डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि इस्लाम

बाबासाहेब आंबेडकरांचा भारताच्या एकूण राष्ट्रीय प्रवाहाबद्दल भरपूर अभ्यास होता. त्यांच्या प्रबंधाचा विषयच होता, “भारताचा राष्ट्रीय लाभांश – इतिहासात्मक आणि विश्लेषणात्मक अध्ययन (The National Divident of India – A Historical and Analytical Study)” अर्थातच भारताचा इतिहास, त्यातून आलेले सामाजिक प्रवाह, त्यात आलेल्या विकृती, मुस्लिम आक्रांता, त्यांनी केलेला विध्वंस या सर्वांबद्दल बाबासाहेबांनी विस्तृत आणि सखोल अध्ययन तर केलं होतंच, पण या सर्व विषयांवर त्यांनी नेहमीच आपली रोखठोक मतं मांडलेली आहेत.

२८ डिसेंबर, १९४० ला त्यांचं Thought on Pakistan हे पुस्तक प्रकाशित झालं. तेंव्हापर्यंत पाकिस्तान चा मुद्दा तापला होता, पण ऐरणीवर आलेला नव्हता. पुस्तक प्रकाशित होताना दुसरं महायुध्द सुरु झालेलं होतं. या पुस्तकात बाबासाहेबांनी इस्लाम बद्दल आणि पाकिस्तान च्या निर्मिती बद्दल काहीही आडपडदा न ठेवता अत्यंत स्पष्टपणे आणि निर्भीडपणे आपली मतं मांडलेली आहेत. त्यांनी फाळणीच्या समर्थनाची भूमिका घेतली आहे. इस्लाम पासून ‘सुटका’ करून घेण्यासाठी फाळणी किती आवश्यक आहे, याचं वारंवार समर्थन केलेलं आहे. मुसलमानांबरोबर हिंदुंचं सहअस्तित्व शक्य नाही, हे त्यांनी दमदारपणे मांडलं आहे. आणि म्हणूनच फाळणी होताना लोकसंख्येच्या अदलाबदली चं तत्व त्यांनी आवश्यक म्हटलेलं आहे.

महत्वाचं म्हणजे, पुढे हिंदू – मुसलमान दंगली, नंतर फाळणी, स्वातंत्र्य, संविधानाची निर्मिती ह्या सर्व प्रक्रियांनंतरही त्यांची मतं या विषयावर ठाम आहेत. फाळणी होताना लोकसंख्येची अदलाबदल होऊ शकली नाही, तरीही बाबासाहेबांना फाळणी होणं ही चांगली घटना वाटतेय. पाकिस्तानावरील पुस्तक प्रकाशित झाल्यानंतर, पंधरा वर्षांनी त्यांनींच लिहिलेल्या एका लेखात ते मुसलमानांना चक्क ‘शाप’ ह्या शब्दाने संबोधतात. महाराष्ट्र शासनाने प्रकाशित केलेल्या त्यांच्या Dr. Babasaheb Ambedkar – Writing and Speeches ह्या ग्रंथ साहित्याच्या पहिल्या खंडात १४६ व्या पानावर याचा स्पष्ट उल्लेख आहे. बाबासाहेब लिहितात –
”When partition took place, I felt that God was willing to lift his curse and let India be one, great and prosperous” (जेंव्हा फाळणी झाली, तेंव्हा मला वाटले की परमेश्वराने या देशावरील शाप काढून घेतला असून हा देश एकसंघ, महान आणि वैभवशाली बनण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे..!)

%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac%e0%a5%87%e0%a4%a1%e0%a4%95%e0%a4%b0-%e0%a5%a9

इथे ‘शाप’ हा शब्द कोणत्या अर्थी त्यांनी वापरला आहे, हे स्पष्ट आहे. इस्लामी आक्रमकांचा इतिहास त्यांना फार चांगला ठाऊक आहे. हिंदू आणि बौध्द धर्मियांवर मुसलमानांनी केलेले पाशविक अत्याचार त्यांना चांगल्याने माहीत आहेत. त्या अत्याचारांचा ते स्पष्टपणे उल्लेखही करताहेत. अर्थात या इस्लामी प्रजेपासून वेगळ होऊनच भारताचा विकास होऊ शकतो हे त्यांना ठामपणे जाणवतंय.

हे पुढे लक्षातही येतंय. त्यांच्या मृत्युच्या फक्त सहा महिन्यांपूर्वी, अर्थात २३ जून, १९५६ ला अखिल भारतीय बौध्दजन समितीच्या दिल्ली च्या सभेत बाबासाहेबांनी आपले हेच विचार अधिक स्पष्टपणे मांडले आहेत –
“I was glad that India was seperated from Pakistan. I was the philosopher so to say, of Pakistan. I advocated Pakistan because I felt that it was only by partition that Hindus would not only be independent, but free.”

त्यांच्या पाकिस्तान वरील ग्रंथात या सर्व बाबींचे सखोल विवेचन केलेले आढळते. त्यांच्या वकिली शैलीत त्यांनी पाकिस्तान विषयक लिहिताना दोन्ही बाजू मांडलेल्या आहेत.

‘मुस्लिम केस फॉर पाकिस्तान’ ह्या शीर्षकांतर्गत तीन प्रकरणं आहेत. त्यात ‘मुस्लिम लीग च्या मागण्या’, ‘राष्ट्राला ‘घर’ हवे’, ‘दुर्दशेपासून पलायन’ या सारख्या विषयांवर लिहिलेली प्रकरणं आहेत.

विशेषतः मुसलमानांनी, ‘मुसलमान हे वेगळे राष्ट्र असल्यानेच त्यांना भौगोलिक परिवेश हवा’ ही मागणी केल्यानंतर, राष्ट्रा संबंधी बरेच विवेचन केलेले आहे. मुसलमान जर स्वतंत्र राष्ट्र मागत असतील / मानत असतील तर मुळात भारत हे राष्ट्र राहतच नाही आणि मग ह्या सिद्धांताचा कसा जोरदार प्रतिवाद केला पाहिजे याविषयी समरसून लिहिलं आहे.

पुस्तकातली पुढील तीन प्रकरणं ही ‘हिंदू केस अगेन्स्ट पाकिस्तान’ ह्या शीर्षकाखाली आहेत. ‘ऐक्याचा बिमोड’, ‘संरक्षणाची दुर्बलता’, ‘पाकिस्तान आणि धार्मिक ऐक्य’ ह्या प्रकरणात पाकिस्तान निर्मिती च्या विरोधात हिंदूंची बाजू मांडलेली आहे.

पुढे ‘पाकिस्तान नाही झाले तर’ ह्या शीर्षकाखाली तीन प्रकरणे आहेत. यात पाकिस्तान चा पर्याय हा हिंदू आणि मुसलमानांच्या दृष्टीकोनातून दिलेला आहे.

शेवटची तीन प्रकरणे ही ‘पाकिस्तान निर्मितीची अस्वस्थता’ ह्या शीर्षकाखाली आहेत. यात सामाजिक बाबी, जातीय तेढ, राष्ट्रीय वैफल्य, या विषयांचा ऊहापोह केलेला आहे. आणि सर्वात शेवटी या संपूर्ण ग्रंथाचा गोषवारा त्यांनी उपसंहारात दिलेला आहे.

हे पुस्तक अनेक अर्थाने महत्वाचे आहे. बाबासाहेबांसारख्या कुशाग्र बुध्दिच्या माणसाने, हिंदू-मुस्लिम प्रश्नावर सांगोपांग विचार करून, विवेचन करून लिहिलेला हा ग्रंथ आहे. हा ग्रंथ एखाद्या हिंदुत्वनिष्ठ चिंतकाने लिहिलेला नाही. तेंव्हा यात एकांगी विचार येण्याचा प्रश्नच नाही. उलट त्यांनी हिंदू धर्मावर अनेकदा प्रखर टीका केलेली आहे. त्यामुळे भारताचे संविधान बनविणाऱ्या, अत्यंत संयमित विचारांच्या माणसाने हा ग्रंथ लिहिलेला आहे, हे महत्वाचे आहे.

%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac%e0%a5%87%e0%a4%a1%e0%a4%95%e0%a4%b0-%e0%a5%a8

यात बाबासाहेब लिहितात, ‘भारतात हिंदू – मुसलमान एकता कधीच नव्हती. मुसलमान हे नेहमी शासक म्हणून भारतात राहिलेले आहेत, त्यामुळे ते त्याच मानसिकतेत सतत वावरत असतात. १८५७ चं ‘बंड’ हे देखील हिंदू – मुस्लिम ऐक्याचं उदाहरण नव्हतं, तर मुसलमानांनी आपली गेलेली ‘शासकाची’ भूमिका परत मिळविण्यासाठी ब्रिटीश सत्तेविरुध्द केलेलं हे बंड होतं.’ बाबासाहेब मुस्लिम धर्मा विषयी सविस्तर लिहितात – ‘मुसलमानांमध्येही समता नाही. त्या धर्मात स्त्रियांना वाईट वागणूक मिळते. मुसलमानांशिवाय अन्य ते सारे काफिर आणि या काफिरांना मुस्लिम देशात / समाजात अत्यंत हीन वागणूक मिळायला हवी, हे त्यांच्या धर्मातच लिहिलंय.’ या संदर्भात बाबासाहेब अनेक उदाहरणं देतात. अगदी तैमूरलंगाचं उदाहरण ही दिलेलं आहे, ज्यात त्याने केलेल्या बर्बर अत्याचारांचं वर्णन आहे.

मग अश्या मुसलमानांसोबत हिंदुंचं ऐक्य शक्य आहे का..? असेल तर ते कसे..? या संदर्भात या पुस्तकाच्या उपसंहारात बाबासाहेब लिहितात, ‘हिंदू – मुस्लिम ऐक्य हे अनुनय (appeasement) किंवा तडजोड (settlement) याच दोन मार्गांनी शक्य आहे.’ (If Hindu – Moslem unity is possible, should it be reached by appeasement or settlement..? – Chapter IV, Page 264).

ह्यात आलेला अनुनय (appesement) हा शब्द बाबासाहेबांनी मुसलमानांच्या संदर्भात, या ग्रंथात अनेक वेळा वापरला आहे. ‘कॉंग्रेस हा पक्ष मुसलमानांचा अनुनय (लांगुलचालन) करतो, जे देश हिताला घातक आहे.’ हे म्हणताना बाबासाहेब लिहितात –
Congress has failed to realize is the fact that there is a difference between appeasement and settlement and that the difference is an essential one (Chapter IV, Page 264).

याच प्रकरणात बाबासाहेब ‘अनुनय’ ह्या शब्दाची व्याख्या करतात. ते लिहितात –
‘अनुनय (लांगुलचालन) म्हणजे आक्रामकाचे हृदय जिंकण्यासाठी त्यांनी केलेल्या खून, बलात्कार आणि निष्पापांच्या लूटमारी कडे दुर्लक्ष करणे’’ (Appeasement means to offer to buy off the aggressor bu convincing at or collaborating with him in the rape, murder and arson on innocent Hindus, who happen for the moment to be the victims of his displeasure).

बाबासाहेब पुढे लिहितात –
Appeasement sets no limits to the demands and aspirations of the aggressor. अर्थात ‘कितीही अनुनय केला, आक्रामकाचे कितीही लांगुलचालन केले तरीही त्याच्या मागण्यांची सीमा नसते’.

जिन्नांच्या मागण्यांच्या संदर्भात बाबासाहेबांचे म्हणणे फार रोखठोक आहे. ते लिहितात –
‘जेंव्हा जिन्ना म्हणतात, मुसलमान हे वेगळे राष्ट्र आहे, तेंव्हा त्यांच्याशी भांडण्यात काही अर्थ नसतो. जेंव्हा जिन्ना म्हणतात, मुसलमानांना तर पाकिस्तान हवेच, कारण ते स्वतः एक स्वतंत्र राष्ट्र आहे, तेंव्हा मी म्हणतो, तुम्ही हिंदू लोकांच्या एका मोठ्या समूहाला घेऊन पाकिस्तान बनवू शकत नाही. कारण तुमच्याच सिद्धांताप्रमाणे ते ही एक स्वतंत्र राष्ट्र आहे’ (डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर – लेखन आणि व्याख्याने / खंड १७ / पुष्ठ ३२६)

येथे बाबासाहेब फार आग्रहाने लोकसंख्येच्या अदलाबदली चे प्रतिपादन करतात. पूर्व आणि पश्चिम पाकिस्तानात सर्व मुसलमान आणि हिंदुस्तानात सर्व हिंदू ही त्यांची आग्रही भूमिका आहे आणि त्यांनी ठाम पणे ती मांडली आहे.

बाबासाहेबांची ही भूमिका पुढेही कायम राहिली आहे. भारत स्वातंत्र्याच्या उंबरठ्यावर असताना २० जुलै, १९४७ चे त्यांचे प्रकाशित झालेले वक्तव्य आहे –
‘बंगाल आणि पंजाब चे विभाजन हा फक्त त्या प्रांतातील स्थानिकांचा प्रश्न नाही. हा राष्ट्रीय प्रश्न आहे. या प्रांतांच्या सीमारेषा ठरविणे हे संरक्षण आणि व्यवस्थापन या आधारावरच शक्य आहे. लोकसंख्येची अदलाबदली हे तत्व कॉंग्रेस ने आणि मुस्लिम लीग ने मानले असते तर ह्या समस्या निर्माण झाल्याच नसत्या. (खंड १७ / पृष्ठ ३५५).

पुढे ५ जून, १९५२ ला अमेरिकेच्या कोलंबिया विद्यापीठाने त्यांना ‘डॉक्टर ऑफ लॉज’ ही मानद उपाधी दिली. ह्या प्रसंगी बोलताना डॉ. आंबेडकर म्हणाले, ‘अमेरिकेतील सामान्य जनता पाकिस्तान मुळे प्रभावित आहे. अमेरिका ही पाकिस्तान कडे झुकलेली आहे.’

बाबासाहेबांनी १९३६ मधे धर्मांतराची घोषणा केली होती. दरम्यान त्यांनी अनेक धर्मांचा अभ्यास केला. त्या काळात ‘हैदराबाद संस्थान च्या नवाबाने त्यांना मुस्लिम धर्मात येण्या संबंधी काही कोटी रुपयांचे आमिष दिले होते’ असे धनंजय कीर यांनी बाबासाहेबांवर लिहिलेल्या चरित्रात म्हटले आहे. मात्र पुढे बाबासाहेबांचा कल बौध्द धर्माकडे गेल्यावर त्यांनी ‘इस्लाम आणि बौध्द’ संबंधांवर बरेच विवेचन केलेले आहे. इस्लामी आक्रमकांनी किती पाशविक पद्धतीने बौध्द भिक्खुंचा नाश केला, बुध्द विहारांना उध्वस्त केले या बद्दल सविस्तर लिहिले आहे. बाबासाहेब लिहितात, ‘बुत शिकन या शब्दाला मुस्लिम धर्मात आदराचे स्थान आहे. याचा अर्थ ‘मूर्ती फोडणारा’ असा होतो. यात ‘बुत’ हा ‘बुध्द’ शब्दाचा अपभ्रंश आहे.

बौध्द धर्म संपविण्यात मुस्लिम आक्रमकांचा मोठा वाटा आहे, असे बाबासाहेबांनी अनेक ठिकाणी म्हटलेले आहे.

पाकिस्तान आणि इस्लाम संदर्भात बाबासाहेबांची ही अशी सरळ आणि सुस्पष्ट भूमिका आहे. यात कुठेही संभ्रम नाही, की आयुष्याच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवर भूमिका बदलणे नाही. हिंदू – मुस्लिम सह अस्तित्व शक्य नाही आणि म्हणूनच भारताची फाळणी योग्य आहे, असे सरळसोट प्रतिपादन आहे.

आजच्या संदर्भात मागे वळून बघितलं की फाळणी संबंधी बाबासाहेबांची भूमिका पटेल किंवा पटणार नाही, पण त्याचे द्रष्टेपण बघून मन थक्क होते…!

