवा त्यांच्यावर बलात्कार करून त्यांना मारून टाकलेलं होतं.

हे शरणार्थी शिबिर नसून ‘यातना शिबिर’ वाटत होतं. पाऊस येऊन गेलेला होता. खाली चिखल होता. अनेक टेंट गळत होते. ठिकठिकाणी राशन-पाणी घेण्यासाठी प्रचंड रांगा लागलेल्या होत्या.

गांधीजी - वाह शरणार्थी शिबिरात

गांधीजी तिथे पोहोचल्यानंतर काही शिबिरार्थींना, थोडा फार चिखल नसलेल्या भागात गोळा केलं गेलं. साधारण दीड – दोन हजार शिबिरार्थी असावेत. मात्र तेथेही घाण येतच होती. गांधीजींनी आधी त्यांची प्रार्थना म्हटली आणि मग शिबिरार्थ्यांबरोबर चा संवाद सुरु झाला. शिबिरार्थींतर्फे दोन शीख उभे राहिले. त्यांचं म्हणणं होतं, ‘हे शिबिर पूर्व पंजाबात स्थलांतरित करा. पंधरा ऑगस्ट नंतर येथे पाकिस्तान चे, अर्थात मुस्लिम लीग चे शासन येईल. ब्रिटीश काळातच त्यांनी हिंदू – शिखांची इतकी कत्तल केलेली आहे, तर त्यांचं राज्य आल्यावर काय होईल, याची कल्पनाच करवत नाही..!

यावर गांधीजींनी स्मित केलं. अन ते संथ आवाजात बोलू लागले, ‘तुम्हाला पंधरा ऑगस्ट नंतरच्या दंगलींची जी भीती वाटतेय, ती मला वाटत नाही. मुसलमानांना पाकिस्तान हवं होतं. ते त्यांना मिळालं. आता ते काही करतील असं मला मुळीच वाटत नाही. शिवाय जिन्ना साहेबांनी आणि मुस्लिम लीग च्या पुढाऱ्यांनी शांती आणि सलोख्याचं आश्वासन दिलेलं आहे. त्यांनी आश्वस्त केलंय कि पाकिस्तानात हिंदू आणि शीख हे सुरक्षित राहतील. तेंव्हा त्यांच्या आश्वासनाचा आदर करा. हे शरणार्थी शिबिर पूर्व पंजाबात नेण्याचं काही एक कारण नाही. तुम्ही येथे सुरक्षित आहात. मनातील भीती काढून टाका. जर मी नोवाखालीला जायचं मान्य केलं नसतं, तर पंधरा ऑगस्ट ला मी तुमच्या बरोबरच राहिलो असतो.” (Mahatma, Volume 8, Life of Mohandas K. Gandhi – D. G. Tendulkar)

गांधीजी हे सांगत असताना शिबिरार्थींच्या चेहऱ्यावरचा राग, चीड, हताशा त्यांना दिसत होती. पण ह्या शिबिरार्थींना मुसलमानांची भीती का वाटावी, हे त्यांना उमजतच नव्हतं. तरीही त्यांनी आपल्या प्रतिनिधीच्या रुपात डॉ. सुशीला नायर यांना तेथेच रहायला सांगितलं.


लाहोर ची दुपार…

लाहोर. प्रभू रामचंद्रांचा पुत्र ‘लव’ याने स्थापन केलेलं शहर. पंजाबी संस्कृतीचं माहेरघर. शालीमार उद्यानाचं शहर. नूरजहाँ आणि जहांगीर च्या मकबऱ्या चं शहर. महाराजा रणजितसिंगाचं शहर, अनेक मंदिरांचं, गुरुद्वारांचं आणि मशि‍दींचं शहर. कामिनी कौशल चं शहर. पंजाबी रंगा-ढंगाचं वसलेलं, उत्साहाने सळसळणारं शहर.

पण आज मात्र लाहोर ची दुपार संथ होती. काहीशी उदासवाणी पण. शहरातल्या सर्व हिंदू – शीख व्यापाऱ्यांचा आज बंद होता. त्यांच्यावर होणाऱ्या अत्याचारांच्या निषेधार्थ हा आजचा बंद पुकारलेला होता. यापूर्वी हिंदू – शिखांनी सर्व पातळीवर आपलं म्हणणं मांडलं होतं. तीन – साडेतीन महिन्यांपूर्वी, अर्थात मार्च – एप्रिल ला लाहोर, रावलपिंडी आणि आजूबाजूच्या भागांवर झालेल्या मुस्लिम आक्रमणाची जखम ताजी होती. आणि आक्रमणाचं हे लोण काही कमी होण्याची चिन्ह दिसत नव्हती.

मुस्लिम नेशनल गार्ड ची आक्रामकता वाढत होती. त्यांच्या धमकावण्या वाढत होत्या. म्हणायला या ‘नेशनल मुस्लिम गार्ड’ चा मुस्लिम लीग शी संबंध नव्हता. पण फक्त म्हणायलाच. मुस्लिम नेशनल गार्ड हे मुस्लिम लीग चाच झेंडा वापरत होते. मुळात नेशनल गार्ड ही मुस्लिम लीग चीच छुपी पण आक्रमक संघटना होती. हिंदू – शीख व्यापाऱ्यांना पळवून लावायचं आणि त्यांच्या तरण्याताठ्या पोरी पळवून आणायच्या हेच यांचं मुख्य काम होतं.

