६ ऑगस्ट, १९४७’

ते पंधरा दिवस

बुधवार. सहा ऑगस्ट. नेहमी प्रमाणे गांधीजींना अगदी पहाटे जाग आली. बाहेर काळोखच होता. ‘वाह’ च्या शरणार्थी शिबिराजवळच गांधीजींचा मुक्काम होता. वाह हे तसं शहर नव्हतंच. होतं एक लहानसं गाव. मात्र इंग्रजांनी तिथे आपला लष्करी तळ उभारला होता. म्हणुन वाह ला महत्व आले होते. प्रशासनिक भाषेत ते ‘वाह केंट’ असेच होते.

त्या केंट मधे, म्हणजे वाह च्या त्या ‘कॅम्पात’, एका बंगल्यात गांधीजींचा मुक्काम होता. मात्र वाह चे शरणार्थी शिबिर जवळ असल्याने, त्या शिबिरातून येणारा घाणीचा वास फार तीव्र होता. त्या वासाच्या पार्श्वभूमीवरच गांधीजींनी आपली प्रार्थना आटोपली.

आज गांधीजींच्या काफिल्याला लाहोर ला जायचे होते. साधारण अडीचशे मैलांचे अंतर होते. किमान सात / आठ तास तरी लागावेत अशी कल्पना होती. आणि म्हणून वाह लवकर सोडावे अशी योजना होती. त्याप्रमाणे अगदी पहाटे, सूर्योदय होत असतानाच गांधीजींनी वाह केंट सोडले आणि रावलपिंडी मार्गे ते लाहोर कडे निघाले.


लाहोर…!

रावीच्या तटावर वसलेलं, शीख इतिहासातलं महत्वाचं शहर. प्राचीन ग्रंथात ‘लवपुर’ किंवा ‘लवपुरी’ या नावानं ओळखलं जाणारं शहर. सुमारे चाळीस टक्के हिंदू – शीख वस्ती असलेलं हे शहर. मार्च मधे मुस्लिम लीग ने भडकवलेल्या दंगलींनंतर बऱ्याच मोठ्या प्रमाणात हिंदू – शिखांनी स्थलांतर करायला सुरुवात केलेली.

लाहोर म्हणजे आर्य समाजाचा गढ. अनेक कट्टर आर्य समाजी लाहोरात वाढले आणि त्यांनी संस्कृत भाषेलाही वाढविले. अनेक संस्कृत पाठशाळा लाहोरात होत्या. संस्कृत आणि भारत विद्या चे प्रकाशक ‘मोतीलाल बनारसीदास इथलेच. मात्र आता त्यांनीही गाशा गुंडाळायला सुरुवात केली होती.

लाहोर हे पाकिस्तानात जाणार असे संकेत स्पष्टपणे मिळाले होते. त्यामुळे महाराजा रणजीत सिहांच्या राजधानीचे आणि त्यांच्या समाधीचे हे शहर सोडणे शिखांना फार जड जात होते. शीतला मंदिर, भैरव मंदिर, दावर रोड वरील श्रीकृष्ण मंदिर, दूधवाली माता मंदिर, डेरा साहिब, भाभारीयान मधील श्वेतांबर आणि दिगंबर पंथीय जैन मंदिरं, आर्य समाज मंदिर यांचं काय होणार ही चिंता प्रत्येक हिंदूला लागलेली होती. प्रभू रामचंद्रांचे पुत्र लव, ज्यांनी हे शहर वसवलं असं म्हटलं जातं, त्यांचं मंदिर लाहोर च्या किल्यात होतं. आता आपलं आणि ह्या मंदिराचं कसं होणार ही चिंता तेथील पुजाऱ्यांना लागून राहिलेली होती.

गांधीजी - लाहोर मधे
अश्या ह्या लाहोर शहरात, गांधीजी कॉंग्रेस कार्यकर्त्यांबरोबर संवाद साधणार होते. कॉंग्रेस कार्यकर्त्यांचा अर्थच हिंदू किंवा शीख होता. तेथे कॉंग्रेस चे मुस्लिम कार्यकर्ते आता ‘मुस्लिम लीग’ चं काम करू लागले होते. नव्याने निर्माण होऊ घातलेल्या पाकिस्तानात कॉंग्रेस चं अस्तित्व राहणार नव्हतं. मग कशाला उगाच कॉंग्रेस च्या वळचणीला स्वतः ला बांधून घ्यायचं..? आणि म्हणूनच लाहोर मधल्या ‘बच्या-खुच्या’ कॉंग्रेस कार्यकर्त्यांना गांधींची ही भेट फार आशादायक वाटत होती…


ज्या वेळेस गांधीजी वाह वरून लाहोर च्या दिशेने निघाले होते, त्याच वेळेस राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक गुरुजी के कराची हून सिंध प्रांतातल्या हैदराबाद शहरात जाण्यासाठी निघाले होते. गांधीजीं प्रमाणे गुरुजी सुध्दा भल्या पाहटे चार वाजता काळोखातच उठले होते. त्यांची दिनचर्याच तशी होती. सकाळी ६ वाजता सूर्योदय होत असताना प्रभात शाखेवर त्यांनी प्रार्थना म्हटली आणि शाखेनंतर एक लहानशी बैठक घेतली. सिंध प्रांतातल्या प्रमुख शहरांमधील संघचालक, कार्यवाह आणि प्रचारक या बैठकीला उपस्थित होते. ही सर्व मंडळी कालच्या कार्यक्रमालाही हजर होती. हिंदू – शीख कुटुंबांना भारतात सुरक्षित परत कसं आणता येईल, याची योजना तयार होत होती.