प्रशांत पोळ

कळसाला पोहोचलेली भारतीय शिल्पकला

सन १९५७ ची घटना आहे. उज्जैन ला राहणारे आणि पुरातत्व खात्याशी संबंधित असलेले डॉ. श्रीधर विष्णु वाकणकर हे आगगाडीने दिल्ली हून इटारसी ला जात होते, भोपाळ गेल्यावर त्यांना पर्वतांमध्ये काही फॉर्मेशन्स दिसली. डॉ. वाकणकरांना ती फॉर्मेशन्स ओळखीची वाटली, कारण त्यांनी तशीच फॉर्मेशन्स स्पेन आणि फ्रांस मधे बघितली होती. त्यामुळे डॉ. वाकणकरांचे कुतूहल जागृत झाले आणि पुरातत्व खात्याची एक टीम घेऊनच ते त्या पर्वतांमध्ये आले.

त्यांच्या ह्या प्रयत्नांनी इतिहासाचं, भारतीय कलेचं, शिल्पशास्त्राचं एक गवाक्ष काहीसं किलकिलं झालं. ही जागा म्हणजे भीमबेटका. येथे, सुमारे ४०,००० वर्षांपूर्वी भिंतींवर काढलेली चित्रं मिळाली. प्राचीन भारतीय कलेचा हा पहिला प्राप्त नमुना..!!

आज हे भीमबेटका, युनेस्को च्या संरक्षित स्मारकाच्या यादीत येतं. इथे साडे सातशे शैलाश्रयं किंवा शैलगृहं (सोप्या भाषेत ‘गुहा’) आहेत. यातील पाचशे शैलगृहांमध्ये चित्रकारी केलेली दिसते. या चित्रांमध्ये वाघ आहे, हरीण आहे, हत्ती आहेत, बैल, मोर वगैरे ही आहेत. मुख्य म्हणजे घोडा ही आहे. त्यामुळे घोडा भारतात अतिप्राचीन काळापासून होता हे सिद्ध झाले आहे. अन्यथा काही इतिहासकार, अरब आक्रमकांनी घोडे भारतात आणले असं सांगत होते.

भारतात जगाच्या इतर भागांच्या तुलनेने फार चांगली आणि शास्त्रशुध्द मूर्तीकला विकसित झाली. पण ती बऱ्याच नंतर. जगातल्या पहिल्या म्हणून म्हटलेल्या ज्या मूर्ती सापडलेल्या आहेत, त्यातील एकही मूर्ती भारतातली नाही. ‘लॉवेनमेंश फिगरीन’ म्हणून नावाजलेली जगातली पहिली म्हणवली जाणारी मूर्ती जर्मनी च्या आल्पस जवळच्या भागात सापडलेली आहे. ही साधारण तीस ते पस्तीस हजार वर्षे जुनी असावी, असं कार्बन डेटिंग चे परिणाम सांगताहेत.

इजिप्त मधे आढळलेले स्फिंक्स आणि इतर मूर्ती तश्या बऱ्याच नंतरच्या, म्हणजे इसवी सनापूर्वी अडीच हजार वर्षांच्या. रशियाच्या सैबेरिया भागात लाकडाची जी प्रतिमा सापडलेली आहे, तिला ‘शिगीर आयडॉल’ म्हटले जाते. ही मूर्ती सुमारे अकरा हजार वर्षांपूर्वी (अर्थात इसवी सनाच्या नऊ हजार वर्षांपूर्वी) लाकडावर कोरलेली आहे. तुर्कस्तानांत सापडलेल्या मूर्ती ह्या सहा हजार वर्षांपेक्षा जास्त प्राचीन आहेत. या मूर्त्यांमध्ये भारतीय शैली झळकते असे म्हटले जाते.

मुळात माती हे सहज सोपे माध्यम अगदी प्राचीन मूर्तींमध्ये आढळते. मात्र ‘माती’ ही चिरकाल टिकणारी नसल्याने मातीच्या जास्त मूर्ती सापडत नाहीत. फ्रान्स मध्ये आदिमानवांच्या गुहांमध्ये (Tuc d’ Audoubert) सुमारे पंधरा हजार वर्षांपूर्वीच्या मातीत बनलेल्या रानरेड्याच्या आकृती सापडतात. भारतात सिंधू घाटी मधील उत्खननात, भाजलेल्या मातीची काही चांगली शिल्पं सापडली. सिंधू घाटी, अर्थात मोहन-जो-दडो / हडप्पा, ह्यांचा काळ साडे पाच हजार वर्षांपूर्वीचा मानला जातो.

%e0%a4%ae%e0%a5%82%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a5%a9

भारतात मधमाश्यांच्या पोळ्यांमधील मेणाने तयार केलेल्या प्रतिमा ही आढळतात. मात्र पुढे ह्या मेणाच्या माध्यमातून मातीचे साचे तयार होऊ लागले आणि ओतकामातून धातूंच्या मूर्ती तयार होऊ लागल्या. मोहन-जो-दडो येथील नृत्यांगनेची छोटी मूर्ती हे प्राचीनतम भारतीय धातूशिल्पाचे एक प्रातिनिधिक उदाहरण आहे. ही मूर्ती पंचधातूंची असून वैशिष्ठ्यपूर्ण आहे. मोहन-जो-दडो आणि हडप्पा येथे सापडलेल्या मूर्ती आणि मेसोपोटेमिया येथे सापडलेल्या मूर्ती यात बरीच समानता आढळते. या मूर्ती शिल्पात सर्वात सुरक्षित मूर्ती एका माणसाची आहे. सुमारे सात इंच उंच डोकं आणि खांदे असलेले हे ‘बस्ट’ एखाद्या पुजाऱ्याचं वाटतं. याच्या चेहऱ्यावर छोटीशी दाढी असून शरीर एका शालीत आच्छादित आहे.

याच उत्खननात अनेक मुद्रा (Seal) मिळाल्या. या चौकोनी असून यावर बैल आणि तत्सम गोष्टी कोरलेल्या आहेत. ह्या, बैल किंवा जनावरांच्या आकृत्या, अगदी कलात्मक रीतीने कोरलेल्या आहेत. चारशे पेक्षा जास्त आकार असलेल्या ह्या मुद्रांची संख्या दोन हजारांपेक्षा जास्त आहे.

%e0%a4%ae%e0%a5%82%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a5%aa

भारतात मूळ प्रतिमा मेणामध्ये घडवून त्याचा साचा तयार करण्याची पध्दत रूढ होती. या तंत्राला प्राचीन शिल्पसाहित्यात ‘मधूच्छिष्टविधान’ म्हटले आहे. प्रथम मातीऐवजी मधाच्या पोळ्याचे मऊ मेण वापरून प्रतिमा बनविली जाते. माती, शेण व तांदळाचा कोंडा यांच्या मिश्रणात पाणी घालून केलेल्या लगद्याने ती आच्छादली जाते. प्रतिमेला आधीच एक मेणाची जाडसर वळी जोडलेली असते, जिचे दुसरे टोक प्रतिमेला आच्छादणाऱ्या साच्याच्या पृष्ठभागावर राहील, याची काळजी घ्यावी लागते. हा साचा वाळवून भट्टीत गेला की, त्यामधील सर्व मेण वितळून त्या वळीच्या वाटे वाहून जाते आणि साच्याच्या आत प्रतिमेच्या आकाराची पोकळी निर्माण होते. या पोकळीत वितळविलेल्या धातूचा (ब्राँझ, पितळ किंवा तांबे, क्वचित सोने-चांदी सुद्धा) रस ओतून मूळ मेणाच्या प्रतिमेची प्रतिकृती मिळविता येते. साच्यातून काढलेल्या प्रतिमेला नक्षीदार धातुपत्रांनी सजविण्याची किंवा धातूच्या तगडालाच ठोकून ठोकून मूर्ती घडविण्याची परंपरा प्राचीन काळात दिसून येते.

%e0%a4%ae%e0%a5%82%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a5%a7

आपल्या देशात कास्य शिल्पाची किंवा धातूच्या शिल्पाची परंपरा ही जुनी आहे. ‘यजुर्वेदात’ चांदी, शिसे आणि कथिल या धातुंचे उल्लेख लोखंडा सारख्या इतर धातूंबरोबर येतात. अर्थातच हे धातू कसे वापरायचे याची माहिती तत्कालीन लोकांना होती. काही वर्षांपूर्वी औरंगाबाद जवळ असलेल्या ‘दायमाबाद’ येथील उत्खननात सापडलेल्या मूर्ती ह्या पंचधातूंच्या असून कार्बन डेटिंग द्वारे यांचा कालखंड तीन हजार वर्षांपूर्वीचा सिद्ध झालेला आहे. या उत्खननात मिळालेल्या प्राण्यांच्या भरीव प्रतिमांना खेळण्यांसारखी चाके आहेत. एक दुचाकी बैलगाडीही यात सापडलेली आहे.

चौथ्या शतकापासून मात्र ओतकामांच्या अर्थात धातूंच्या मूर्ती आणि इतर वस्तू मुबलक स्वरूपात मिळतात. साधारण तीन प्रकारच्या धातूंच्या वस्तू निर्माण होत होत्या –
1. प्रत्यक्ष देव-देवतांच्या मूर्ती
2. पूजा विधीची उपकरणे. उदाहरणार्थ दीपलक्ष्मी, पुजेची घंटा, उभे / टांगते / हातात धरण्याचे दिवे इत्यादी
3. दैनंदिन उपयोगाच्या वस्तू. उदाहरणार्थ विविध प्रकारची भांडी, हत्यारांच्या मुठी इत्यादी
तंजावर जिल्ह्यातील ‘नाचीर कोइल’ हे गाव, ओतकामासाठी प्रसिध्द होते, कारण तिथे कावेरी नदीची पिवळी वाळू मुबलक मिळत होती, जी साचे बनविण्यासाठी उपयुक्त होती. याच कारणामुळे गुवाहाटी, आसाम मधील सार्तबरी, मणिपूर, वाराणसी इत्यादी ठिकाणे धातूंच्या मूर्ती आणि वस्तूंसाठी प्रसिध्द होती.

%e0%a4%ae%e0%a5%82%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a5%a8

मात्र त्याचबरोबर शिल्पशास्त्रात भारताचे कौशल्य विकसित होत होते. पुढे याच कौशल्याच्या आधारावर अवघ्या दक्षिण-पूर्व आशियात भारतीय शिल्प तंत्रज्ञांनी अद्भुत शिल्पं उभारून दाखविली. गांधार शैली आणि मथुरा शैली अश्या दोन प्रकारच्या प्रवाहांमधून भारतीय शिल्पशास्त्र विकसित झाले.

मात्र हडप्पन संस्कृती आणि पुढील मौर्य शासन, या मधील सुमारे दोन हजार वर्षांची शिल्पं आपल्याला सापडलेली नाहीत. मौर्य साम्राज्यात उभारलेल्या शिल्पांविषयी, त्या शिल्पांच्या भव्यते विषयी आणि प्रमाणबध्दते विषयी सिकंदर च्या काळात भारतात आलेल्या ग्रीक इतिहासकार मेगस्थेनीज ने बरेच लिहून ठेवले आहे. त्याच्या ‘इंडिका’ ह्या पुस्तकात पाटलीपुत्राच्या वेगवेगळ्या शिल्पांविषयी आणि नगराच्या भव्यते विषयी बरेच लिहिलेले आहे.

सम्राट अशोकाचा कालखंड हा इसवी सनापूर्वी ३०४ वर्ष ते २३२ वर्ष, अर्थात आज पासून साधारण साडे बावीसशे वर्ष मागे, असा आहे. त्याच्या काळातील अनेक प्रतिमा, अनेक शिल्प आजही आपल्याला पहायला मिळतात. अशोकाने बौध्द धर्माचा स्वीकार केला आणि बौध्द धर्माच्या प्रसारासाठी त्याने माध्यम बनविले, शिल्पकले ला. अनेक स्तंभ, अनेक स्तूप, अनेक शिलालेख, अनेक शिल्पं, अनेक मूर्त्या त्याने बनविल्या. त्याच्या काळात बनविल्या गेलेले चार सिंहांचे प्रतीक, आज ‘अशोक चिन्ह’ म्हणून आपली राष्ट्रीय ओळख आहे. हे अशोक चिन्ह. सारनाथ येथे सापडले होते. सुमारे बावीसशे वर्षानंतरही ते शिल्प व्यवस्थित होते. अगदी असेच चार सिंहांचे प्रतीक चिन्ह थायलंड मधे ही आढळले आहे.

मात्र भारतीय शिल्प शास्त्राचा कळसाध्याय आपल्याला बघायला मिळतो, तो बऱ्याच पुढे, सातव्या / आठव्या शतकात. वेरूळ येथील ‘कैलास लेणे’ हे ते अद्भुत आश्चर्य आहे. एकाच शिलाखंडात कोरलेले हे शिल्प म्हणजे मानवी शिल्पकलेचा अप्रतिम आणि विश्वास न बसावा असा नमुना आहे. साधारण सन ६०० ते ७५० च्या दरम्यान ह्या लेण्यांची निर्मिती झाली असावी असे अनुमान काढले जाते. मात्र काही पुरातत्ववेत्त्यांच्या मते याचा काल बऱ्याच आधीचा असावा. तरीही उपलब्ध पुराव्यांच्या अनुसार ह्या शिल्पांच्या निर्मितीचा काळ हा राष्ट्रकुटांच्या शासनाचा आहे. राजा कृष्ण (प्रथम) याने आठव्या शतकाच्या सुरुवातीला ह्या लेण्यांची निर्मिती प्रारंभ केली असे मानले जाते. मात्र एच. गोझ ह्या इतिहासकाराच्या अनुसार कृष्ण राजाचा पुतण्या दान्तिदुर्ग (सन ७३५ – ७५६) ह्याने अगदी युवावस्थेत ह्या लेण्यांचे काम सुरु केले. मात्र एम. के. ढवळीकर ह्या इतिहास तज्ञांचे मत कृष्ण राजाच्या बाजूचे आहे.

%e0%a4%ae%e0%a5%82%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a5%ab

मात्र त्या काळात जे काही निर्माण झाले, ते अद्भुत आहे. मानवी बुध्दीला अचंभित करणारे आहे. जगाच्या पाठीवर कोठेही, एकाच दगडाला कोरून, वर पासून खाली खोदकाम करत बनविलेले असे भव्य शिल्प नाही..!

आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे ह्या पूर्ण मंदिरातील सर्वच शिल्पं अत्यंत प्रमाणबध्द आणि रेखीव आहेत. कसलेल्या, कुशल मूर्तिकारांनी / कारागिरांनी कोरून काढलेली ही शिल्पं..! काही पिढ्यांच्या प्रयत्नांतून घडवलेली ही शिल्पं..! आपले दुर्दैव असे, की आज आपल्याजवळ ह्या मूर्तिकारांची, कलाकारांची, योजनाकारांची कसलीही माहिती उपलब्ध नाही..!!

हे मंदिर, पट्टडकल (कर्नाटक) येथील विरुपाक्ष मंदिरा सारखे आहे, जे कांची च्या कैलास मंदिराची प्रतिकृती आहे. २७६ फूट लांब, १५४ फूट रुंद आणि ९० फूट उंच असे हे मंदिर सर्वार्थाने वैशिष्ठ्यपूर्ण आहे. युनेस्को ने ह्याचा जागतिक संरक्षित स्मारकांच्या यादीत समावेश केलेला आहे.

पुढे अकराव्या / बाराव्या शतकात पश्चीमेतून येणारी मुसलमानी आक्रमणं तीव्र झाल्यावर मंदिरांच्या बांधकामाचा वेग मंदावला आणि त्याच बरोबर उन्नत असलेल्या भारतीय शिल्पकलेला उतरती कळा लागली. कालांतराने जगाला अचंभित करणारे शिल्प बांधणारे आम्ही, त्या शिल्पकलेला पूर्णपणे विसरलो..!!