मंगळवार, पाच ऑगस्ट च्या ह्या उदासवाण्या दुपारी, लाहोर च्या गव्हर्नर हाऊस मधे मात्र सुस्ती नव्हती. गव्हर्नर सर इवॉन जेनकिन्स हा अस्वस्थपणे आपल्या कार्यालयात काम करत होता. जेनकिन्स हा तसा पूर्णपणे पंजाबी रंगात रंगलेला ब्रिटीश नोकरशाह होता. पंजाब बद्दल त्याची माहिती अचूक आणि परिपूर्ण होती. आणि म्हणूनच त्याला मनापासून फाळणी नको होती. आज दिवसभरात लाहोरात घडणाऱ्या घडामोडींवर तो लक्ष ठेऊन होता. शिखांच्या हरताळ पुकारण्या मुळे कुठे दंगे उसळतात कि काय, याची त्याला चिंता होती. मुस्लिम नेशनल गार्ड तर्फे दंगे भडकावण्याचे पूर्ण प्रयत्न केले जात आहेत अशी माहिती त्याच्याजवळ पोहोचलेली होती. त्यातूनच ‘उद्या गांधीजींची लाहोर ला धावती भेट आहे’, ही सूचना त्याला मिळाली होती. त्यामुळे तो अधिकच चिंतेत होता.

लाहोरातील गोमती बझार, किशन नगर, संत नगर, राम गली, राजगढ ह्या भागांमधे कडकडीत बंद होता. जवळपास सर्व दुकानं बंद होती. रस्त्यांवर रहदारीही तुरळक दिसत होती. हा सर्व भाग हिंदू – शीख बहुल होता. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या शाखांचं जबरदस्त जाळं या भागात होतं. रोज सायंकाळी मैदानात भरणाऱ्या प्रत्येक शाखेवर दोनशे – तीनशे हिंदू – शीख तरुण हजर असायचे. मार्च पूर्वी लाहोरातल्या संघ शाखांची संख्या अडीचशे च्या वर पोहोचली होती. मात्र मार्च – एप्रिल च्या दंगलीनंतर अनेक हिंदू विस्थापित झाले अन त्या त्त्या भागातल्या शाखा आता बंद पडल्या होत्या. लाहोरातल्या तीन लाख हिंदू – शिखांपैकी सुमारे लाखभर हिंदू – शिखांनी आतापर्यंत लाहोर सोडलं होतं.


दंगल, जाळपोळ आणि अशांततेच्या ह्या वातावरणात, लाहोर पासून बाराशे किलोमीटर दूर, सिंध प्रांतात, कराचीला मात्र एक वेगळीच गडबड उडालेली होती. फारशी गर्दी नसणाऱ्या कराची विमानतळावर माणसंच माणसं दिसत होती. बरोबर १२.५५ ला राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक, श्री गोळवलकर गुरुजी हे टाटा एयर सर्व्हिसेस च्या विमानानं मुंबई हून कराचीला येणार होते. मुंबई च्या जुहू विमानतळावरून हे विमान बरोबर ८ वाजता उडालं होतं. मधे अहमदाबाद चा थांबा घेऊन आता ते कराचीला पोहोचण्याच्या बेतात होतं. विमानात गुरुजींबरोबर डॉ. आबाजी थत्ते ही होते.

या अशांत वातावरणात, गुरुजींच्या सुरक्षेची पूर्ण व्यवस्था स्वयंसेवकांनी ठेवली होती. मोठ्या प्रमाणात स्वयंसेवक तिथे आले होते. कराची महानगरातील भाग कार्यवाह लाल कृष्ण अडवाणी हे देखील त्या स्वयंसेवकांमध्ये होते. गुरुजींच्या मोटारी बरोबर, मोटार सायकल वरून जाणाऱ्या स्वयंसेवकांचा एक वेगळाच ताफा होता. कराचीचं विमानतळ तसं फार मोठं नव्हतं. त्यामुळे ही स्वयंसेवकांची संख्या बरीच मोठी वाटत होती.

गुरुजी - १

बरोबर एक वाजता गुरुजी आणि आबाजी विमानातून उतरले. विमानतळावर उभ्या असलेल्या स्वयंसेवकांमधे कसलीही घाई, गडबड नव्हती, कि गोंधळ ही नव्हता. सारं कसं शिस्तीत चाललं होतं. तीन स्वयंसेवक बुरखे घालून आले होते. ते, त्यातील भोकांमधून आपल्या चौकस डोळ्यांनी सारा परिसर न्याहाळत होते.

गुरुजी, आबाजींबरोबर विमानतळाच्या इमारतीत आले. एकच दमदार घोषणा झाली – ‘भारत माता की – जय..’ संयोगाने त्याच वेळेस, दिल्लीहून कायदे आझम जीनांना घेऊन येणारे व्हॉइसरॉय साहेबांचे विशेष डाकोटा विमान, कराचीच्या विमानतळावर उतरले. त्यातून जीना, त्यांची बहीण फातिमा आणि त्यांचे ३ सहकारी उतरले.

पाकिस्तान च्या निर्मात्याच्या ह्या ‘प्रस्तावित पाकिस्तानच्या’ भेटीबाबत मुस्लिम लीग च्या कार्यकर्त्यांमध्ये फारशी उत्सुकता दिसत नव्हती. कारण जीनांना घ्यायला फारच थोडे कार्यकर्ते विमानतळावर आलेले होते. पाकिस्तान आणि जीनांच्या संबंधी एक – दोन घोषणा दिल्या गेल्या. पण त्या अगदीच मरगळलेल्या होत्या.

जीनांचा पाकिस्तान

डॉ. आबाजी थत्ते विमानातलं सामान घ्यायला थांबले होते. त्यांच्या जवळ उभे असलेल्या जीनांनी, आपल्या स्थानिक कार्यकर्त्याला विचारलं, ‘आज यहां ये भीड़ कैसे..?’ तो कार्यकर्ता म्हणाला, ‘वो आर एस एस का गुरु गोलवलकर आ रहा हैं ना, उसके लिए..’. काहीश्या त्रस्त चेहऱ्याने जीनांनी ते ऐकून न ऐकल्यासारखं केलं आणि ते इमारती बाहेर जाण्यासाठी निघाले.

गुरुजींना घेऊन, संघ कार्यकर्त्यांचा एक भला मोठा काफिला शहराकडे निघाला. आजच संध्याकाळी पूर्ण गणवेशात संचालन निघणार होतं आणि नंतर तिथल्या मुख्य चौकात गुरुजीची जाहीर सभा ठरली होती.

फक्त नऊ / दहा दिवसात जो भाग पाकिस्तानात शामिल होणार आहे, आणि सध्या जो पाकिस्तानची तात्पुरती राजधानी म्हणवला जातो, अश्या भागात हिंदूंनी संचलन काढणं आणि जाहीर सभा घेणं हे अतीव साहसाचं होतं. पण संघांनी हे साहस दाखवलं होतं. दंगेखोर मुसलमानांना एक कडक संदेश जावा आणि हिंदूंमध्ये आत्मविश्वास निर्माण व्हावा, म्हणून संघाने हा पुरुषार्थ दाखवला होता.

बरोबर पाच वाजता संचलन निघालं. ह्या संचलनाच्या सुरक्षितते साठी स्वयंसेवकांनी विशेष व्यवस्था केलेली होती. दहा हजार स्वयंसेवकांचं ते संचलन इतकं जबरदस्त आणि प्रभावी होतं की कोणाचीही अश्या संचलनावर हल्ला करण्याची हिंमतच झाली नसती.


भारताच्या पूर्व आणि पश्चिम सीमेवर होत असलेल्या दंग्यांपासून, अशांततेपासून आणि शरणार्थी शिबिरांपासून दूर, दिल्लीत ‘१७, यॉर्क’ रोड या नेहरूंच्या निवासस्थानी, स्वतंत्र भारताचे भावी प्रधानमंत्री जवाहरलाल नेहरू, त्यांच्या नवीन मंत्रिमंडळ स्थापण्या संबंधी आणि नवीन सरकारच्या कामकाजासंबंधी चिंता करण्यातच व्यस्त होते.

मंगळवार, पाच ऑगस्ट ची दुपार आता संध्याकाळ च्या दिशेने वाटचाल करू लागली होती. नेहरू, त्यांना आलेल्या पत्रांना उत्तर डिक्टेट करत होते.

१ ऑगस्ट ला लॉर्ड माउंटबेटन नी पाठवलेलं पत्र समोर होतं. भारत सरकारचे ऑडीटर जनरल सर बर्टी स्टेग यांना स्वतंत्र भारतात मुदतवाढ देणार का ? हे विचारणा करणारं ते पत्र होतं. त्यात सर स्टेग हे मुदतवाढ मिळाली तर काम करण्यास उत्सुक आहेत असं ही लिहिलं होतं.

या पत्राला समोर ठेऊन नेहरू उत्तर सांगू लागले, “सर बर्टी स्टेग हे अर्थ मंत्रालयाचे आर्थिक सल्लागार असून भारत सरकारचे ऑडीटर जनरल ही आहेत. तुम्हाला कदाचित माहित असेलच, की आमचे धोरण हे त्या सर्व अधिकाऱ्यांना मुदतवाढ देण्याचे आहे, ज्यांना स्वतंत्र भारतात काम करण्याची इच्छा आहे. अर्थात, जिथे त्या पदासाठी योग्य भारतीय मिळतील, तिथे आम्ही भारतीयच नेमणार. मात्र सध्या तरी, ज्या अधिकाऱ्यांना पुढे ही काम करण्याची इच्छा आहे, त्यांना आम्ही त्याच पदावर कायम ठेवणार हे निश्चित.

अर्थातच सर बर्टी स्टेग हे (स्वतंत्र भारताचे) ऑडीटर जनरल म्हणून पुढेही काम बघतील.

पुढील पत्र ही गव्हर्नर जनरल लॉर्ड माउंटबेटन यांचंच होतं. पण जरासं आधीचं. दिनांक १४ जुलै चं.

या पत्रात लॉर्ड साहेबांनी दोन गोष्टी मांडल्या होत्या. पहिली म्हणजे, त्यांच्या स्टाफ चं पुढे काय करायचं. आणि दुसरी म्हणजे स्वतंत्र भारतात त्यांना व्हॉइसरॉय हाऊस सोडून एखाद्या लहानश्या घरात रहायला आवडेल.

उत्तर देण्याआधी नेहरू काहीसे विचारमग्न झाले. अन मग सावकाश, ते आपल्या सचिवाला डिक्टेशन देऊ लागले,

“प्रिय लॉर्ड माउंटबेटन,
तुमच्या १४ जुलै च्या पत्रात तुम्ही प्रामुख्याने दोन गोष्टींचा उल्लेख केला आहे. तुमच्या स्टाफ संबंधी आणि तुमच्या भविष्याच्या घरा संबंधी.

यातील पहिल्या मुद्द्या संबंधात तुम्हालाच निर्णय घ्यायचाय. जो ही सेवक वर्ग तुम्हाला आवश्यक वाटेल, तो स्वतंत्र भारत शासनाच्या वतीनं तुमच्या कडेच राहील. मला आनंद वाटतो कि लॉर्ड इस्मे तुमच्या सोबतच राहतील.

तुमचा, तुलनेनं लहान घरात स्थलांतरित होण्याचा विचार स्तुत्य आहे. मात्र सध्याच्या घडीला तुम्हाला शोभेल असं घर शोधणं कठीण आहे. आणि तसाही त्या ‘व्हॉइसरॉय हाऊस’ चा लगेचच काहीही उपयोग होणार नाहीये. आणि म्हणूनच आपण उभयतांनी व्हॉइसरॉय हाऊस मधेच राहावे ही विनंती..!”


कराचीच्या मुख्य चौकाजवळील मोकळ्या जागेत जाहीर सभेची सारी तयारी झालेली होती. छानसा लहानसा मंच. मंचावर तीन खुर्च्या. समोर लहानसा टेबल आणि त्यावर तांब्या – भांडं. आणि समोर एक उभा माईक्रोफोन. बस. इतकीच तयारी होती त्या सभेची.