प्रशांत पोळ

प्राचीन भारतीय ज्ञानपीठं

इसवी सनाच्या दहाव्या शतकात, अर्थात इ. स. १००० मधे, भारत हा जगातली सर्वात मोठी आर्थिक शक्ती होता. जागतिक व्यापारात भारताचा वाटा हा २९% पेक्षा जास्त होता असे प्रख्यात अर्थशास्त्री प्रोफेसर अंगस मेडिसन यांनी लिहून ठेवलं आहे. (सध्या जागतिक व्यापारात १४.४% वाटा असलेला चीन पहिल्या क्रमांकावर आहे. अर्थात या बाबतीत भारताचा ‘विक्रम’ कोणीही मोडू शकलेला नाही..!) ‘बेरेनाईक प्रकल्पा’ सारख्या ठिकाणांमधून भारताच्या ह्या जागतिक व्यापाराचे अनेक प्रत्यक्ष पुरावे मिळतात.

याचा दुसरा अर्थ, भारताची निर्यात क्षमता प्रचंड होती. ‘फक्त भारतातून केलेल्या आयातीच्या ‘कमिशन’ मधून युरोपातली शहरं समृध्द होत होती’ असं युरोपियन इतिहासकारांनीच लिहून ठेवलं आहे.

अर्थातच त्या काळात भारतात तश्या क्षमतेची माणसं, तंत्रज्ञ, कामगार, व्यापारी, संशोधक असतील, तेंव्हाच तर जागतिक व्यापारातील हे स्थान भारताला प्राप्त करता आले. आणि जर ही अशी कुशल माणसं भारतात असतील, तर ती तयार कशी होत असतील..? त्यांच्या प्रशिक्षणाची काय व्यवस्था असेल..? असे अनेक प्रश्न समोर उभे राहतात.

इंग्रज इतिहासकारांनी असे चित्रं निर्माण करून ठेवलंय की त्यांनीच भारतात शिक्षण पद्धत रुजवली. शाळा काढल्या, कॉलेजं उभारली वगैरे. इंग्रज येण्यापूर्वी भारतात फक्त संस्कृतचं आणि पौरोहित्याचं शिक्षण मिळत होतं असा (गैर) समज फार मोठ्या प्रमाणात समाजात पसरलाय. या शिवाय ‘इंग्रज येण्यापूर्वी शिक्षण फक्त ब्राम्हणांना आणि तेही पुरुषांना उपलब्ध होतं’ असाही एक खूप मोठा (गैर) समज पसरवून ठेवण्यात आलाय. दुर्दैवानं काही भारतीय इतिहासकारांनी आणि समाजात काम करणाऱ्या तथाकथित ‘सेक्युलर’ लोकांनीही, इतिहासाचा धांदोळा न घेता याच विचारांची री ओढलेली दिसते. आता हे जर खरं असेल तर एक हजार वर्षांपूर्वी भारताचा जागतिक व्यापारात जवळपास एक तृतीयांश वाटा कसा काय असू शकतो, या बाबत कोणीच काही सांगत नाही…!

मात्र इतिहासाचे एक एक पुरावे बघत आपण पुढे जाऊ लागलो की जे चित्र दिसते, ते फारच वेगळे, भव्य आणि आभिमान वाटावा असे आहे. इंग्रज आणि मुस्लिम आक्रमक येण्यापूर्वी या देशात जी शिक्षण पध्दती होती, तिची तोड जगात कुठेही दिसत नाही. अत्यंत व्यवस्थित रचलेली ही पध्दत, आवश्यक त्या सर्व क्षेत्रात ज्ञान आणि प्रशिक्षण देत होती.

जगातले पहिले विद्यापीठ (विश्वविद्यालय – युनिव्हर्सिटी) हे भारतात प्रारंभ झाले, हे किती लोकांना माहीत आहे..? त्या काळात भारतात ‘अशिक्षित’ असा प्रकारच नव्हता, हे ही किती लोकांना माहीत आहे..? आज आपली मुलं शिकायला वेगवेगळ्या देशात जातात. मात्र त्या काळात वेगवेगळ्या देशातली मुलं भारतात शिकायला येत होती परंतु एकही भारतीय मुलगा शिकायला बाहेर जात नव्हता, हे ही किती लोकांना माहीत आहे..?

%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a4%be-%e0%a5%a8

प्रख्यात सूफी संगीतकार, गायक, कवी आणि ‘कव्वाली’ चा जनक अमीर खुस्रो (सन १२५२ – १३२५) हा जेंव्हा भारताच्या विद्यापीठांमध्ये आला, तेंव्हां भारतावर मुस्लिम आक्रामकांचे आक्रमण होऊन त्यांचा जम बसायला लागला होता. साहजिकच तो काळ, भारतीय विद्यापीठांचा पडता काळ होता. मात्र तरीही अमीर खुस्रो ने भारतीय शिक्षणाबद्दल आणि येथील विद्यापीठांबद्दल जे लिहून ठेवलंय, ते अफाट आहे. भारतीय शिक्षण पद्धतीची, खुस्रो ने बरीच प्रशंसा केलेली आहे.

मुलांच्या ‘अरबी सुरस आणि चमत्कारिक’ गोष्टींचा नायक, हारून अल रशीद हा बऱ्याच आधीचा. सन ७५४ ते सन ८४९ ह्या काळातला. याने आणि अरबी सुलतान अल मन्सूर ने भारतीय विद्यापीठांतून हुशार मुलांना घेऊन येण्यासाठी आपले दूत पाठवले होते अश्या नोंदी बऱ्याच ठिकाणी आढळतात. हा भारतातला पहिला ज्ञात ‘कॅम्पस इंटरव्ह्यू’..! सुमारे बाराशे वर्षांपूर्वीचा..!!

मुस्लिम आक्रमक भारतात येण्याआधी भारतात परिपूर्ण शिक्षण प्रणाली होती. या संदर्भात अनेक पुरावे उपलब्ध आहेत. मुला / मुलींना साधारण आठव्या वर्षापर्यंत घरीच शिकवलं जायचं. आठव्या वर्षी त्याचा उपनयन संस्कार झाला की त्याला गुरुकुलामध्ये किंवा गुरूकडे पाठविण्याची पध्दत होती. येथे ‘गुरु’ म्हणजे फक्त संस्कृत शिकविणारे ऋषी असा अर्थ कदापि नाही. ‘गुरु’ हा त्या त्या क्षेत्रातला दिग्गज माणूस असायचा. समुद्र किनाऱ्यावरच्या बऱ्याच कुटुंबांमधील मुलं ही जहाज बांधणाऱ्या आपल्या गुरूकडे राहून, जहाज बांधणीचं प्रत्यक्ष शिक्षण घेत. हीच पध्दत धनुर्विद्या, मल्लविद्या, लोहारकाम, वास्तुविद्या वगैरे सारख्या गोष्टी शिकण्यासंबंधी होती. साधारण ८ – १० वर्षे गुरु कडे शिक्षण घेतल्यानंतर यातील काही विद्यार्थी, विद्यापीठात पुढील उच्च शिक्षणासाठी जात. या विद्यापीठांमध्ये वेगवेगळी शास्त्र आणि कला शिकण्याची व्यवस्था होती. पुढे मुसलमान आक्रमकांनी ही विद्यापीठं नष्ट केली. त्यामुळे इ. सन १२०० – १३०० नंतर ह्या विद्यापीठांचं अस्तित्वच नष्ट झालं. मात्र तरीही गुरूगृही शिकण्याची परंपरा बऱ्याच अंशी कायम राहिली.

या आक्रमणापूर्वीच्या काळात स्त्रियांनी शिकण्याची पध्दत आणि परंपरा होती. ऋग्वेदात स्त्री शिक्षणाचे उल्लेख अनेक ठिकाणी आढळतात. प्रारंभिक शिक्षण घेतलेल्या स्त्रियांना ‘ऋषिका’ आणि उच्च शिक्षण घेतलेल्या स्त्रियांना ‘ब्रम्ह्वादिनी’ म्हटले जायचे. ऋग्वेदात अश्या ऋषिका आणि ब्रम्ह्वादिनी स्त्रियांची नावेच दिलेली आहेत – रोमासा, लोपमुद्रा, अपला, कद्रू, घोष, जुहू, वागंभ्रिनी, पौलोमी, जरिता, श्रध्दा, कामायनी, उर्वशी, सारंगा, यमी, इंद्रायणी, सावित्री, देवजयी, नोधा, सिकातनीबावरी, अक्रीष्ट्भाषा, गौपयना इत्यादी. अशी २३ नावं दिलेली आहेत.

पाणिनी ने त्याच्या ग्रंथात मुलींच्या शिक्षणासंबंधी लिहून ठेवलंय. मुलींकरिता वसतिगृहं (होस्टेल्स) होती. त्या साठी पाणिनी ने ‘छत्रीशाळा’ हा शब्द वापरलाय. उपनिषद काळात गार्गी आणि मैत्रेयी या विदुषीन्चा उल्लेख येतो. एकुणात काय, तर मुस्लिम आक्रमणापूर्वीच्या भारतात स्त्री शिक्षणाचे प्रमाण फार चांगले होते. स्त्रियां मोकळेपणी समाजात मिसळत होत्या.

शिक्षकांची किंवा गुरूंची ही मोठी परंपरा होती, जी शतकानुशतकं चालत आलेली होती. आचार्य / उपाध्याय / चरक / गुरु / यौजनासातिका / शिक्षक अश्या वेगवेगळ्या उपाध्या गुरुंसाठी होत्या.

विद्यापीठांमधे शिक्षण सत्र प्रारंभ होण्याचा तसेच सत्र संपण्याचाही मोठा उत्सव असायचा. सत्रारंभ सोहोळ्याला ‘उपकर्णमन’ आणि सत्र समापन सोहोळ्याला ‘उत्सर्ग’ म्हटले जायचे. उपाधी प्रदान सोहोळ्याला (ज्याला आपण ‘ग्रेज्युएशन सेरेमनी’ म्हणतो), ‘समवर्तना’ म्हणायचे. सुट्ट्यांसाठी ‘अनध्याय’ हा शब्द वापरला जायचा. वर्षभरातील प्रमुख अनध्याय होते – महिन्यातील दोन्ही अष्टम्या, दोन्ही चतुर्दशी, अमावस्या, पौर्णिमा आणि चातुर्मासातला शेवटचा दिवस. या नित्य अनध्याना शिवाय नैमित्तिक अनध्यान ही असायचे. अर्थातच आजच्या सारखी ‘रविवारी सुटी’ ही भानगड नव्हती. गंमत म्हणजे, भारतीय संस्कृतीचा प्रसार ज्या दक्षिण पूर्व आशियाई देशांमध्ये, उदा – लाओस, कंबोडिया, जावा-सुमात्रा (इंडोनेशिया), सयाम (थायलंड), झाला, त्या सर्व देशांमध्ये अगदी अलिकडल्या काळापर्यंत अनध्यानाचे दिवस हे प्राचीन भारतीय पध्दती प्रमाणेच होते.

तक्षशीला विद्यापीठ
जगातील पहिले विश्वविद्यालय (विद्यापीठ) हे ‘तक्षशिला’ मानले जाते. आजच्या पाकिस्तानात (रावलपिंडी पासून १८ मैल उत्तरेकडे) असलेले हे विद्यापीठ इसवी सनाच्या सातशे वर्ष पूर्वी स्थापन करण्यात आले. पुढे इसवी सन ४५५ मधे ‘पूर्व युरोप’ च्या आक्रामकांनी, अर्थात ‘हुणांनी’ ते नष्ट केले. जागतिक स्तरावर ख्याती असलेल्या ह्या विद्यापीठाने सुमारे १२०० वर्ष ज्ञानदानाचे मोठे काम केले. श्रेष्ठ आचार्यांची परंपरा निर्माण केली. अनेक जगप्रसिध्द विद्यार्थी दिले.

%e0%a4%a4%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b7%e0%a4%b6%e0%a5%80%e0%a4%b2%e0%a4%be

तक्षशीला विद्यापीठ बंद पडल्यानंतर काही वर्षातच मगध राज्यात (आजच्या बिहार मधे), नालंदा विद्यापीठ स्थापन झाले. ही दोन्हीही नामांकित विद्यापीठं एकाच वेळेस कधीही कार्यरत नव्हती.

असे म्हणतात, तक्षशीला ह्या नगरीची स्थापना भरताने त्याच्या मुलाच्या, ‘तक्षाच्या’ नावावर केली. पुढे येथेच विद्यापीठ स्थापन झाले. जातक कथांमध्ये तक्षशीला विद्यापीठा संबंधी बरीच माहिती मिळते. ह्या कथांमध्ये १०५ ठिकाणी ह्या विद्यापीठाचे संदर्भ मिळतात. त्या काळात, अर्थात सुमारे हजार वर्ष, तक्षशीला ही संपूर्ण भरतखंडाची बौध्दिक राजधानी होती. तिची ही ख्याती ऐकूनच ‘चाणक्य’ सारखी व्यक्ति मगध (बिहार) हून इतक्या दूर तक्षशिलेला आली. बौध्द ग्रंथ ‘सुसीमजातक’ आणि ‘तेलपत्त’ मधे तक्षशीलेचे अंतर काशी पासून २००० कोस सांगितले आहे.

इसवी सनाच्या पाचशे वर्षांपूर्वी, जेंव्हा ‘चिकित्सा’ शास्त्राचे नाव सुध्दा जगात कुठेच नव्हते, तेंव्हा तक्षशीला विद्यापीठ हे चिकित्सा शास्त्राचे फार मोठे केंद्र मानल्या जात होते. येथे ६० पेक्षा जास्त विषय शिकवले जात होते. एका वेळेस १०,५०० विद्यार्थ्यांना शिकण्याची सोय होती.

तक्षशीला विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांची फार उज्ज्वल परंपरा आहे –
• या विद्यापीठाच्या स्थापने नंतर, अर्थात इसवी सनापूर्वी ७०० वर्ष, येथून शिकून गेलेला पहिला प्रसिध्द विद्यार्थी म्हणजे पाणिनी, ज्याने संस्कृत चे व्याकरण तयार केले.
• इसवी सनापूर्वी सहाव्या शतकात, चिकित्सा शास्त्र शिकलेला ‘जीवक’ (किंवा ‘जिबाका’), पुढे जाऊन मगध राजवंशाचा राजवैद्य झाला. याने अनेक ग्रंथ लिहिले.
• इसवी सनापूर्वी चौथ्या शतकातील अर्थशास्त्राचा विद्यार्थी ‘चाणक्य’, जो पुढे ‘कौटिल्य’ नावाने प्रसिध्द झाला.
चिनी यात्री आणि विद्यार्थी, ‘फाह्यान’ हा सन ४०५ मधे तक्षशीला विद्यापीठात आला. हा काळ ह्या विद्यापीठाचा पडता काळ होता. पश्चिमेकडून होणाऱ्या आक्रमकांच्या संख्येत वाढ झाली. अनेक आचार्य विद्यापीठ सोडून गेले. अर्थातच फाह्यान ला तेथे फार काही ज्ञानाचा लाभ झाला नाही. त्याने तसं लिहून ठेवलंय. पुढे सातव्या शतकात, तक्षशीला संबंधी वर्णनं ऐकून आणखी एक चीनी यात्री, ‘युवान च्वांड’ तेथे गेला, तर त्याला विद्याभ्यासाची कसलीही खूण आढळली नाही.

नालंदा विद्यापीठ
हूण आक्रामकांनी ज्या काळात तक्षशीला विद्यापीठ उध्वस्त केले, जवळपास त्याच काळात मगध साम्राज्यात नालंदा विद्यापीठाची मुहुर्तवेढ रोवली जात होती. मगधाचे महाराज ‘शकादित्य’ (अर्थातच गुप्त वंशीय सम्राट कुमार गुप्त : सन ४१५ ते ४५५) यांनी आपल्या अल्प काळात नालंदा मधील जागेला विद्यापीठाच्या रुपात विकसित केले. या विद्यापीठाचे सुरुवातीचे नाव होते – ‘नलविहार’. पुढे इसवी सन ११९७ मधे बख्तियार खिलजी ने हे विद्यापीठ जाळून टाकेपर्यंत सुमारे सातशे वर्ष, हे जगातील सर्वोकृष्ट विद्यापीठ होते.