समोर स्वयंसेवक शिस्तीत बसले होते. नागरिकांसाठी दोन्ही बाजूला बसायची जागा होती. महिलांसाठी काही जागा मोकळी ठेवली होती. बरोबर ७ वाजता सभा सुरु झाली. गुरुजींच्या उजव्या हाताला, आजच्या सभेचे अध्यक्ष साधू टी. एल. वासवानी बसले होते. हे साधू वासवानी म्हणजे सिंधी समाजाचे गुरु. समाजात त्यांना प्रचंड मान होता. आणि गुरुजींच्या डाव्या हाताला सिंध प्रांताचे संघचालक बसले होते.

श्रोत्यांनी प्रचंड गर्दी केलेली होती…

आधी साधू वासवानींनी प्रास्ताविक भाषण केलं. ते म्हणाले, “इतिहासात निश्चितच या क्षणाची, या काळाची नोंद होईल, जेंव्हा आम्हा सिंधी हिंदूंच्या मागे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ हा पहाडासारखा उभा राहिला आहे.”

आणि नंतर गुरुजींचे मुख्य भाषण. संथ पण धीरगंभीर, दमदार आवाज. स्पष्ट उच्चार. सिंध प्रांतातल्या हिंदू बांधवांबद्दल खरीखुरी तळमळ.

“आपल्या मातृभूमीवर एक फार मोठी विपत्ती आलेली आहे. मातृभूमीचं विभाजन हे ब्रिटीशांच्या ‘फोडा आणि राज्य करा’ ह्या नीतीचा परिणाम आहे. मुस्लिम लीग ने जे पाकिस्तान मिळवलंय ते हिंसेचं तांडव करून मिळवलंय. दुर्दैवानं कॉंग्रेस ने लीग पुढे शरणागती पत्करली. मुसलमानांना चुकीच्या दिशेने वळवल्या गेलं, की ‘ते इस्लाम धर्माचं पालन करतात म्हणून ते वेगळे राष्ट्र आहेत’. त्यांचे रिती-रिवाज, त्यांची संस्कृती ही भारतीय आहे. अरेबिक नाही.”

“ही कल्पनाच कठीण वाटते कि आपली खंडित मातृभूमी सिंधू नदी शिवाय असेल. सप्त सिंधुंचा हा प्रदेश आहे. राजा दाहीर च्या तेजस्वी शौर्याने नटलेला हा प्रदेश आहे. देवी हिंगलाज च्या अस्तित्वानं पुनीत झालेला हा आपला प्रदेश आपल्याला सोडवा लागतोय. या संकटाच्या काळात सर्व हिंदूंनी एक दुसऱ्याची काळजी घ्यायची आहे. संकटाचे हे हि दिवस जातील हे नक्की..!”

गुरुजी - २

गुरुजींच्या ह्या भाषणाने कराची मधली ही ऐतिहासिक सभा थरारून उठली.

भाषणानंतर कराचीतल्या काही प्रमुख मंडळींबरोबर चहापानाचा कार्यक्रम होता. कराचीतले अनेक हिंदू पुढारी तर गुरुजींच्या परिचयाचेच होते. दरवर्षी च्या प्रवासात गुरुजी त्यांच्याशी आवर्जून भेटायचे. रंगनाथानंद, डॉ. चोइथराम, प्रोफे. घनश्याम, प्रोफे. मलकानी, लालजी महरोत्रा, शिवरतन मोहता, भाई प्रताप, निश्चलदास वझीरानी, डॉ. हेमनदास वाधवानी, मुखी गोबिन्द्रम वगैरे. यातील अधिकांश मंडळी बैठकीत उपस्थित होती.

‘सिंध ऑबझर्वर’ या दैनिकाचे संपादक आणि कराचीतले एक मान्यवर व्यक्तित्व के. पुनैय्या पण ह्या बैठकीला उपस्थित होते. त्यांनी गुरुजींना प्रश्न केला, “आपण खुशीने हे विभाजन स्वीकारण्यात वाईट काय आहे..? एखादा सडलेला पाय कापला तर काय चूक आहे..? माणूस तरी जिवंत राहतोच ना…?”

गुरुजींचं ताबडतोप उत्तर आलं, “काय झालं जर माणसाचं नाक कापल्या गेलं तर..? तो तरीही जिवंत राहतोच की..!”

सिंध प्रांतातल्या त्या हिंदू बांधवांकडे सांगण्यासारख्या अनेक गोष्टी होत्या. अंधकारमय भविष्य पाहत असलेली ही माणसं, अक्षरशः पिडल्या गेलेली होती. यांना गुरुजींबरोबर बरंच काही शेअर करायचं होतं. पण वेळ थोडा होता. अनेक कामं करायची होती. गुरुजींना त्या भागातल्या प्रचारक आणि कार्यवाहांची बैठक घ्यायची होती. व्यवस्था लावायच्या होत्या.

पाच ऑगस्ट च्या रात्री, राजधानी दिल्ली शांत झोपली असताना पंजाब, सिंध, बलुचिस्तान आणि बंगाल प्रांतात वणवा भडकलेलाच होता. आणि कराचीच्या मुक्कामात, एक तपस्वी, विभाजनाचं हे भेसूर चित्र बघत, पुढील व्यवस्थेची जुळणी करत होता…!
– प्रशांत पोळ

Advertisements

४ ऑगस्ट, १९४७

ते पंधरा दिवस / ४

आज चार ऑगस्ट. सोमवार. दिल्लीत व्होइसरॉय, लॉर्ड माउंटबेटन यांचा दिवस जरा लवकरच सुरु झाला. दिल्लीतली हवा दमट होती. आभाळ भरून आलं होतं. तरी पाऊस पडत नव्हता. मळभ आल्यासारखं झालं होतं. एकुणातच वातावरण तसं मरगळलेलंच होतं. खऱ्या अर्थानं जवाबदारीतून मुक्त व्हायला लॉर्ड साहेबांना फक्त अकरा रात्रीच उरल्या होत्या. नंतरही अर्थातच ते भारतात राहणार होते. भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल म्हणून. पण त्यात विशेष अशी जवाबदारी नव्हती. सारं काही भारतीय नेत्यांच्या खांद्यावर येणार होतं तेंव्हा.

मात्र पुढील अकरा दिवस आणि अकरा रात्री ह्या त्यांच्याच नियंत्रणात असणार होत्या. यातील प्रत्येक बऱ्यावाईट गोष्टीचं खापर हे त्यांच्यावर आणि म्हणजेच पर्यायानं ब्रिटीश साम्राज्यावर फुटणार होतं. म्हणूनच ही जवाबदारी मोठी होती आणि तितकीच चिंताही..!

4th August, 1947 - 11 days are left Staff meeting at Viceroys house

सकाळची पहिलीच बैठक ही बलोचिस्तान प्रांतासंबंधी होती. सध्या ह्या संपूर्ण प्रांतावर इंग्रजांचं निर्विवाद वर्चस्व होतं. राज्य होतं. इराण ला लागून असलेला हा प्रांत मुस्लिम बहुल होता. त्यामुळे अर्थातच हा प्रांत पाकिस्तानात जाणार हे अध्याहृत होतं. मात्र इथेच गोची होती. बलुच लोकांची तार कधी पंजाब आणि सिंध च्या पाकिस्तान वादी मुसलमानांशी जुळलीच नव्हती. बलुच लोकांची स्वतःची अशी संस्कृती होती. स्वतः ची अशी भाषा होती. ती बरीचशी इराण च्या बलुच लोकांशी साधर्म्य असलेली होती. ह्या बलुच भाषेत, संस्कृत शी जवळीक साधणाऱ्या ‘अवस्ता’ भाषेची झलक दिसत होती. त्यामुळे पाकिस्तानात शामिल होणे हा काही त्यांच्या समोरचा पाहिला पर्याय नव्हता.

त्यांच्यापैकी काही जणांची इच्छा इराण बरोबर विलीन व्हावं ही होती. मात्र इराण मधे शिया मुसलमानांचं शासन होतं आणि ही बलुच मंडळी तर सुन्नी मुसलमान होती. त्यामुळे हा पर्याय बारगळला. भारतात विलीन व्हावं असाही एक प्रवाह होता. त्याला काही नेत्यांचं पाठबळ ही होतं. मात्र ‘मधे सिंध आणि पंजाब असल्याने भौगोलिक सलगता शक्य नाही’ या सबबी वर हा पर्याय ही मागे पडला. स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून आपण उभे राहू शकू, की आपल्याला पाकिस्तानात विलीन व्हावं लागेल, ह्या दोन पर्यायांवरच खल चालू होता. आजची ही बैठक त्याच संदर्भात होती.

बैठकीत बलोचिस्तान चे ‘खान ऑफ कलात’, मीर अहमदयार खान आणि महंमद आली जीना होते. जीनांना उद्या पाच ऑगस्ट ला कराची ला जायचं असल्याने त्यांच्या सोयीनेच ही सकाळची वेळ ठरवली होती.

बैठकीत मीर अहमदयार खान यांच्या, ‘भविष्यातील पाकिस्तान’ बद्दल अनेक शंका होत्या. अनेक प्रश्न होते. माउंटबेटन चा स्वार्थ होता की त्यांनी पाकिस्तानात विलीन व्हावे. कारण लहान स्वतंत्र राष्ट्रांमध्ये सत्तेचं हस्तांतरण करणं त्यांना जड जाणार होतं. आणि म्हणूनच बैठकीत जेंव्हा महंमद आली जीना, हे मीर अहमदयार खान यांना भरमसाठ आश्वासनं देत होते, तेंव्हा त्यातील काही आश्वासनांचा फोलपणा लक्षात येऊनही माउंटबेटन हे जीनांचेच समर्थन करत होते. मात्र दीड / दोन तासांच्या ह्या बैठकीत, मीर अहमदयार खान हे पाकिस्तान च्या बाजूला जरासे झुकलेले वाटले, तरी त्यांनी आपला अंतिम निर्णय जाहीर केला नाही आणि ही बैठक तशी अनिर्णय स्थितीतच संपली…!


तिकडे दूर पंजाबात, लायलपुर जिल्ह्यात दहशतीने आपला प्रभाव दाखवायला सुरुवात केली होती. लायलपुर हा सुपीक जिल्हा. आणि म्हणूनच श्रीमंत आणि समृध्द ही. भरपूर कापूस. मुबलक गहू. कापसामुळे अनेक सूत गिरण्या, कारखाने ह्या जिल्ह्यात आले होते. पिठाच्या आणि साखरेच्या ही भरपूर गिरण्या होत्या. लायलपुर, गोज्रा, तंडेनवाला, जरनवाला या ठिकाणी मोठमोठे दाणे बाजार होते. आणि हा सर्व व्यापार, ह्या सर्व गिरण्या, कारखाने, बाजार हे हिंदू – शिखांच्याच हातात होते. साठ जॉइंट स्टॉक कंपन्या हिन्दू – शिखांच्या होत्या, तर मुसलमानांच्या फ़क्त दोन. शीख लोकांकडे जिल्ह्यातली ७५% पेक्षा जास्त जमीन होती. आणि एकूण शेतसाऱ्याच्या ८०% शेतसारा, फक्त शीख भरत होते. १९४६ मधे हिंदू – शिखांनी ६१ लाख ९० हजार रुपये कर भरला होता, तर मुसलमानांनी फक्त ५ लाख ३० हजार रुपये..!