%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a4%be-%e0%a5%a7

ह्या विद्यापीठात प्रवेशासाठी कठोर परीक्षा द्यावी लागत असे. अनेक दुर्लभ आणि दुर्मिळ ग्रंथांचा प्रचंड मोठा संग्रह ह्या विद्यापीठात होता. चिनी यात्री ‘ह्युएन त्सांग’ येथे दहा वर्ष अध्ययन करत होता. त्याचा गुरु शीलभद्र हा आसाम चा होता. ह्युएन त्सांग ने ह्या विद्यापीठाबद्दल भरभरून आणि खूप चांगले लिहिले आहे.

नालंदा विद्यापीठ हे अनेक इमारतींचे एक फार मोठं संकुल होतं. यातील प्रमुख भवनं होती – रत्नसागर, रत्नोदधी आणि रत्नरंजक. सर्वात उंच प्रशासकीय भवन होतं – ‘मान मंदिर’.

विक्रमशील विद्यापीठ
आठव्या शतकात बंगाल च्या पाल वंशीय राजा धर्मपाल ने ह्या विद्यापीठाची स्थापना आजच्या बिहार मधे केली होती. ह्या विद्यापीठाच्या अंतर्गत ६ विद्यालयं होती. प्रत्येक विद्यालयात १०८ शिक्षक होते. दहाव्या दशकातील प्रसिध्द तिब्बती लेखक तारानाथ ने ह्या विद्यापीठाचं विस्तृत वर्णन केलेलं आहे. ह्या विद्यापीठात प्रत्येक दाराला एक एक प्रमुख आचार्य नियुक्त होते. नवीन प्रवेश घेणार्‍या विद्यार्थ्याची ही आचार्य परीक्षा घ्यायचे. त्यांच्या परीक्षेत उत्तीर्ण झालेल्या विद्यार्थ्यांनाच, विद्यापीठात प्रवेश मिळत असे. हे आचार्य होते – पूर्व द्वार – पं. रत्नाकर शास्त्री, पश्चिम द्वार – वर्गाश्वर कीर्ती, उत्तरी द्वार – नारोपंत आणि दक्षिणी द्वार प्रज्ञाकर मित्रा. यातील नारोपंत हे महाराष्ट्रातून आलेले होते. आचार्य दीपक हे विक्रमशील विद्यापीठाचे सर्वाधिक प्रसिध्द आचार्य झालेले आहेत.

%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a4%be-%e0%a5%a9

बाराव्या शतकात येथे ३,००० विद्यार्थी शिकत होते. हा या विद्यापीठाचा पडता काळ होता. पूर्वेत आणि दक्षिणेत मुसलमान आक्रमक पोहोचत होते आणि मिळेल ती ज्ञानाची साधनं आणि स्थानं उध्वस्त करत होते. म्हणूनच उत्खननात जे अवशेष सापडले आहेत, त्यावरून असं लक्षात येतं की विद्यापीठाच्या मोठ्या सभागृहात ८,००० लोकांची बसायची व्यवस्था होती.

या विद्यापीठात परदेशी विद्यार्थ्यांमध्ये तिब्बती विद्यार्थ्यांची संख्या सर्वात जास्त होती. त्याचं एक कारण म्हणजे बौध्द धर्माच्या ‘वज्रयान’ संप्रदायाच्या अभ्यासाचं हे महत्वाचं आणि अधिकृत केंद्र होतं.

नालंदा विद्यापीठ उध्वस्त झाल्यानंतर, सुमारे सहा वर्षांनी, अर्थात सन १२०३ मधे, नालंदा जाळणाऱ्या बख्तियार खिलजी ने च ह्या विद्यापीठालाही जाळून टाकलं.

उड्डयंतपुर विद्यापीठ
पाल वंशाची स्थापना करणाऱ्या राजा गोपाळ ने ह्या विद्यापीठाची स्थापना बौध्द विहाराच्या रुपात केली होती. याच्या विशाल भवनांना बघून बख्तियार खिलजी ला वाटलं की हा एखादा किल्लाच आहे. म्हणून त्याने यावर आक्रमण केलं. वेळेवर सैनिकी मदत मिळू शकली नाही. फक्त विद्यार्थी आणि आचार्यांनीच शर्थीनं झुंज दिली. पण सर्वच्या सर्व मारल्या गेले..!

सुलोटगी विद्यापीठ
कर्नाटकातील विजापूर जिल्ह्यातील हे महत्वाचे विद्यापीठ. अकराव्या शतकाच्या शेवटी उभे राहिले. राष्ट्र्कुटांचे शासन असताना कृष्ण (तृतीय) ह्या राजाचा मंत्री नारायण याने हे विद्यापीठ बांधले. मात्र विद्यापीठ म्हणून काही करून दाखविण्याच्या आतच यावर मुसलमानी आक्रामकांनी कब्जा केला आणि ह्याला उध्वस्त केलं.

येथील पविट्टागे हे संस्कृत महाविद्यालय अल्पावधीतच, संस्कृत शिक्षणासाठी चर्चित झाले होते. देशभरातली निवडक २०० विद्यार्थ्यांना भोजन – निवासा सह शिक्षण देणारे हे विद्यापीठ वैशिष्ट्यपूर्ण होते.

सोमपुर महाविहार
बांगला देशाच्या नवगांव जिल्ह्यात बादलगाझी तालुक्यातील पहाडपुर गावात महाविहार म्हणुन स्थापित झालेले हे शिक्षा केंद्र, पुढे विद्यापीठ म्हणुन नावारूपाला आले. पाल वंशाचा दुसरा राजा, धर्मपाल देव ह्याने आठव्या शतकाच्या शेवटी ह्या विहाराचे निर्माण कार्य केले. जगातील सर्वात मोठे बौध्द विहार म्हणता येईल, अशी याची रचना होती. चीन / तिब्बत / मलेशिया / जावा / सुमात्रा येथील विद्यार्थी येथे शिकण्यासाठी येत होते.

दहाव्या शतकातील प्रसिध्द विद्वान अतीश दिपशंकर श्रीज्ञान हे ह्याच विद्यापीठाचे आचार्य होते.

रत्नागिरी विद्यापीठ, ओडिशा
सहाव्या शतकात बौध्द विहाराच्या रुपात स्थापन झालेले हे स्थान पुढे शिक्षणाचे मोठे केंद्र झाले. तिबेट मधील अनेक विद्यार्थी येथून शिकून गेले. तिबेटीयन इतिहासात या विद्यापीठाचा उल्लेख ‘कालचक्र तंत्राचा विकास करणारे विद्यापीठ’ असा केलेला आहे. कारण येथे खगोलशास्त्राचा अभ्यास व्हायचा.

अखंड भारताच्या अक्षरशः कानाकोपऱ्यात शिक्षणाची ही केंद्र वसलेली होती. अगदी लहान – लहान विद्याकेंद्र तर किती होती त्याची गणतीच नाही.

जबलपुर ला, भेडाघाट मधे चौसष्ठ योगिनींचे मंदिर आहे. त्याला ‘गोलकी मठ’ असेही म्हणतात. ह्या ‘गोलकी मठ’ चा उल्लेख ‘मलकापुर पिलर’ म्हणून प्रसिध्द असलेल्या खोद्कामातही झालेली आहे.

‘मटमायुर वंश’ हा कलचुरी वंशांपैकीच एक आहे. या वंशाच्या युवराजदेव (प्रथम) ह्याने ह्या मठाची स्थापना केली. मुळात हे तांत्रिक आणि इतर विषयांचं विद्यापीठ होतं. ह्या गोलकी मठाच्या अर्थात विद्यापीठाच्या आधीन अनेक विद्यालयं ही आंध्र प्रदेशात होती.

बंगाल मधील ‘जगद्द्ल’, आंध्र प्रदेशातील ‘नागार्जुनकोंडा’, काश्मीर मधील ‘शारदापीठ’, तामिळनाडू मधील ‘कांचीपुरम’, ओडिशा मधील ‘पुष्पगिरी’, उत्तर प्रदेशातील ‘वाराणसी’… अशी किती नावं घ्यावीत..? ही सारी ज्ञानमंदिरं होती, ज्ञानपीठं होती. अगदी वनवासी अन (आजच्या भाषेत) मागास भागातही आवश्यक ते शिक्षण सर्वांना मिळत होते. संस्कृत ही फक्त राजभाषाच नव्हती तर ती लोकभाषा होती. पुरुषपुर (पेशावर चे प्राचीन नाव) पासून ते कंबोडिया, लाओस, जावा – सुमात्रा पर्यंत संस्कृत हीच भाषा चालत होती. इसवी सनापूर्वी शंभर / दोनशे वर्षांपासून ते इसवी सन अकराशे पर्यंत या संपूर्ण भूभागावर संस्कृत ही राजभाषा आणि लोकभाषा म्हणुन प्रचलित होती. भारतीय विद्यापीठांची कीर्ती जगभरात पसरली होती. शिक्षणाच्या क्षेत्रात भारत सर्वोच्च स्थानावर होता, आणि म्हणूनच व्यापारातही होता..!

आज ह्या साऱ्या गोष्टी परीकथेतल्या वाटतात. एक हजार वर्षांच्या मुस्लिम आणि इंग्रजी राजवटी मुळे आपलं समृध्द असं ज्ञान तर आपण विसरलोच, पण शिक्षणाच्या बाबतीतही पूर्णपणे मागासलो.

शिक्षणाचा आपला समृध्द वारसा आठवायला आपल्याला पाश्चात्य चिंतकांची आणि संशोधकांची मदत लागते, हीच आपली शोकांतिका आहे..!

प्रशांत पोळ

सिरी भूवलय’ – अद्भुत आणि चमत्कारिक ग्रंथ

आपल्या भारताच्या ज्ञानभांडारात इतक्या जबरदस्त आणि चमत्कारिक गोष्टी लपलेल्या आहेत की त्या बघून मन अक्षरशः थक्क होतं..! ‘हे ज्ञान आपल्या जवळ आलंच कुठून’ अश्या प्रश्नात आपण गुरफटले जातो. मग, ‘त्या काळात हे असलं भारी ज्ञानभांडार आपल्या जवळ होतं, मग आता कां नाही..? कुठं गेलं हे ज्ञान..?’ हे प्रश्न आपल्याला सतावत राहतात…!

याच श्रेणीतला असा अद्भुत ग्रंथ आहे – ‘सिरी भूवलय’. किंवा श्री भूवलय. जैन मुनि आचार्य कुमुदेंदू ह्यांनी रचलेला. कर्नाटकात जेंव्हा राष्ट्रकुटांचं शासन होतं, मुस्लिम आक्रमक यायला बरीच वर्ष होती आणि सम्राट अमोघवर्ष नृपतुंग (प्रथम) हे जेंव्हा राज्य करत होते, त्या काळातला हा ग्रंथ. अर्थातच सन ८२० ते ८४० च्या काळात केंव्हा तरी लिहिला गेलेला..!

मात्र मागील हजार वर्षे हा ग्रंथ गायब होता. कुठे कुठे याचा उल्लेख यायचा. पण ग्रंथ मात्र विलुप्तावस्थेतच होता. हा ग्रंथ मिळाला कसा, याचीही मजेदार गोष्ट आहे –

राष्ट्रकुटांच्या काळात कोण्या मल्लीकब्बेजी या बाईने या ग्रंथाची एक प्रत नकलून घेतली आणि आपले गुरु माघनंदिनीजी यांना शास्त्रदान केली. या ग्रंथाची प्रत, हस्ते परहस्ते सुप्रसिध्द आयुर्वेद चिकित्सक धरणेन्द्र पंडितांच्या घरी पोहोचली. हे धरणेन्द्र पंडित, बंगळूर – तुमकुर रेल्वे मार्गावरील दोड्डबेले नावाच्या लहानश्या गावात रहायचे. या ग्रंथाबद्दल त्यांना फारशी माहिती नसली, तरी याचं महत्त्व ते जाणून होते. म्हणूनच आपले मित्र, चंदा पंडितांबरोबर ते ‘सिरी भूवलय’ या ग्रंथावर कन्नड भाषेत व्याख्यानं द्यायचे.

4x5 original

या व्याख्यानांमुळे, बंगळूर च्या ‘येल्लप्पा शास्त्री’ ह्या तरुण आयुर्वेदाचार्याला, हा ग्रंथ धरणेन्द्र शास्त्रींकडे आहे हे समजले. या ग्रंथासंबंधी येल्लप्पा शास्त्रींनी बरेच काही ऐकले होते. तेंव्हा हा ग्रंथ मिळवायचाच, हा निश्चय पक्का होता. मग काहीही करून ह्या ग्रंथाचे हस्तलिखित मिळविण्यासाठी येल्लप्पा शास्त्रींनी, दोड्डाबेला ला जाऊन धरणेन्द्र शास्त्रींच्या पुतणीशी विवाह केला.

पुढे १९१३ मधे धरणेन्द्र शास्त्रींचे निधन झाले. पूर्ण वेळ विद्याभ्यासात दिल्याने त्यांच्या घराची आर्थिक स्थिती फारच खराब झालेली होती. म्हणून त्यांच्या मुलाने, धरणेन्द्र शास्त्रींच्या काही वस्तू विकावयास काढल्या. त्यात ‘सिरी भूवलय’ हा ग्रंथ ही होता. अर्थातच आनंदाने येल्लप्पा शास्त्रींनी हा ग्रंथ विकत घेतला. त्या साठी त्यांना बायकोचे दागिने विकावे लागले. मात्र ग्रंथ हातात आल्यावरही शास्त्रींना त्याची उकल करता येत नव्हती. १२७० पानांच्या ह्या हस्तलिखितात सारेच अगम्य होते. पुढे १९२७ ला प्रख्यात स्वातंत्र्य सेनानी करमंगलम श्रीकंठय्याजी बंगळुरात आले. त्यांच्या मदतीने ह्या ग्रंथाची किवाडं काहिशी किलकिली झाली.

या हस्तलिखितातील माहितीच्या आधारे प्रयत्न करत करत, त्यातील सांकेतिक माहितीची फोड करायला तब्बल ४० वर्षे जावी लागली. सन १९५३ मधे कन्नड साहित्य परिषदेनं ह्या ग्रंथाचं पहिल्यांदा प्रकाशन केलं. ग्रंथाचे संपादक होते – येल्लप्पा शास्त्री, करमंगलम श्रीकंठय्या आणि अनंत सुब्बाराव. यातील अनंत सुब्बाराव हे तंत्रज्ञ होते. त्यांनीच पहिला कन्नड टाईपरायटर तयार केला होता.

असं काय महत्वाचं होतं ह्या ग्रंथात, ज्या साठी लोकं आपलं आख्खं आयुष्य वेचायला तयार होती..?

हा ग्रंथ, इतर ग्रंथांसारखा एखाद्या लिपीत लिहिलेला नाही. तर हा अंकांमधे लिहिलेला आहे. हे अंक ही १ ते ६४ मधील आहेत. हे अंक किंवा आकडे विशिष्ट पद्धतीने वाचले की एखाद्या विशिष्ट भाषेत, विशिष्ट ग्रंथ वाचता येतो. ग्रंथ कर्त्याच्या, अर्थात मुनि कुमुदेन्दुंच्या मते हा ग्रंथ १८ लिप्या आणि ७१८ भाषांमध्ये वाचता येतो.

%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%ad%e0%a5%82%e0%a4%b5%e0%a4%b2%e0%a4%af-%e0%a5%a8

हा ग्रंथ म्हणजे अक्षरशः विश्वकोश आहे. ह्या एका ग्रंथात अनेक ग्रंथ दडलेले आहेत. रामायण, महाभारत, वेद, उपनिषदे, अनेक जैन ग्रंथ या एका ग्रंथात सामावलेले आहेत. गणित, खगोलशास्त्र, रसायन शास्त्र, इतिहास, वैद्याक, तत्वज्ञान सारख्या अनेक विषयांवरील ग्रंथ ही या एकाच ग्रंथात वाचता येतात.