त्यामुळे जेंव्हा हा जिल्हा पाकिस्तानात शामिल होईल अश्या बातम्या येऊ लागल्या आणि मुस्लिम लीग ची पत्रकं दिसायला लागली, तेंव्हाही हिंदू – शीख व्यापाऱ्यांनी त्याला गंभीरतेनं घेतलं नाही. जिल्ह्याचे डेप्युटी कमिशनर हमीद हे मुसलमान असूनही निःपक्षपाती वागत होते. त्यामुळे इथे काही त्रास होईल असं कोणालाही वाटलं नाही.

आज सोमवारी, चार ऑगस्ट ला जिल्ह्याच्या जरनवाला मधे ‘मुस्लिम नेशनल गार्ड’ ची एक बैठक चालू होती. ‘पंधरा ऑगस्ट च्या आत, ह्या हिंदू – शीख व्यापाऱ्यांना आणि शेतकऱ्यांना इथून कसं हुसकावून लावता येईल आणि त्यांची मालमत्ता कशी आपल्या ताब्यात घेता येईल’ या संबंधी गंभीरपणे खल चालू होता. ‘हिंदूंच्या पोरींना उचलण्यावर’, लाहोर हून आलेल्या ‘मुस्लिम नेशनल गार्ड’ च्या पदाधिकाऱ्याने भर दिला होता.

आज छोटी – मोठी कार्यवाही करण्याचं निश्चित झालं. मध्यरात्री तिथल्या सूत गिरणीच्या मालकाच्या घरावर हल्ला बोल करायचं हे ही ठरलं.

पुढच्या फक्त तीनच आठवड्यात लायलपुर जिल्ह्यातले जवळ जवळ सर्व हिंदू – शीख आपापली संपत्ती, समृद्धी, घर, दार सोडून निष्कांचन अवस्थेत शरणार्थी शिबिरात भाकरीच्या एका तुकड्यासाठी लाचार होणार आहेत, त्यांच्यातील अर्धे हिंदू – शीख कापून काढले जाणार आहेत आणि काही हजार हिंदू मुली पळवल्या जाणार आहेत’ असं कोणी सांगीतलं असतं, तर लोकांनी त्याला वेड्यात काढलं असतं..!


दिल्ली च्या १७, यॉर्क रोड, ह्या नेहरूंच्या निवासस्थानी तशी धावपळच होती. स्वतंत्र भारताच्या पहिल्या मंत्रीमंडळाचं गठन होत होतं. त्या संबंधीच्या अनेक औपचारिक बाबी पूर्ण करायच्या होत्या. काल डॉ. राजेंद्र प्रसादांना मंत्रिमंडळ स्थापने विषयीचं पत्र देण्याचे राहून गेले होते. ते आज सकाळी नेहरूंनी डॉ. राजेंद्र प्रसादांच्या घरी पाठवले.


श्रीनगर मधे गांधीजींची सकाळ रोजच्या सारखीच झाली. गेल्या तीन दिवसांपासून त्याचं निवासस्थान झालेलं किशोरीलाल सेठी यांचं घर तसं प्रशस्त होतं. मात्र आता प्रस्थान करण्याची वेळ येऊन ठेपली होती. पुढचा मुक्काम जम्मूचा होता. मात्र तिथे फारसं न थांबता गांधीजींना पंजाबात जायचं होतं. त्यामुळे प्रार्थना आटोपल्यावर गांधीजींनी त्यांचा अल्प -स्वल्प नाश्ता केला. सकाळ पासनंच त्यांना निरोप द्यायला शेख अब्दुल्लांची बायको बेगम अकबर जहान आणि मुलगी तिथे आले होते. गांधीजींनी आपलं पूर्ण वजन खर्च करून शेख साहेबांना तुरुंगातून बाहेर काढावं, ही बेगम साहेबांची तहे दिल इच्छा होती. त्या अनुषंगाने बेगम साहिबा, गांधीजींना वारंवार त्याची आठवण करून देत होत्या. गांधीजी ही, आपल्या बोळक्या तोंडानं, दंतविहीन हास्य करत, त्यांना दुजोरा देत होते.

Mahatama-Gandhi-in-Srinagar-with-Begum-Akbar-Jehan-and-her-daughter-Khalida-Shah

(त्या वेळी बेगम साहिबांना ह्याचा बिलकुल अंदाज नव्हता की गांधीजींना केलेल्या ह्या विनवणीचा उपयोग होऊन शेख साहेब त्यांच्या शिक्षेच्या किती तरी आधी, फक्त दीड महिन्यांनीच तुरुंगातून बाहेर येतील)

दाराबाहेर गाड्यांचा काफिला उभा होता. घरमालक किशोरीलाल सेठी स्वतः जातीने व्यवस्थेवर लक्ष ठेवायला होते. राज दरबारातूनही एक अधिकारी निरोप देण्यास आलेला होता.

बरोबर दहा वाजता गांधीजींच्या काफिल्यानं, गांधीजींची पहिली काश्मीर यात्रा संपवून, जम्मूच्या दिशेनं कूच केलं होतं.


सईद हारून हा पोरगा अवघ्या १९ वर्षांचा. पण जीनांचा परमभक्त. कराचीतच लहानाचा मोठा झाला. पुढे कॉलेज मधे आल्यावर ‘मुस्लिम लीग नेशनल गार्ड’ च्या संपर्कात आला आणि त्यांचा खंदा कार्यकर्ता झाला.

Zaid Haroon

दुपारी चार वाजता, कराची च्या क्लिफ्टन या अत्यंत पॉश वस्तीत असलेल्या मशिदीत त्याने मुस्लिम तरुणांची एक बैठक बोलावली होती. कराची मधून सगळ्या हिंदूंना हुसकावून लावण्याच्या वेगवेगळ्या उपायांवर तिथे चर्चा होत होती.