या ग्रंथाची १६,००० पाने होती असा ग्रंथातच कुठे उल्लेख आहे. त्यातील फक्त १२७० पानेच सध्या उपलब्ध आहेत. एकूण ५६ अध्याय असलेल्या ह्या ग्रंथाच्या फक्त तीन अध्यायांचीच उकल करणे सध्या शक्य झाले आहे. १८ लिप्या आणि ७१८ भाषांपैकी सध्या कन्नड, तामिळ, तेलुगु, संस्कृत, मराठी, प्राकृत इत्यादी भाषांमधुनच हा ग्रंथ वाचता येतो. एखाद्या संगणकीय विश्वकोशा सारखे या ग्रंथाचे स्वरूप आहे. ह्या ग्रंथाची संपूर्ण संहिता जेंव्हा उलगडली जाईल, तेंव्हा त्याची प्रमुख वैशिष्ठ्ये स्पष्ट होऊ शकतील.

हा ग्रंथ लिपीत नसून आकड्यात आहे, हे आपण बघितलंच. त्यातही फक्त १ ते ६४ अंकांचाच वापर केलेला आहे. आता कुमुदेंदू मुनिंनी फक्त ६४ पर्यंतच आकडे कां घेतले..? तर ६४ हे ध्वनींचे संकेत आहेत, ज्यात ऱ्हस्व, दीर्घ आणि लुप्त मिळून २५ स्वर, क, च, न, प सारखे २५ वर्गीय वर्ण, य, र, ल, व सारखे अवर्गीय व्यंजन इत्यादी मिळून ६४ ही संख्या होते.

%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%ad%e0%a5%82%e0%a4%b5%e0%a4%b2%e0%a4%af-%e0%a5%a9

या संख्यांना २७ X २७ च्या चौकोनांमध्ये मांडल्या जाते. आता हे जे ७२९ अंक चौकोनांमध्ये येतात, त्यांना ग्रंथात दिलेल्या निर्देशांनुसार खालून-वर, वरून-खाली, उभे-आडवे वगैरे करून लिहिले आणि त्यांना त्या भाषेच्या वर्ण क्रमानुसार मांडले (उदा – ४ हा अंक असेल तर मराठी तील वर्ण ‘घ’ येईल. क, ख, ग, घ.. प्रमाणे), तर छंदोबध्द काव्य अथवा धर्म, दर्शन, कला.. वगैरे प्रकारचा ग्रंथ तयार होतो..!

काय अफाट आहे हे…!

आणि किती अद्भुत..! आपण आपल्या ‘सुडोकू’ चा लहानसा चौकोन तयार करायला संगणकाची मदत घेतो. अन इथे हजार / बाराशे वर्षांपूर्वी एक जैन मुनि आपल्या कुशाग्र आणि अद्भुत बुध्दीचा परिचय देऊन फक्त अंकांमधून विश्वकोश तयार करतात..!

सारंच अतर्क्य..!!

या ग्रंथाचं प्रत्येक पान म्हणजे २७ X २७ असा ७२९ अंकांचा भला मोठा चौकोन आहे. या चौकोनाला चक्र म्हणतात. अशी १२७० चक्र सध्या उपलब्ध आहेत. या चक्रांमध्ये ५६ अध्याय आहेत आणि एकूण श्लोकांची संख्या सहा लाखांच्या वर आहे. या ग्रंथाचे एकूण ९ खंड आहेत. उपलब्ध असलेले १२७० चक्र हे पहिल्या खंडातीलच आहेत, ज्याचं नाव आहे – ‘मंगला प्रभृता’. एक प्रकारे हा खंड म्हणजे इतर ८ खंडांची फक्त ओळख आहे. अंकांच्या स्वरूपात यात १४ लाख अक्षरं आहेत. यातून ६ लाख श्लोक तयार होतात.

या प्रत्येक चक्रात काही ‘बंध’ आहेत. बंध म्हणजे अंकांना वाचण्याची पध्दत किंवा एका चक्राच्या आत अंक मांडण्याची पध्दत. दुसऱ्या शब्दात सांगायचं तर ‘बंध’ म्हणजे तो श्लोक, किंवा तो ग्रंथ वाचण्याची किल्ली (किंवा पासवर्ड) आहे. या बंधामुळे आपल्याला त्या चक्रातील ७२९ अंकांमधला पेटर्न कळतो आणि मग त्या त्या भाषेप्रमाणे तो ग्रंथ उलगडू लागतो. या बंधाचे वेगवेगळे प्रकार आहेत. जसे – चक्र-बंध, नवमांक-बंध, विमलांक-बंध, हंस-बंध, सारस-बंध, श्रेणी-बंध, मयूर-बंध, चित्र-बंध इत्यादी.

गेल्या अनेक वर्षांपासून ह्या भूवलय ग्रंथाला ‘डी-कोड’ करण्याचे काम चालू आहे. अनेक जैन संस्थांनी हां ग्रंथ, प्रकल्प म्हणून स्वीकारला आहे. इंदूर ला जैन साहित्याच्या संशोधनाचं ‘कुन्द्कुंद ज्ञानपीठ’ उभं राहिलंय, जिथे डॉ. महेंद्र कुमार जैन यांनी या विषयावर बरेच काम केले आहे. आय. टी. क्षेत्रातल्या काही जैन तरुणांनी या विषयावरील वेबसाईट तर चालू केलीच आहे, पण संगणकाची मदत घेऊन या ग्रंथाला ‘डी-कोड’ करण्याचं काम केलं जातंय. अगदी लहान प्रमाणात त्याला यश ही आलंय.

मात्र तरीही. . . .

आज एकविसाव्या शतकाचं सोळावं वर्ष संपत असतानाही, जगभरातले अनेक जैन विद्वान या ग्रंथावर काम करत असतानाही, प्रगत संगणक प्रणालीचे अल्गोरिदम वापरूनही……

ह्या ग्रंथाची उकल झालेली नाही..! ५६ पैकी फक्त तीनच अध्याय ‘डी-कोड’ होऊ शकले आहेत…

मग हजार – बाराशे वर्षांपूर्वी, आजच्या सारखी कसलीही साधनं हाताशी नसताना, मुनि कुमुदेन्दुंनी इतका क्लिष्ट ग्रंथ कसा रचला असेल..? बरं, मुनिवर्य कन्नड भाषिक होते. मग त्यांना इतर भाषांचे असे अवजड अल्गोरिदम्स तयार करणं कसं जमलं असेल..?

आणि मुळात इतकी कुशाग्र आणि अफाट बुध्दिमत्ता त्यांच्याजवळ कुठून आली असेल..?

‘इंडोलॉजी’ च्या क्षेत्रातलं, भारतातलं आदरानं घेतलं जाणारं नाव आहे, श्री एस. श्रीकांत शास्त्रींचं (१९०४ – १९७४). त्यांनी ‘भूवलय’ ह्या ग्रंथाबद्दल लिहून ठेवलंय – “हा ग्रंथ कन्नड भाषा, कन्नड साहित्य, तसेच संस्कृत, प्राकृत, तमिळ, तेलगु साहित्याच्या अभ्यासाच्या दृष्टीने फार महत्वाचा आहे. हा ग्रंथ भारताच्या आणि कर्नाटक च्या इतिहासावर प्रकाश टाकतो. भारतीय गणिताच्या अभ्यासासाठी हा ग्रंथ म्हणजे महत्वाचा संदर्भ ग्रंथ आहे. भौतिक शास्त्र, रसायन शास्त्र आणि जीवन विज्ञानाच्या विकासाच्या अभ्यासासाठी हा ग्रंथ उपयुक्त आहे. तसेच तो शिल्पे आणि प्रतिमा, प्रतीके यांच्या अभ्यासासाठी देखिल उपयुक्त आहे. यातील रामायण, महाभारत, भागवत गीता, ऋग्वेद आणि इतर ग्रंथांची फोड करता आली तर त्यांची आणि सध्या उपलब्ध असलेल्या ग्रंथांची तुलना अभ्यासाच्या दृष्टीने फायदेशीर ठरेल. नष्ट झालेले अनेक जैन ग्रंथ सिरी भूवलय मध्ये सापडू शकतात”.

ह्या ग्रंथाची माहिती जेंव्हा आपले पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद ह्यांना मिळाली, तेंव्हा त्यांचे उस्फूर्त उद्गार होते – ‘हा श्री भूवलय ग्रंथ म्हणजे जगातलं आठवं आश्चर्य आहे..!’

एका अर्थानं हे खरंय. कारण जगाच्या पाठीवर कुठेही असा ‘एकात अनेक ग्रंथ’ असलेला, कूट पद्धतीनं लिहिलेला विश्वकोश आढळत नाही.

आपलं दुर्दैव इतकंच की भारतीय ज्ञानाचा हा अमोल खजिना आपल्याला तरी कुठे माहीत होता..?
– प्रशांत पोळ

आपली प्राचीन खाद्य संस्कृती

जगाला वेड लावणारा डोसा किंवा मसाला डोसा (दोसा) हा पदार्थ किती जुना आहे..? निश्चित सांगता यायचं नाही, पण सुमारे दोन हजार वर्ष तरी नक्कीच..! म्हणजे इतिहासाच्या ज्ञात साधनांचा, कागदपत्रांचा धांडोळा घेत मागे गेलो की कळतं, सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वी अत्यंत चविष्ट असा हा डोसा दक्षिण भारतात खाल्ल्या जात होता.

%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%9a%e0%a5%80%e0%a4%a8-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%af-%e0%a4%96%e0%a4%be%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%af-%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8

हे फार महत्वाचं आहे. भारतीय संस्कृतीच्या संपन्नते मधे फक्त वास्तू निर्माण शास्त्रच नव्हतं, कला आणि नाट्य क्षेत्रच नव्हतं, फक्त विज्ञान नव्हतं, फक्त अध्यात्म नव्हतं तर संपन्न अशी खाद्य संस्कृती ही होती. अर्थात जीवनाच्या सर्व अंगांची परिपूर्णता होती.

खाद्य संस्कृतीच्या बाबतीत आपल्या पूर्वजांनी खूप बारीक विचार करून ठेवलाय. आजचे आहारशास्त्र ज्या गोष्टींना ठळकपणे मांडण्याचा प्रयत्न करते, त्या सर्व गोष्टी भारतीय आहार शास्त्राने काही हजार वर्षांपूर्वीच मांडलेल्या आहेत. ‘आहाराचा आणि शरीराचा, आहाराचा आणि मनाचा, आहाराचा आणि चित्त वृत्तीचा संबंध असतो’ हे आपल्या पूर्वजांनी काही हजार वर्षांपूर्वी लिहून ठेवलंय. हे अद्भुत आहे. त्या काळात प्रगत असलेल्या ग्रीक, इजिप्शियन किंवा चीनी संस्कृतीत असा उल्लेख दुरान्वयानंही आढळत नाही. दुर्दैवानं आपल्या ह्या प्रगत आणि परिपूर्ण आहार प्रणालीची आपल्याला जाणीवच नाही.

‘भगवत गीता’ हा ग्रंथ किमान साडेपाच ते सहा हजार वर्ष प्राचीन असावा असा अंदाज आहे. अगदी पाश्चात्य विद्वानांच्या हवाल्यावरून बघितलं तरी ‘गीता’ ही किमान अडीच ते तीन हजार वर्षांपूर्वी लिहिल्या गेली आहे हे निश्चित. या गीतेतल्या १७ व्या अध्यायात ८, ९ आणि १० हे तीन श्लोक आहेत, जे आहाराचा आपल्या जीवनावर होणाऱ्या परिणामांबद्दल भाष्य करतात. “सात्विक, राजसी आणि तामसी असे तीन प्रकारचे स्वभाव असलेल्या व्यक्तींमध्ये शरीर पोषण करण्यासाठी तीन प्रकारचे आहार घेण्याची प्रवृत्ती दिसून येते. आणि या तीन मानसिक वृत्तींना अनुसरून त्यांची कर्मे देखील तीन प्रकारची असतात असे दिसून येते…!

वानगीदाखल आठवा श्लोक बघूया –

आयुः सत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः, रस्याः,
स्निग्धाः, स्थिराः, हृद्याः, आहाराः, सात्त्विकप्रियाः ।।8।।

“आयुष्य, बुद्धी, बल, आरोग्य, सुख आणि प्रसन्नता यांची वृद्धी करणारे, रस युक्त, स्निग्ध, बराच काळ राहणारे आणि मनाला प्रिय वाटणारे असे आहार, सात्विक वृत्तीच्या लोकांना प्रिय असतात.”

एक परिपूर्ण, वैज्ञानिक आणि प्राचीन खाद्य संस्कृती असलेला आपला देश हा जगाच्या पाठीवर एकमात्र आहे. अगदी ऋग्वेदापासून च्या ग्रंथांमध्ये आहार शास्त्राचे उल्लेख सापडतात. ‘यजस्वम तत्रं त्वस्वाम..’ (आपल्या शरीराचे पोषण करून त्याचा सत्कार करा) असे उल्लेख अनेक ठिकाणी आहेत. भोजनात गहू, जव, दूध यांचा समावेश असावा असंही वर्णन येतं. अथर्ववेदाच्या सहाव्या अध्यायातील १४०/२ या सुक्तात म्हटलंय, ‘तांदूळ, जव, उडद आणि तीळापासून बनवलेले पदार्थ हा योग्य आहार आहे.”

ह्या लिहिलेल्या ग्रंथांना समर्थन देणारे अनेक पुरावे मेहेरगढ, हडप्पा आणि मोहन-जो-दारो च्या उत्खननात सापडले आहेत. त्यानुसार सुमारे आठ हजार वर्षांपूर्वी आपले पूर्वज गहू, जव, दूध इत्यादिंनी बनलेल्या वस्तू खात होते हे निश्चित. विशेष म्हणजे भोजनात मसाले वापरण्याचेही पुरावे उत्खननात मिळाले आहेत. दालचिनी, काळे मिरे यांचा उपयोग भारतीय भोजनामध्ये काही हजार वर्षांपासून होतोय.

मेहेरगढ हे आजच्या पाकिस्तानातील, बलोचीस्तान मधील लहानसे गाव. १९७४ साली तेथे सर्वप्रथम ‘जीन-फ़्रान्कोइस जरीगे’ ह्या फ्रेंच पुरातत्ववेत्त्याने उत्खनन सुरु केले आणि त्याला इसवी सनाच्या सात हजार वर्षांपूर्वीच्या गावाचे अवशेष मिळाले. महत्वाचे म्हणजे, ह्या उत्खननात जगातील सर्वात प्राचीन असे शेती करण्याचे भरभक्कम पुरावे मिळाले. अर्थात आज तरी उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे असे ठामपणे म्हणता येते की जगात ‘शेती’ ही संकल्पना सर्वप्रथम भारतीय उपमहाद्वीपात सुरु झाली.

वेगवेगळ्या डाळी (मसूर, तूर वगैरे) उगवणं, गहू पिकवणं, त्या गव्हावर प्रक्रिया करून (अर्थात गव्हाला दळून) त्याच्यापासून कणिक तयार करणं आणि त्या कणकेचे वेगवेगळे पदार्थ बनविणं…. हे सारं आठ – नऊ हजार वर्षां आधीपासून होत आलंय.

जागतिक खाद्य संस्कृतीत भारताचं सर्वात मोठं योगदान कोणतं..? तर ते मसाल्यांचं..! आजपासून किमान दोन – तीन हजार वर्षांपूर्वी भारतातून मोठ्या प्रमाणात मसाले निर्यात व्हायचे. याचे प्रत्यक्ष पुरावे मिळाले आहेत. याच लेखमालेतील ‘भारतीय संस्कृतीच्या जागतिक पाउलखुणा – १’ ह्या लेखात इजिप्त मधील बेरेनाईक या पुरातत्व उत्खनन प्रकल्पाचा उल्लेख आहे. या बेरेनाईक बंदरात एका बंद पेटीमध्ये आठ किलो काळी मिरी सापडली. कार्बन डेटिंग प्रमाणे ती पहिल्या शतकाच्या इसवी सन ३० ते इसवी सन ७० च्या मधील निघाली. भारतातून मसाले निर्यात होत होते याचा हा खणखणीत पुरावा आहे.