उद्या स्वतः जीना कराची मधे यायचे होते. त्यांच्या स्वागताची तयारी, हा देखील बैठकीत चर्चेला आलेला मुद्दा होता. नेशनल गार्ड चे सर्व तरुण कार्यकर्ते भारून गेलेले होते. गेले काही दिवस या सर्वांचे प्रशिक्षण चालले होते. मात्र ‘ते आर एस एस वाले जास्त चांगल्या पध्दतीने प्रशिक्षण देतात’, असं गुलाम रसूल चं म्हणणं पडलं. आर एस एस चे कार्यकर्ते आणि काही कडवे शीख सोडले तर आपल्याला प्रतिकार फारसा होणार नाही, यावर त्या ‘मुस्लिम लीग नेशनल गार्ड’ च्या तरुणांचं एकमत झालं…!


सकाळची व्हाईसरॉय हाऊस मधली बैठक आटोपून आता बेरीस्टर महंमद अली जीना हे त्यांच्या ‘१०, औरंगजेब रोड’ ह्या बंगल्यात परत आले होते. दिल्लीच्या लुटीयन्स झोन मधला हा बंगला जीनांनी १९३८ मधे विकत घेतला होता. अत्यंत प्रशस्त अश्या ह्या बंगल्याने गेल्या चार / पाच वर्षांत अनेक राजकीय बैठकी बघितल्या होत्या. जीनांना काही महिन्यांपूर्वीच कळून चुकलं होतं की आता आपले दिल्लीतले दिवस हे संपत आलेले आहेत. त्यामुळे त्यांनी हा बंगला एक महिन्यापूर्वीच प्रसिध्द व्यवसायी रामकृष्ण दालमिया यांना विकून टाकला होता.

Mohammed Ali Jinnah

जीनांना हे कुठे तरी जाणवत होतं की आपली आजची रात्र ही ह्या बंगल्यातली (आणि कदाचित भारतातली ही) शेवटची रात्र आहे. त्यामुळे त्यांना आवरा – सावर करायला ही थोडा वेळ हवा होता. उद्या मंगळवारी, पाच ऑगस्ट ला, दुपारी ते व्हाईसरॉय लॉर्ड माउंटबेटन यांनी देऊ केलेल्या त्यांच्या डाकोटा प्रकारातल्या विशेष विमानाने कराचीला जाणार होते. कराचीला. पाकिस्तानात. त्यांच्या स्वतः च्या स्वप्नातल्या देशात..!

मात्र एका शिष्टमंडळाला त्यांनी वेळ देऊन ठेवला होता. हे प्रतिनिधीमंडळ होतं, दख्खन मधल्या हैदराबाद च्या निझामाचं. निझामाला भारतात विलीन व्हायचं नव्हतं. पाकिस्तानात विलीन होणं हे भौगोलिक दृष्ट्‍या शक्य नव्हतं. आणि म्हणूनच निझामाला स्वतंत्र राहायचं होतं. स्वतंत्र हैदराबाद स्टेट..!

अश्या ह्या स्वतंत्र होऊ पाहणाऱ्या निझामाच्या ‘राष्ट्राला’, इतर देशांबरोबर व्यापार करण्यासाठी एखाद्या बंदराची आवश्यकता होती. हैदराबाद स्टेट ला लागून समुद्र नव्हता. आणि अर्थातच बंदरही नव्हते. त्यामुळे स्वतंत्र होऊ पाहणाऱ्या हैदराबाद स्टेट ला, समुद्री बंदरासाठी भारतातून मार्ग (एक्सेस) मिळावा, या साठी जीनांनी व्हाईसरॉय माउंटबेटन ना पत्र लिहावे ही विंनती घेऊन हे प्रतिनिधीमंडळ आले होते.

जीनांनी त्यांची आवश्यक ती खातिरदारी केली. निझामाला दुखावून चालणार नव्हते. एका मोठ्या भूभागावर त्याचे राज्य होते. अफाट पैसा होता. आणि तो मुसलमान होता. म्हणूनच जीनांनी त्यांचं म्हणणं नीट ऐकून घेतलं. व्हाईसरॉय ना तसं पत्र लिहिण्याचं आश्वासन देऊन त्यांची बोळवण केली.

एव्हाना संध्याकाळ होत आलेली होती. आकाशात अजूनही ढग होते. संध्याकाळच्या ह्या वातावरणात एक प्रकारचं औदासिन्य पसरलेलं वाटत होतं. मात्र ह्या मरगळलेल्या वातावरणातही, ‘उद्या आपल्या स्वप्नातल्या देशात जाणार’ म्हणून जीना, आपल्या मनाला उभारी देण्याचा प्रयत्न करत होते…!


तिकडे दूर मुंबईत, लेमिंगटन रोड वर, नाझ सिनेमा जवळचं राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचं कार्यालय.

कार्यालय तसं लहानसंच. मात्र आज ह्या संपूर्ण परिसरातच चैतन्य जाणवत होतं. अनेक स्वयंसेवक कार्यालयाकडे जाताना दिसत होते. संध्याकाळ होऊन दिवेलागणी झालेली होती. आज कार्यालयात सरसंघचालक श्री गुरुजी प्रत्यक्ष हजर होते. गुरुजींच्या बरोबर ठरलेली मुंबईच्या संघ अधिकाऱ्यांची बैठक नुकतीच संपलेली होती. बैठकी नंतर संघाची प्रार्थना ही झालेली होती. विकीर झाले. स्वयंसेवक व्यवस्थित रांगांमधून बाहेर आले. सर्वांनाच गुरुजींना भेटायचं होतं. गुरुजींबरोबर अश्या अनौपचारिक बैठकी खूपच रंगत.

गुरुजी

आज मात्र स्वयंसेवकांच्या मनात ह्या बैठकीच्या कुतुहलाबरोबरच चिंतेची छटा ही होती. उद्यापासून चार दिवसांसाठी गुरुजी सिंध प्रांताच्या प्रवासाला निघाले होते. तीन जून च्या फाळणीच्या निर्णया प्रमाणे सिंध प्रांत हा पूर्ण च्या पूर्ण पाकिस्तानात जाणार होता. कराची, हैदराबाद, नवाबशाह ही शहरं असलेला सिंध भारतात नसणार ही जाणीव प्रचंड वेदना देणारी होती.