%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%9a%e0%a5%80%e0%a4%a8-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%af-%e0%a4%96%e0%a4%be%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%af-%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8

काळी मिरी, दालचिनी, तमालपत्र, धणे इत्यादी मसाल्यांच्या पदार्थांचा शोध भारतीयांनी हजारो वर्ष आधीच लावला होता. नंतर ह्या मसाल्यांच्या मदतीने भारतात वेगवेगळ्या भौगोलिक प्रदेशाप्रमाणे वेगवेगळे पदार्थ तयार झाले. हे पदार्थ अत्यंत चविष्ट होते. म्हणून काही हजार वर्षांपूर्वीच्या काळातही आपल्या ह्या भारतीय पदार्थांची भुरळ, विदेशी यात्रेकरूंना पडली होती. मुळात ब्रिटीश असलेले ‘प्रोफेसर अंगस मेडिसन’ हे हॉलंड च्या ग्रोनिंगेन विद्यापीठात अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक होते. त्यांनी जागतिक अर्थव्यवस्थेसंबंधी एक सुरेख ग्रंथ लिहिलाय, ‘द वर्ल्ड एकॉनोमी – ए मिलेनियम पर्स्पेक्टीव’. अनेक विद्यापीठात हा ग्रंथ प्रमाण मानल्या जातो. ह्या ग्रंथात त्यांनी लिहिलंय की आजपासून सुमारे दीड हजार वर्षांपूर्वी भारताचा जो माल युरोपात जायचा, तो प्रामुख्यानं इटलीच्या दोन शहरांमधून जायचा – जीनोआ आणि व्हेनिस. आणि ह्या व्यापाराच्या आधाराने ही दोन्ही शहरं, त्या काळातील युरोपातील सर्वात श्रीमंत शहरात गणली जायची. ज्या वस्तूंमुळे ह्या शहरांना ही श्रीमंती लाभली होती, त्यात प्रामुख्यानं होते – भारतीय मसाले..!

मात्र युरोपात भारतीय मसाले मुख्यतः वापरले जात होते ते जनावरांचे मास शिजवून बनविण्याच्या पदार्थांमधेच. शाकाहारी पदार्थांचे तंत्र पाश्चात्यांना फार काही जमलेले नव्हते. त्याची दोन कारणं होती – एक तर हवामानाच्या विषमतेमुळे तिथे वनस्पतींची पैदावार तुलनेने कमी होती. तर दुसरं म्हणजे त्या लोकांना शाकाहारी पदार्थांचे वैविध्यच माहीत नव्हते.

सुमारे दहा वर्षांपूर्वी मी माझ्या क्लायंट ला भेटायला झुरिक ला गेलो होतो. आमच्या भेटीनंतर तो मला तिथल्या भारतीय रेस्टॉरंट मधे घेऊन गेला. तिथे गप्पा मारताना तो मला म्हणाला की काही दिवसांपूर्वी त्याने शाकाहारी होण्याचा निर्णय घेतला. अन सुरुवात म्हणून किमान तीस दिवस पूर्णपणे शाकाहार करायचा असं ठरवलं. पण पाच / सहा दिवसातच त्याचा कंटाळा येऊ लागला… मग पुढचे दहा / पंधरा दिवस कसे बसे काढले. शेवटी तीन आठवड्यानंतरच आपला निश्चय मोडीत काढत त्याने मांसाहार परत सुरु केला…

मी विचारले, “असे का..?”

तर तो म्हणाला, “रोज हे असे घास-फूस खाऊन कंटाळा आला यार.. रोज कच्च्या भाज्या, उकडलेल्या भाज्या अन त्यांचे सलाद माणूस किती दिवस खाणार..?

मी म्हटले, “अरे बाबा, नुसत्या कच्च्या अन उकडलेल्या भाज्याच का ? अक्षरशः हजारो पदार्थ आहेत आमच्या शाकाहारात. आता इथे, याच रेस्टॉरंट मधे बघ की...”

तो म्हणाला, “खरंय. पण हे आधी कुठं माहीत होतं..? आम्हाला वाटतं – शाकाहार म्हणजे कच्च्या किंवा उकडलेल्या भाज्याच..! त्यात मसाले वगैरे टाकून, पावा बरोबर खाता येण्यासारखे चविष्ट पदार्थ बनवता येतात, हे आम्हाला कुठे माहीत होतं..?

%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%9a%e0%a5%80%e0%a4%a8-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%af-%e0%a4%96%e0%a4%be%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%af-%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8

मात्र भारताने अत्यंत रुचकर, चविष्ट, स्वादिष्ट आणि पोषक अशी खाद्य संस्कृती संपूर्ण जगाला दिली. आज जगाच्या पाठीवर जिथेही पन्नास हजारांपेक्षा जास्त लोकसंख्या आहे, तिथे भारतीय रेस्टॉरंट असणारंच..! चीनी आणि इटालियन खाद्य संस्कृती प्रमाणेच, किंबहुना काही बाबतीत कांकणभर जास्तच, भारतीय खाद्य संस्कृती जगाच्या काना कोपऱ्यात पसरली आहे. इटालियन पिझ्झा आणि पास्ता, डॉमिनोज सारख्यांनी जगभर नेला. मात्र आपले दुर्दैव हे की इडली, डोसा, वडा-पाव, छोले-भटुरे सारख्या पदार्थांना विश्वव्यापी बनवणाऱ्या उपहार गृहांच्या साखळ्या आपल्याला निर्माण करता आल्या नाही.

आणि आपलं वैविध्य तरी किती..? नुसतं दक्षिण भारतीय खाद्य पदार्थ म्हणून होत नाही. त्यात आंध्र प्रदेशाचे, तामिळनाडू चे, कर्नाटक चे, केरळ चे पदार्थ वेगवेगळे आहेत. डोसा आणि वडे हे दोन – अडीच हजार वर्षांपासून भारतात प्रचलित आहेत. मात्र इडली ही भारतातली नाही. भारतीयांची आहे, पण भारता बाहेरची. जावा – सुमात्रा (इंडोनेशिया) च्या भारतीय राजांच्या आचाऱ्यांनी, हजार बाराशे वर्षांपूर्वी फर्मेंटेशन पद्धतीने तयार केलेला पदार्थ म्हणजे इडली..! तो जावा – सुमात्रा कडून दक्षिण भारतात आला अन पुढे जगभरात प्रसिध्द झाला. बेल्लारी जिल्ह्यातील ‘शिवकोटीचार्यांनी’ इसवी सन ९२० मधे कन्नड भाषेत लिहिलेल्या ‘वड्डराधने’ ह्या पुस्तकात सर्वप्रथम ‘इडलीगे’ असा इडली चा उल्लेख आढळतो.

‘इंडियन करी’ हा प्रकार जगभरात अतिप्रसिध्द आहे. जगातील अनेक ‘सेलिब्रिटीज’ ना या ‘करी’ ची चटक लागलेली आहे. ‘करी’ म्हणजे भारतीय मसाल्यांनी बनलेली ग्रेव्ही. ही शाकाहारी आणि मांसाहारी, अश्या दोन्ही प्रकारच्या पदार्थात वापरता येते. या ‘करी’ चा इतिहास मनोरंजक आणि प्राचीन आहे. हा शब्द तामिळ भाषेच्या ‘कैकारी’ ह्या शब्दावरून तयार झाला आहे. कैकारी म्हणजे वेगवेगळ्या मसाल्यांबरोबर शिजवलेली भाजी.

जगाच्या वेगवेगळ्या भागात भोजनापूर्वी प्रार्थना करण्याची पद्धत आहे. ख्रिश्चन, ज्यू वगैरे लोकं याला विशेषत्वानं पाळतात. भारतीयांमध्ये या पद्धतीचं महत्त्व आहे. पण भोजनापूर्वीची भारतीय प्रार्थना फार परिपूर्ण आणि अर्थगर्भित आहे. अन्नाला आपण पूर्णब्रम्ह मानले आहे. ‘भोजन’ ह्या शब्दाच्या सिद्धी साठी पाणिनी ने धातु सूत्र लिहिले आहे – ‘भुज पालन अयवहारयो’. याच्याच पुढे जाऊन, भोजनापूर्वी आपण जे मंत्र म्हणतो, ते आहेत –

ऊँ अन्नपतेऽन्नस्य नो देह्यनमीवस्य शुष्मिणः।
प्र प्र दातारं तारिषऽऊर्जं नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे।।

किंवा –

ऊँ ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्म समाधिना ।।
ऊँ सहनाववतुसहनौ भुनक्तु
सहवीर्यं करवावहै तेजस्विनावधीतमस्‍तुमा विद्विषा वहै
ऊँ शांति: शांति: शांति:

एकुणात काय, तर एका परिपूर्ण, वैज्ञानिक आणि पोषक अश्या प्राचीन खाद्य संस्कृती चे आपण संवाहक आहोत. या संस्कृतीचा अभिमान बाळगण्यात गैर काहीच नाही, उलट अशी ही समृध्द खाद्य संस्कृती जगासमोर आणणे हे आवश्यक आहे..!
– प्रशांत पोळ

‘रामलीला’

मंच पर दशरथ विलाप का दृश्य चल रहा हैं. प्रभु श्रीराम के वियोग में दशरथ अपने आप को कोस रहे हैं. लंबे, चौड़े संवाद हैं, सामान्य परिस्थिति में कुछ उबाऊ से लगने वाले. लेकिन मंच के दोनों ओर, हजारों दर्शक, एकचित्त / एकाग्र होकर इस दृश्य को देख रहे हैं. संवादों के बीच – बीच में कथावाचक, व्यास सूत्रधार, रामायण की चौपाईयां गा रहे हैं और हजारों दर्शक, कथावाचकों के साथ उन चौपाइयों को बोल रहे हैं…!

%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%ae%e0%a4%b2%e0%a5%80%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a5%aa

आज, सन दो हजार सोलह में, सॅटॅलाइट टी व्ही की असंख्य चैनलों के बीच, गतिशील जीवनशैली में, जबलपुर जैसे महानगर में भी यह दृश्य देखने मिल रहा हैं. यह इस बात का प्रमाण हैं की प्रभु श्रीराम, इस देश के सर्वसामान्य नागरिकों के मन मष्तिष्क में आज भी ससम्मान विराजित हैं.

नवरात्रि के दिनों में देश /विदेश में रामलीला का यह खेला, खेला जाता हैं. कही दस, कही पंद्रह तो कही बीस – बाईस दिन यह लीला चलती हैं. यह नाटक नहीं हैं, वरन उससे भी बढ़कर बहुत कुछ हैं.

%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%ae%e0%a4%b2%e0%a5%80%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a5%a8

इस लीला के पात्र निश्चित हैं. उनके संवाद निश्चित हैं. लीला का कथानक भी निश्चित हैं. सभी दर्शकों को यह कथानक न केवल मालूम हैं, बल्कि यह रटा हैं. इसमें कोई उत्कंठा या रहस्य छिपा नहीं हैं. अनेक दर्शकों को बीच – बीच में बोली जाने वाली तुलसी रामायण की चौपाइयां भी कंठस्थ हैं. किन्तु फिर भी रामलीला का जबरदस्त आकर्षण हैं. इस मिट्टी से कटे हुए बुध्दिजीवियों के लिए, इसका कारण समझ के परे हैं !

रामलीला की यह परंपरा कहाँ से निर्माण हुई, इसके बारे में निश्चित जानकारी नहीं मिलती. किन्तु फिर भी इतिहासविदोंका यह मानना हैं की संत तुलसीदास जी के रहते, काशी नरेश के आश्रय में रामलीला का पहली बार मंचन हुआ. सन १६१८ – १९ के लगभग गोस्वामी तुलसीदास जी ने रामचरितमानस को पूर्ण किया और सन १६२१ में सर्वप्रथम, काशी के अस्सी घाट पर संत तुलसीदास और काशी नरेश की उपस्थिति में रामलीला का मंचन हुआ. इसे यदी हम प्रमाण मानते हैं (और जिसे मानने के लिए हमारे पास अनेक तथ्य उपलब्ध हैं), तो अगले पाँच वर्षों बाद रामलीला को चार सौ वर्ष पूर्ण होंगे.

%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%ae%e0%a4%b2%e0%a5%80%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a5%a7

संत तुलसीदास जी की स्मृति में काशी नरेश ने रामनगर की रामलीला को विश्वप्रसिध्द बना दिया. इस रामलीला में जो मुकुट, धनुष-बाण, खडाऊं और कमंडल का प्रयोग होता हैं, वें प्रभु रामचन्द्रजी द्वारा प्रयोग किये गए हैं, ऐसा माना जाता हैं. ये सारे दिव्य उपस्कर, काशी नरेश के संरक्षण में, प्राचीन बृहस्पती मंदिर में सुरक्षित हैं. वर्ष में एक बार केवल भरत मिलाप के दिन, रामनगर की इस रामलीला में ये उपस्कर निकाले जाते हैं, जिन्हें देखने हजारों की संख्या में दर्शक पहुचते हैं.

मूलतः रामलीला का मंचन २२ दिन होता हैं. लेकिन स्थानिक सुविधानुसार यह अवधि १२ से २२ दिन की हो सकती हैं. मंचन के इन दिनों में अत्यंत पवित्रता रखी जाती हैं. अनेक रामलीला समितियों में मंचन करने वाले पात्रों को इस पूरी कालावधी में अलग से रखा जाता हैं. वहां वे सारे पात्र व्रत रखते हैं, और अपने संवाद कंठस्थ करने का प्रयत्न करते रहते हैं. अत्यंत शालीन, सात्विक और पवित्र वातावरण में रामलीला का मंचन किया जाता हैं.

इन सभी पात्रों को अपने संवाद मुखाग्र होते हैं. अधिकांश पात्रों को तो तुलसी रामायण की सारी चौपाइयां मुखोद्गत रहती हैं. यदी दुर्घटनावश कोई पात्र अपने संवाद भूलता हैं, तो मंच पर उपस्थित अन्य पात्र उसे उसके संवाद का स्मरण दिलाते हैं. लेकिन रामलीला में ‘प्रोम्टिंग’ निषिध्द हैं.

%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%ae%e0%a4%b2%e0%a5%80%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a5%a9

आज भी परंपरागत रामलीला में स्त्री पात्र का अभिनय पुरुष पात्र ही करते हैं. किशोर या तरुण पात्रों को यह भूमिका दी जाती हैं. वे भी उसे बखूबी निभाते हैं, तथा दर्शकों को भी उसकी आदत रहती हैं.

रामलीला का मंचन तब से होता आया हैं, जब से बिजली और माइक्रोफोन की व्यवस्था नहीं थी. तब मशाल और भभकों के उजाले में रामलीला के पात्र अपना अभिनय करते थे. आजू – बाजू कोलाहल न होने के कारण, पूर्ण शांत वातावरण में, उन दिनों रामलीला के पात्र ऊँची आवाज में बोलते थे, तो हजारों दर्शकों को सारे संवाद स्पष्ट सुनाई देते थे.

ऐसा बताते हैं की जबलपुर की प्रख्यात एवं ऐतिहासिक गोविन्दगंज रामलीला में सन १९३२ में पहली बार बिजली का प्रयोग किया गया. तब उसे देखने, केवल जबलपुर ही नहीं, तो आजू-बाजू के गाँवों से हजारों की संख्या में दर्शक आये थे.

दूरदर्शन और मोबाइल की क्रांति होने तक लोगों के मनोरंजन के साधन अत्यंत सिमित थे. अतः रामलीला को देखने के लिए दर्शकों की भीड़ स्वाभाविक रूप से टूट पड़ती थी. किन्तु नब्बे के दशक में सूचना क्रान्ति का आगाज हुआ. अनेक टी वी चैनल्स दिन-रात मनोरंजन परोसने लगे. मनोरंजन के अनेक साधन, विकल्प के रूप में सामने आए. यह दौर अधिकतर रामलीला समितियों के लिए कठीन था. दर्शकों की संख्या घट रही थी. आर्थिक सहयोग भी कम हो रहा था.

ऐसे समय में रामलीला समितियों ने अनेक प्रयोग किये. नए तकनिकी का इस्तेमाल किया. रामलीला की आत्मा वही थी, बस कलेवर थोडा बदलने का प्रयास किया. जैसे – जबलपुर की गोविन्दगंज रामलीला ने शहर के बीच में स्थित हनुमानताल में ‘लंका दहन’ का दृश्य मंचीत करना प्रारंभ किया. इसका अत्यंत सकारात्मक परिणाम हुआ. हजारों की संख्या में दर्शक पुनः रामलीला की ओर लौटने लगे.

आज का चित्र अत्यंत आशादायी हैं. इस भागदौड़ की गतिशील जीवन पध्दति में भी देश की हजारों रामलीला समितियां, वही परंपरागत तुलसी रामायण पर आधारित रामलीला का मंचन कर रही हैं और देश के लाखों – करोडो दर्शक, बड़ी एकाग्रता से और भक्तिभाव से इस रामलीला का आनंद ले रहे हैं…!
– प्रशांत पोल

बैहर का कलंक

२५ सितंबर, २०१६.
जब अपना देश और दुनिया
राष्ट्र ऋषी पं. दीनदयाल उपाध्याय जी की
जन्मशताब्दी मना रहे थे,
तब
मध्यप्रदेश के बालाघाट जिले के
बैहर तहसील में
मानवता को लज्जित करने वाला कृत्य हो रहा था.
बैहर में संघ का एक छोटासा कार्यालय हैं
बस एक / डेढ़ कमरे का…
यहां पर एक बैठक चल रही थी
रा. स्व. संघ के तहसील / जिले के दायित्ववान कार्यकर्ता
वहां उपस्थित थे.
बैठक ले रहे थे –
जिला प्रचारक श्री सुरेश जी यादव.
तभी
बैहर के थाना इन्स्पेक्टर (टी आई)
श्रीमान जिया उल हक़, अपने कुछ साथियों के साथ
दनदनाते अंदर चले आएं…
सुरेश यादव जी को उन्होंने पकड़ा..
गाली गलौच की
और बेदम पीटने लगे…
अन्य कार्यकर्ता बीच-बचाव करने आए
तो उन्हें भी मारा गया….!


सुरेश जी ने जब देखा
की ये लोग तो अपनी जान लेने पर उतारू हैं,
तो उन्होंने जान बचाने के लिये
पड़ोस के असाटी परिवार में शरण ली
श्रीमान जिया-उल-हक वहां भी घुसे..
बनते हुए भोजन को
अपने जूतों तले रौंदा…
भद्दी, भद्दी गालियां तो अविरत चल रही थी
वहां से सुरेश जी को पकड कर
पुलिस थाने में ले गए.
रास्ते में पुलिस के साथ कुछ मुस्लिम युवक भी
सुरेश जी को पीट रहे थे…
पुलिस थाने में ले जाकर
सुरेश जी को फिर पीटा..
बेरहमी से मारा…
‘थर्ड डिग्री’ का इस्तेमाल किया…!

%e0%a4%ac%e0%a5%88%e0%a4%b9%e0%a4%b0-%e0%a5%a7


सुरेश यादव जी का गुन्हा क्या था..?
तो इन्होने
हैदराबाद के ओवेसी को लिखी एक पोस्ट,
जिसमे पर्यावरण पूरक ईद मनाने की अपील थी,
को ‘व्हाट्स अप’ पर फॉरवर्ड किया..!
यह पोस्ट बहुत वायरल थी.
शायद आपने भी पढ़ी होगी
शायद फॉरवर्ड भी की होगी..
‘हिन्दुओं के त्योहारों पर तो
पर्यावरण का बड़ा प्रेम उमड़कर आता हैं..
होली हैं, रंग ना खेलो. प्रदुषण होता हैं
नवरात्री में आवाज ना करो, प्रदुषण होता हैं…
तो ईद पर
लाखों बकरों की बलि देकर तो
भयंकर प्रदुषण होता हैं..
इसलिए प्रतीकात्मक बलि दो..’
इस आशय की पोस्ट थी.
इस पोस्ट को सुरेश जी द्वारा
‘फॉरवर्ड’ करने के विरोध में
जावेद खान, नवाब खान, सज्जू खान, दानिश खान
आदि ने टी आई जिया-उल-हक़ के पास
शिकायत की थी.
ऐसी शिकायतों पर पुलिस विभाग की व्यवस्था हैं.
ऐसी शिकायते, ‘साइबर सेल’ को रेफर होती हैं.
साइबर सेल इनकी जांच करती हैं
आवश्यकता होने पर क्या कार्यवाही करनी हैं,
इसकी अनुशंसा करती हैं.
फिर आवश्यक हैं, तो गिरफ्तारी वगैरा होती हैं..
यहां ऐसा कुछ भी नहीं हुआ.
सारे कायदे कानूनों को
अपने जूतों तले रौंदते हुए
टी आई जिया-उल-हक और ए एस पी राजेश शर्मा ने
सुरेश जी को
मरणासन्न अवस्था में पहुंचा दिया…!


इसी स्तंभ में, इसी लेखनी से
मैंने केरल में
संघ स्वयंसेवकों पर हो रहे अत्याचारों के बारे में
अनेकों बार लिखा…
मुझे क्या मालूम था,
की अपने मध्य प्रदेश में भी
ऐसी बर्बरता अपने संघ प्रचारक पर
बरपी जायेगी..?
लेकिन एक फरक हैं –
केरल में संघ स्वयंसेवकों पर
शासन अत्याचार करवाता हैं..
और प्रशासन मौन देखता रहता हैं…
अपने यहां
प्रशासन अत्याचार करता हैं,
और शासन मौन देखता रहता हैं…!


संघ प्रचारक सुरेश यादव
इस समय जबलपुर में अस्पताल में भर्ती हैं.
उनको बहुत ज्यादा मारा गया हैं..
किन्तु वे अभी खतरे से बाहर हैं.
पिछले तीन दिनों में
शासन ने
टी आई जिया-उल-हक, एएसपी राजेश शर्मा और
कुछ पुलिस वालों को
मात्र ‘सस्पेंड’ किया हैं,
तथा उनपर अपराधिक मामलों का
प्रकरण दर्ज किया हैं…
किन्तु ये सारे पुलिस अधिकारी
अभी भी गिरफ्त से बाहर हैं…
प्रशासन कहता हैं,
की ये सारे ‘फरार’ हैं..!
आपको विश्वास होता हैं,
टी आई और एएसपी फरार है..?
पुलिस उन्हें ढूंड नहीं पा रही हैं..?


दुर्भाग्य से आज भी
बैहर में, बालाघाट में
इन पुलिस अधिकारियों के समर्थन में,
संघ प्रचारक को हुई मारपीट के समर्थन में
वहां के कुछ समुदाय विशेष के लोग
पर्चे बांट रहे हैं..
और फिर भी शासन / प्रशासन मौन हैं..!


मध्यप्रदेश में संघ का विरोध
कांग्रेस द्वारा हमेशा से ही होता आया हैं…
दिग्विजय सिंह के जमाने में तो
संघ स्वयंसेवकों को
अनेकों बार प्रताड़ित किया गया…
लेकिन
तब भी..
किसी पुलिस अधिकारी की हिम्मत नहीं हुई थी,
संघ कार्यालय से
संघ प्रचारक को
मारते हुए / पीटते हुए उठाकर लाने की…!


अगले कुछ दिनों में
लोगों का गुस्सा कुछ ठंडा होगा…
शायद दोषी पुलिस अधिकारी,
कुछ समय के लिये ही सही…
गिरफ्तार भी होंगे..
बैहर के घटना की जाँच भी होगी…
लेकिन
मध्य प्रदेश शासन पर लगा
संघ के प्रचारक को
मरणासन्न अवस्था तक
पीटने का दाग
नहीं मिटेगा…
कभी नहीं मिटेगा…!!
– प्रशांत पोळ

#Redtrocity‘जल्लादी मानसिकता’ के मुख्यमंत्री को बर्खास्त करो..!

केरल के शिशुपाल का खात्मा कब होगा..?
वहां के कम्युनिस्ट गुंडों के सौ अपराध
कब पूर्ण होंगे..?
केरल में देशभक्तों की लाशें
और कितने दिन बिछती रहेंगी..?
एक सच्चे भारतीय के दिमाग में
इन प्रश्नों की झडी लग गयी हैं…!
शनिवार की रात को
केरल के #कन्नूर जिले के थिलंकेरी गांव में
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ के निष्ठावान स्वयंसेवक
‘पी. बिनीश’ की
अत्यंत बर्बरतापूर्वक तरीके से,
पाशवी पध्दति से
ह्त्या की गई..!
कम्युनिस्ट गुंडों ने पहले तो
देसी बम से बिनीश पर हमला किया…
फिर धारदार चौपर से
बिनीश के शरीर पर अंधाधुंध वार किये..
और खून की नदी में पड़ी उस लाश को
वही छोड़कर वो गुंडे
देसी बम फोड़ते हुए, आतंक मचाते हुए..
भाग निकले…!
बिनीश कन्नूर - १


बिनीश का गुनाह क्या था..?
वो रोज संघ की शाखा में जाता था..
अपने राष्ट्र को परम वैभव पर
लेकर जाने के लिए
रोज प्रार्थना करता था…!
मित्रों के साथ खेलता, घुमता था..
यही तो रास नहीं आया,
इन कम्युनिस्ट गुंडों को…
छब्बीस वर्ष के निर्दोष, देशभक्त बिनीश को
जिस क्रूरता के साथ मारा गया,
वह स्पष्ट उदाहरण हैं, इस बात का
की केरल की कम्युनिस्ट सरकार,
केरल में देशभक्तों के खून की
होली खेल रही हैं…!


इस पच्चीस अगस्त को कन्नूर जिले में ही,
मुझुक्कुंनु गांव में
रा. स्व. संघ के चार स्वयंसेवकों पर
कम्युनिस्ट गुंडों ने
घातक हमला किया था…
चारों स्वयंसेवक गंभीर रूप से जख्मी हुए
इनमे से ‘साजेश’ की हालत
अत्यंत गंभीर हैं..!
बिनीश कन्नूर - ३


दुर्भाग्य से,
केरल के वामपंथी मुख्यमंत्री ‘पिनाराई विजयन’
मूलतः कन्नूर जिले के हैं.
अपने युवावस्था में वे ऐसी ही
मारपीट के अनेक आरोपों से घिरे रहते थे..
इन पिनाराई विजयन को
सत्तर के दशक के शुरुआत में
संघ स्वयंसेवक ‘वाडीक्कल रामकृष्णन’ की ह्त्या के आरोप में
छह महीने की सज़ा हुई थी..!
संघ की विचारधारा को
जड़ से ख़त्म करने में,
उसके लिए किसी भी स्तर की
हिंसा करने में
विश्वास रखने वाले
पिनाराई विजयन इस समय
केरल के मुख्यमंत्री हैं..!
मानो जल्लाद के हाथों
केरल के राजकाज की चाबी आ गई हैं..!!
वे मुख्यमंत्री बनते ही साथ,
कन्नूर जिले में
राष्ट्रभक्त संघ स्वयंसेवकों की हत्याओं में
गती आई हैं…!


शर्म आती हैं,
की इस देश की दोगली मीडिया
केरल की इन हत्याओं पर खामोश हैं…!
जहां प्रत्यक्ष मुख्यमंत्री
स्वतः अपने गृह जिले में
अपने विरोधियों की ह्त्या पर
मौन साध रहे हैं..
उलटे अपने कार्यकर्ताओं को
ऐसी हत्याओं के लिए उकसा रहे हैं..
और दुनिया को ‘राजधर्म’ का पाठ पढ़ाने वाले
राजदीप सरदेसाई चुप चाप हैं..
बरखा दत्त भी खामोश हैं..
अरुंधती रॉय, नेहा दीक्षित…
सब कहां गए.. ढूंडने नहीं मिल रहे हैं..
मियां शाहरुख़ तो ऐसी बात पर बोलेंगे ही नहीं.
वही हाल हैं, आमिर भाई का..
ऐसे ‘जल्लादी मानसिकता’ के मुख्यमंत्री के विरोध में
कोई ‘अवार्ड वापिसी’ नहीं हो रही हैं..!
बिनीश कन्नूर - २


क्या ऐसे मुख्यमंत्री के खिलाफ
कोई नहीं बोलेगा..?
क्या ऐसी हत्यारी सरकार को
बर्खास्त करना ठीक नहीं होगा..?
क्या देशभक्त नौजवानों का खून
ये कम्युनिस्ट गुंडे
ऐसे ही बहाते रहेंगे..?
– प्रशांत पोल

आपले प्राचीन ‘संपन्न’ रसायन शास्त्र

पाऱ्याचा शोध नेमका कोणी लावला..?

ह्या प्रश्नावर निश्चित असे उत्तर कोणीच देत नाही. पाश्चात्य जगाला तर अगदी सतराव्या शतकापर्यंत पाऱ्याची नीट ओळख नव्हती. इजिप्त मधल्या पिरामिड मधे इसवी सनाच्या १८०० वर्षां पूर्वी चा पारा ठेवलेला आढळला.
पारा विषारी असतो या बाबत सर्वांचेच एकमत आहे. म्हणूनच १४० पेक्षा जास्त देशांनी पाऱ्याचा समावेश असलेल्या भारतीय आयुर्वेदिक औषधींवर तीन वर्षांपूर्वी प्रतिबंध लावला होता, जो नंतर उठवल्या गेला.

मात्र गंमत म्हणजे हा विषारी समजला जाणारा पारा, इसवी सनाच्या दोन / अडीच हजार वर्षांच्या आधी, वेगवेगळ्या क्षेत्रात भारता द्वारे वापरला जात होता. इसवी सनाच्या पाचशे वर्षांपूर्वी पासून तर हा आयुर्वेदात वापरला जातोय. अगदी पोटात घेण्याच्या औषधांमधे..! आता, पाश्चात्य जग ज्या बद्दल तीनशे वर्षांपूर्वी पर्यंत पूर्णपणे अनभिज्ञ होतं, अश्या विषारी पाऱ्याचा उपयोग साधारण अडीच हजार वर्षांपूर्वी पासून आपण औषध म्हणून करतोय, हेच मुळात आश्चर्य आहे. आणि अश्या प्रकारे पाऱ्याचा उपयोग करताना त्याची पूर्ण ‘प्रोसेसिंग’ करून तो वापरला जायचा हे महत्वाचं.

आपल्या संस्कृतीत ज्या प्रमाणे जन्मापासून मृत्यू पर्यंत मनुष्यावर सोळा संस्कार केले जातात, त्याप्रमाणे पाऱ्यावर अठरा प्रकारचे संस्कार करून मगच तो औषधाद्वारे सेवन करण्या योग्य होतो. हे १८ संस्कार आहेत –
१. स्वेदन २. मर्दन ३. मूर्च्छन ४. उत्थापन
५. पातन ६. रोधन ७. नियामन ८. संदीपन
९. गगनभक्षणमान १०. संचारण ११. गर्भदृती १२. बाह्यदृती
१३. जारण १४. ग्रास १५. सारण १६. संक्रामण
१७. वेध १८. शरीरयोग

वाग्भटाचार्यांनी लिहिलेल्या ‘रस रत्नसमुच्चय’ यां ग्रंथात पाऱ्याच्या औषधी उपयोगाबद्दल बरीच सविस्तर माहिती दिलेली आहे. हा ग्रंथ साधारणपणे इसवी सन १३०० च्या आसपास लिहिल्या गेलेला आहे. यातील माहिती ही संकलित आहे. अर्थात जे ज्ञान आधीपासूनच माहीत आहे, त्याला हे तेराव्या / चौदाव्या शतकातले वाग्भटाचार्य शब्दांकित करून, सविस्तर समजाऊन आपल्यापुढे ठेवताहेत. (हे वाग्भट वेगळे आणि ‘अष्टांग हृदय’ हा आयुर्वेदाचा परिपूर्ण ग्रंथ, पाचव्या शतकात लिहिणारे वाग्भट वेगळे).