मात्र त्याचबरोबर स्वयंसेवकांना चिंता वाटत होती ती सिंध मधे भडकलेल्या दंग्यांची. मुस्लिम लीग च्या ‘मुस्लिम नेशनल गार्ड’ ने पंधरा ऑगस्ट च्या आत सिंध मधून हिंदूंना हुसकावून लावण्याचा चंग बांधला होता. कराची ही होऊ घातलेल्या पाकिस्तानची तात्पुरती राजधानी असल्यासारखी झाली होती. त्यामुळे कराचीत बराच पोलीस आणि लष्करी बंदोबस्त होता. अर्थातच कराचीत हिंदुंवर होणाऱ्या आक्रमणांची संख्या तुलनेने कमी होती. मात्र हैदराबाद, नवाबशाह सारख्या शहरांत आणि ग्रामीण भागात मोठ्या प्रमाणावर हिंदूंच्या मुली पळवणे, त्यांच्या घरांना / कारखान्यांना आगी लावणे, दोन-चार हिंदू वेगळे सापडले तर त्यांना कापून काढणे असे प्रकार मोठ्या प्रमाणावर चालले होते.

अश्या परिस्थितीत गुरुजींच्या सुरक्षेची चिंता स्वयंसेवकांना वाटत होती आणि ती त्यांच्या चेहऱ्यावरही दिसत होती.

सिंध पेटलेलं होतं. दंगे उसळलेले होते. मोठ्या प्रमाणावर हिंदू मुलींना मुसलमान गुंड उचलून नेत होते. अनेक ठिकाणी तिथल्या पोलिसांचं सक्रिय समर्थन ह्या मुसलमान गुंडांना होतं. आणि अश्या स्थितीत संघ स्वयंसेवक, हिंदूंना जमेल तशी मदत करत होते. त्यांना भारतात सुखरूप आणण्याचा प्रयत्न करत होते.

अश्या बहाद्दर संघ स्वयंसेवकांना भेटायला, गुरुजी, डॉ. आबाजी थत्त्यांना बरोबर घेऊन सिंध मधल्या दंगलींच्या वणव्यामध्ये चालले होते….!


रात्रीचे अकरा वाजलेले. ऑगस्ट ची ती दमट हवा. सिंध, पंजाब, बलोचीस्तान, बंगाल या प्रांतांमध्ये अधिकांश हिंदू – शीख घरात जागरण चालू होते. दहशतीच्या ह्या वातावरणात कोणालाही झोप येणे शक्यच नव्हते. घराबाहेर तरुणाची गस्त चालू होती तर घरांमध्ये, असलेली शस्त्र जमवून म्हातारे – कोतारे, वडील माणसं, चिंतातूर चेहऱ्यांनी बसली होती. देशाच्या फाळणीला आता फक्त दहा रात्रीच शिल्लक होत्या.

लायलपुर जिल्ह्याचं जरनवाला गाव. हे शहराशी साधर्म्य सांगणारं गाव तसं जागंच होतं. हिंदू – शीख मोठ्या संख्येने होते. त्यामुळे मुसलमानांचे आक्रमण होणार नाही हा आशावाद होता. मात्र रात्री अकरा वाजताच्या सुमारास अचानक गावाच्या तीन बाजूंनी पन्नास – साठ, मुस्लिम नेशनल गार्ड चे कार्यकर्ते धावत आले. जवळपास प्रत्येकाच्या हातात तीक्ष्ण धार असलेल्या तलवारी किंवा फरसे होते. ’अल्ला हुं अकबर..’ चे नारे गर्जू लागले आणि सरदार कर्तारसिंहांच्या घरावर ही टोळधाड आली. घर कसले, गढीच होती ती. आत सरदारांचा १८ लोकांचा परिवार होता. कृपाण आणि तलवार घेवून ती सारी पुरुष मंडळी सज्ज झाली. स्त्रियांच्या ही हातात लाठ्या आणि चाकू होते. कर्तारसिंहांच्या डोळ्यात रागाने रक्त उतरले होते.

सिख शरणार्थी

तितक्यात बाहेरून फेकलेला, केरोसीन मधे भिजवलेला, कापसाचा पेटता बोळा आत आला आणि नेमका बाहेर असलेल्या खाटेवर पडला. खाट जळू लागली. तोवर दुसरेही पेटते बोळे घराच्या आत पडू लागले आणि मग कर्तारसिंह आणि त्यांच्या परिवाराला बाहेर जाण्याशिवाय पर्यायच उरला नाही.

‘जो बोले सो निहाल… सत श्री अकाल…!’ अश्या घोषणा देत, क्रोधाच्या ज्वाळा डोळ्यांनी फेकत, कर्तारसिंहांच्या परिवारातले ते ११ रणझुंजार तलवारी अन कृपाण चमकवत बाहेर पडले.. सुमारे अर्धा तास दिगदिगंत शौर्याने लढले आणि त्यातील नऊ जणं अक्षरशः कापल्या गेले. धावून आलेल्या हिंदू गावकऱ्यांच्या मदतीनं त्यातील दोघे वाचले.

घरात लपलेल्या सात बायकांपैकी चौघींना या मुस्लिम नेशनल गार्ड च्या कार्यकर्त्यांनी जाळून मारलं, तर दोन तरण्या ताठ्या पोरींना ते घेऊन पळाले. खुद्द कार्तारसिहांची बायको कुठे गेली कोणालाच कळलं नाही..!

दहशत निर्माण झाली होती.. चार ऑगस्ट च्या मध्यरात्री असं अनेक ठिकाणी घडत होतं. हिंदू शीख कुटुंबं आपलं सारं सारं सोडून हिंदुस्थानात जाण्याच्या मनःस्थितीत येत होते…!!

प्रशांत पोळ