प्राचीन रसायनशास्त्र - १

या ग्रंथात वेगवेगळ्या प्रक्रियांच्या विधी सविस्तर दिलेल्या आहेत. अर्थात किमान दोन / अडीच हजार वर्षांपूर्वी पासून आपल्या भारतीयांना हे ‘रसायन शास्त्र’ फार चांगल्याने माहीत होतं आणि आपल्या पूर्वजांनी त्याचा अत्यंत पद्धतशीर पणे विकास केलेला होता.

‘रस रत्नसमुच्चयात’ दिलेल्या माहितीनुसार दोला यंत्र, पातना यंत्र, स्वेदनी यंत्र, अंधःपातन यंत्र, कच्छप यंत्र, जारणा यंत्र, विद्याधर (ऊर्ध्वपातन) यंत्र, सोमानल यंत्र, बालुका यंत्र, लवण यंत्र, हंसपाक यंत्र, भूधर यंत्र, कोष्टी यंत्र, वलभी यंत्र, तिर्यकपातन यंत्र, पालिका यंत्र, नाभी यंत्र, इष्टीका यंत्र,धूप यंत्र, स्वेदन (कंदुक) यंत्र, तत्पखल यंत्र.. अश्या अनेक यंत्रांचा उपयोग ‘रसशाळेत’ केला जायचा. या यंत्रांद्वारे पारद (पारा), गंधक इत्यादींवर रासायनिक प्रक्रिया करून औषधं तयार केली जायची.

नागार्जुनाने ‘रस रत्नाकर’ या ग्रंथात सिनाबार या खनिजापासून पारद (पारा) मिळविण्याच्या आसवन विधीचा विस्ताराने उल्लेख केला आहे. अशीच विधी ‘रस रत्नसमुच्चय’ आणि पुढे चरक / सुश्रुत यांच्या संहितेतही आढळते. यात आसवन प्रक्रियेसाठी ढेकी यंत्राचा उपयोग सांगितलेला आहे. गंमत म्हणजे ज्या आधुनिक पद्धतीने पारा प्राप्त केला जातो, ती विधी, ह्या ग्रंथात दिलेल्या विधीसारखीच, फक्त आधुनिक साधनांनी केलेली, आहे…!

प्राचीन रसायनशास्त्र - २
हे फार महत्वाचं आहे. ख्रिस्तपूर्व पाचशे / सहाशे वर्षांपूर्वी आपल्या पूर्वजांनी अत्यंत व्यवस्थित, well defined, systematic अश्या अनेक रासायनिक प्रक्रिया वापरायला सुरुवात केली होती, ज्यांचं मानकीकरण (standardization) त्याच काळात झालेलं होतं.

आचार्य सर प्रफुलचंद्र रे (सन १८६१ ते १९४४) यांना आधुनिक काळातील आद्य रसायन शास्त्रज्ञ म्हटले जाते. यांनीच भारताची पहिली औषधं निर्माण करणारी कंपनी, ‘बंगाल केमिकल्स एंड फार्मेस्युटीकल्स’ स्थापन केली. इंग्रजांच्या वरिष्ठ वर्तुळातही यांना बराच सन्मान होता. ह्या प्रफुलचंद्र रे ह्यांनी एक सुरेख पुस्तक लिहिलंय – ‘हिंदू केमिस्ट्री’ नावाचं. या पुस्तकात त्यांनी ठामपणे हे मांडलंय की रसायनशास्त्राच्या निर्मितीत आपले हिंदू पूर्वज कितीतरी पुढे होते. या पुस्तकात त्यांनी वेदांमधे असलेला वेगवेगळ्या रसायनांचा उल्लेख, अणु / परमाणूंचं असलेलं विस्तृत विवेचन, चरक आणि सुश्रुत यांनी रसायनांवर केलेले विस्तृत प्रयोग या बद्दल विस्तारानं लिहिलं आहे. अगदी त्या काळात असलेल्या केस रंगवण्याच्या कलेपासून ते पाऱ्यावर केलेल्या वेगवेगळ्या प्रयोगांपर्यंतचे अनेक संदर्भ या पुस्तकात येतात. धातुशास्त्राबद्द्ल सुध्दा या पुस्तकात त्यांनी लिहिलं आहे. १९०४ मधे लिहिलेल्या ह्या पुस्तकाने इंग्रज संशोधकांचा आयुर्वेद आणि आपल्या प्राचीन रसायन शास्त्राकडे बघण्याचा दृष्टीकोन बदलला.

प्रफुलचंद्र रे

आपल्या वेदांमध्ये रसायन शास्त्रासंबंधी अनेक उल्लेख येतात. आयुर्वेदात अश्मन, मृत्तिका (माती), सिकता (वाळू), अयस (लोखंड किंवा कांसे), श्याम (तांबे), सीस (शिसे) यांच्या मदतीने केलेल्या प्रयोगांची उदाहरणं आहेत.
तैत्तिरीय संहितेचा भाष्यकार, ‘सायण’ याने श्याम चा अर्थ काळे लोखंड असा केला आहे. यजुर्वेदात एका मंत्रात अयस्ताप (Iron Smelter) चा उल्लेख आहे. लोखंडाच्या खनिजाला लाकूड / कोळश्याने तापवून कश्या प्रकारे लोखंड हा धातू तयार केला जातो याचे वर्णन यात केलेले आहे. अथर्ववेदात शिसे या धातूवर ‘दघत्यम सीसम..’ नावाचे पूर्ण सुक्त आहे. शिश्याचे बनवलेले छर्रे युद्धात वापरायचे असा अर्थ यातून ध्वनित होतो.
प्राचीन काळातील यज्ञशाळा ह्याच या देशातील मूळ रसायनशाळा होत्या. तैत्तिरीय संहितेत यज्ञशाळेत / रसायनशाळेत लागणाऱ्या उपकरणांची सूचीच दिलेली आहे –

इष्य – इंधन
बर्ही – फुंकणी किंवा स्ट्रॉ
वेदि / घिष्ण्य – अग्नी निर्माण करण्याच्या जागा, ज्यातून रासायनिक प्रक्रियांसाठी
लागणाऱ्या भट्ट्या निर्माण झाल्या.
स्रुक – चमचे
चमस – प्याले / भांडी
ग्रावस – खल-बत्ता मधील बत्ता
द्रोणकलश – रसायने ठेवण्याचे लाकडी पात्र
आघवनीय – रसायनांचे मिश्रण करण्याचे पात्र

प्राचीन रसायनशास्त्र - ३

ही यादी बरीच लांबलचक आहे. पण याचा अर्थ स्पष्ट आहे. त्या वैदिक काळात, शास्त्रशुध्द रित्या तयार केलेल्या रसायनशाळा होत्या. तेथे कोणकोणत्या वस्तू / पात्र असाव्यात हे निश्चित होतं. आणि करण्यात येणाऱ्या प्रक्रिया सुध्दा निश्चित आणि ठरलेल्या होत्या.

शतपथ ब्राम्हण, ऋग्वेद, यजुर्वेद, अथर्ववेद इत्यादी ग्रंथात ठिकठिकाणी रसायनं आणि त्यांचे विविध क्षेत्रात होणारे उपयोग या संबंधी विवेचन आढळते.

या काळात जगाच्या इतर भागात, रसायनशास्त्रा संबंधी असे सुस्पष्ट, व्यवस्थित आणि प्रक्रीयेसहित केलेले विवेचन आढळते का..? उत्तर नकारार्थी आहे. इजिप्त मधे काही मोजके उल्लेख आढळतात आणि चीन मधे. चीन ने अनेक रसायनांवर त्या काळात काम केल्याचे दिसते. मात्र हे सोडलं तर जगात इतरत्र कोठेही रसायनशास्त्र इतक्या प्रगत अवस्थेत आढळत नाही.

अकराव्या शतकातील चक्रपाणी दत्त ने ‘चक्रदत्त’ नावाचा ग्रंथ लिहिलाय. जुन्या माहितीला शब्दबध्द करून तो सुसूत्रपणे आपल्यासमोर ठेवतो. यात त्याने ताम्ररसायन बनविण्याची विधी दिलेली आहे. पारा, तांबे आणि अभ्रकावर प्रक्रिया करून त्याला गंधकाचा पुट देऊन ताम्ररसायन कसे तयार करतात, हे त्याने समजाऊन सांगितले आहे. याच पद्धतीने ‘शिलाजतुरसायन’ चे विवरण आहे.

चक्रपाणी च्या दोनशे वर्षानंतर शारंगधराचार्य यांनी लिहिलेल्या ‘शारंगधर संहिते’ मधे अनेक रसायन प्रक्रियांबद्दल उल्लेख आहे. मात्र यात सुरुवातीलाच लिहिले आहे की जुन्या ऋषी-मुनींनी आपापल्या संहितांमध्ये जे श्लोक दिलेले आहेत, आणि अनेक चिकित्सकांनी ज्यापासून यश मिळवले आहे, अश्या श्लोकांचे हे संकलन आहे. या संहितेत आसव, काढे बनवताना रासायनिक प्रक्रिया अत्यंत विस्तृतपणे दिलेल्या आहेत.

या किंवा अश्या अनेक ग्रंथांमध्ये कणाद च्या अणु / परमाणु सिद्धांताचा उल्लेख केलेला आढळतो. कणाद ने सांगितले आहे की एका प्रकारचे दोन परमाणु संयुक्त होऊन ‘द्विणूक’ निर्माण होऊ शकते. द्विणूक म्हणजेच आजच्या शास्त्रज्ञांनी परिभाषित केलेला ‘बायनरी मॉलीक्युल’ वाटतो.

प्राचीन भारतात रासायनिक प्रक्रियांसंबंधी बरीच माहिती होती. याच लेखमालेत ‘अदृश्य शाईचे रहस्य’ या लेखात, पाण्यात भूर्जपत्र टाकल्यावर दिसू शकणाऱ्या शाईचे वर्णन केले होते. अश्या प्रकारची शाई तयार करताना अनेक प्रयोग, अनेक रासायनिक प्रक्रिया त्या काळात केल्या असतील. वातावरणातील आर्द्रता, प्राणवायु, अनेक आम्लीय / क्षारीय पदार्थांबरोबर धातूंचा संपर्क झाल्यावर होणाऱ्या प्रक्रिया… यातून धातूंच्या संरक्षणाचे उपाय.. या साऱ्या गोष्टी तेंव्हा माहीत होत्या. ‘याज्ञवल्क स्मृती’ मधे धातुंना शुध्द करण्याची प्रक्रिया दिली आहे. ‘रसार्णव’ मधे सांगितलं आहे की शिसे, लोखंड, तांबे, चांदी आणि सोने ह्या धातूंमध्ये स्वसंरक्षणाची प्रवृत्ती ह्याच क्रमात कमी होत जाते, जी आजच्या आधुनिक रसायनशास्त्रा प्रमाणे बरोबर आहे.

हे खरंय की आजच्या रसायनशास्त्राने अफाट प्रगती केलेली आहे. मात्र आजपासून दोन / अडीच हजार वर्षांपूर्वी रसायनशास्त्राचे मुलभूत सिद्धांत मांडत, अत्यंत व्यवस्थित, परिपूर्ण अशी डॉक्यूमेंटेड सिस्टम भारतामधे कार्यरत होती, ज्या द्वारे अनेक क्षेत्रात रासायनिक प्रक्रियांद्वारे कार्य होत होते. औषधी शास्त्र, खनिज शास्त्र, धातू शास्त्र या सारखी अनेक क्षेत्र होती, ज्यात रासायनिक प्रक्रिया आवश्यक होत्या. मात्र महत्वाचे म्हणजे ही सर्व रसायने, जैविक स्त्रोतांपासून प्राप्त केली जात होती. संपूर्ण नैसर्गिक पद्धतीने ह्या प्रक्रिया चालत होत्या.

आणि हे सर्व करत असताना आपल्या पूर्वजांनी इतकी मोठी विरासत आपल्या साठी मागे ठेवली आहे, की त्यातील अनेक प्रक्रियांचा नीट अर्थ लावणंच आपल्याला शक्य झालेलं नाही. अर्थातच प्राचीन रसायन शास्त्राच्या अभ्यासाची आज नितांत निकड आणि गरज आहे…!!
– प्रशांत पोळ

‘देश में जनसंख्या नीति एक जैसी रहे…! –

विषय अत्यंत स्पष्ट हैं. इसमें किंचित भी वैचारिक, बौध्दिक या मानसिक संभ्रम नहीं हैं..!

आगरा में एक कार्यक्रम में कल कुछ नए स्वयंसेवकों के बीच रा. स्वं. संघ के सरसंघचालक प. पू. मोहन भागवत जी का कार्यक्रम था. प्रारंभ में प्रश्नोत्तर थे. एक स्वयंसेवक, डॉ. अशोक कुमार अग्रवाल ने प्रश्न पूछा, “हमारे देश में हिन्दुओं की जन्म दर २.१% हैं, जब की मुस्लिम समाज की जन्म दर ५.२% हैं. अगर इसी तरह से हिन्दुओं की दर पीछे रही, मुसलमानों की दर ढाई गुनी आगे बढती रही, तो अगले पचास साल के बाद कैसे हम हिन्दू राष्ट्र के रूप में इस देश में रह सकेंगे..? क्या यह देश इस्लामिक कंट्री नहीं बन जाएगा..?

सरसंघचालक जी का उत्तर था, “आपको कौनसा नियम रोकता हैं..?” आगे उन्होंने कहा, “हमारे संसाधनों को देखते हुए, लोकसंख्या पर हमारे देश की नीति समान रहनी चाहिए.”

मोहन भागवत जी - १

संघ द्वारा पारित २०१५ के प्रस्ताव में भी यह स्पष्ट हैं – ‘देश की लोकसंख्या नीति सबके लिए समान होनी चाहिए.’ सरसंघचालक जी का विजयादशमी का भाषण ‘नीतिगत’ होता हैं. उसमे भी यही कहा गया था.

संघ के प्रस्ताव के अंत में कहा गया हैं –
The Akhil Bharatiya Karyakari Mandal expresses deep concern over all these severe demographic imbalances and urges the Government to –

• Reformulate the National Population Policy keeping in view availability of resources in the country, future needs and the problem of demographic imbalance and apply the same uniformly to all.

• Totally curb the illegal infiltration from across the border. Prepare a National Register of Citizens and prevent these infiltrators from acquiring citizenship rights and purchasing lands.

The ABKM calls upon the countrymen including all the Swayamsevaks to take the cognizance of the causes of these population changes and consider it their national duty to create public awareness and take all lawful steps to save the country from this demographic imbalance.

संघ Demographica Imbalance (जनसंख्या असंतुलन) को लेकर चिंतित हैं, और चिंतित रहेगा. जनसंख्या में असंतुलन यह देश में अलगाववाद पैदा करता हैं. हम सबने यह अनुभव भी किया हैं. पूरे देश में अलगाववादी गतिविधियाँ केवल वही चल रही हैं, जहां हिन्दू की संख्या कम हुई हैं.

जिस भूभाग से हिन्दू घटा, वहां पर देश तोड़ने के नारे लगे, यह हम पिछले साठ-सत्तर सालों से देख रहे हैं. संघ के सरसंघचालक इस विषय पर हमेशा चेताते रहे हैं. इसलिए, ‘अधिक बच्चे पैदा करो’ यह सन्देश नहीं हैं, और न ही ऐसा कहा गया हैं.

विषय हैं – ‘बढती जनसंख्या में असंतुलन क्यों..? और देश में एक जैसी जनसंख्या नीति क्यों नहीं..?’ मीडिया में चर्चा इस विषय पर होनी चाहिए.
– प्रशांत पोल