गुरुजी कार्यकर्त्यांच्या व्यथा ऐकत होते. समस्या समजून घेत होते. शेजारीच बसलेले डॉ. आबाजी थत्ते, व्यवस्थितपणे अनेक गोष्टी टिपून घेत होते. काल संघाच्या जाहीर बौद्धिकात सांगीतलेलंच गुरुजींनी परत एकदा त्या वरिष्ठ कार्यकर्त्यांना सांगीतलं. नियतीनं संघावर सोपवलेली, हिंदूंच्या सुरक्षेची जवाबदारी देखील विशद करून सांगितली. त्यांना धीर दिला. संगठन क्षमतेनं आपण बऱ्याच असाध्य अश्या गोष्टी सहज करू शकतो, हे ही सांगीतलं.

गुरुजी - २

बैठकीनंतर या सर्व कार्यकर्त्यांबरोबर गुरुजींनी अल्पाहार घेतला अन साधारण ९ च्या सुमारास गुरुजी हैदराबाद कडे जाण्यास निघाले. मोटार कार असणारे काही स्वयंसेवक कराचीत होते. त्यातीलच एकाच्या मोटारीने गुरुजी, आबाजी, प्रांत प्रचारक राजपाल जी पुरी आणि सुरक्षतेसाठी म्हणून एक स्वयंसेवक ह्या गाडीत बसले. वरून दिसत नसलं तरी तो स्वयंसेवक आणि मोटारीचा चालक, हे पूर्णपणे शस्त्र सज्ज होते. अशीच एक दुसरीही मोटार ह्या मोटारीच्या मागे निघाली. त्यात इतर वरिष्ठ कार्यकर्ता होते.

ह्या मोटारींच्या मागे आणि पुढे संघाचे स्वयंसेवक मोटारसायकल वरून जात होते. एखाद्या सेनापतीला न्यावं, तसं तिथले स्वयंसेवक, त्या दंगलींच्या अत्यंत अस्थिर वातावरणातही, गुरुजींना हैदराबाद ला नेत होते.

कराची – हैदराबाद हा रस्ता उण्यापुऱ्या ९४ मैलांचा. आणि रस्ताही तसा बरा होता. त्यामुळे साधारण दुपारच्या भोजनाच्या वेळी हैदराबाद ला पोहोचावं ही कल्पना होती. रस्त्यात, गाडीत बसलेले प्रांत प्रचारक राजपालजी, गुरुजींना तिथल्या भयावह परिस्थिती ची कल्पना देत होते.


’१७, यॉर्क रोड’ वरील नेहरूंच्या घरातील त्यांचे कार्यालय.

नेहरूंच्या पुढ्यात, काल ५ ऑगस्ट ला लॉर्ड माउंटबेटन यांनी लिहिलेलं पत्र आहे. त्याला उत्तर द्यायचंय. माउंटबेटन नी केलेली मागणी मोठी विचित्र आहे.

काही वेळ विचार करून, नेहरू ह्या पत्राचे उत्तर डिक्टेट करू लागतात.

‘प्रिय लॉर्ड माउंटबेटन,’

‘तुमच्या पाच ऑगस्ट च्या पत्राबद्दल आभार, ज्यात आपण त्या दिवसांची सूची पाठविली आहे, ज्या दिवशी यूनियन जेक फडकविला जावा. याचा अर्थ मी असा घेतो की भारतातील सर्व सार्वजनिक स्थानांवर आमच्या राष्ट्र ध्वजाबरोबर यूनियन जेक ही फडकवला जाईल.’

Neharu - 1

‘या सूचीतील फक्त एकाच दिवसाबद्दल समस्या आहे. तो दिवस म्हणजे १५ ऑगस्ट. आमचा स्वतंत्रता दिवस. या दिवशी यूनियन जेक फडकवणं योग्य होईल असं वाटत नाही. अर्थात लंडन च्या ‘इंडिया हाउस’ वर या दिवशी यूनियन जेक देखील फडकविला तर आम्हाला चालेल.’

‘मात्र जे इतर दिवस आपण सुचविले आहेत – १ जानेवारी – सैन्य दिवस; १ एप्रिल – वायुसेना दिवस; २५ एप्रिल – अन्झाक दिवस; २४ मे – राष्ट्रकुल दिवस; १२ जून – (ब्रिटन च्या) राजाचा वाढदिवस; १४ जून – सयुंक्त राष्ट्रसंघाचा ध्वज दिवस; ४ ऑगस्ट – (ब्रिटन च्या) राणीचा वाढदिवस; ७ नोव्हेंबर – नौसेना दिवस; ११ नोव्हेंबर – विश्व युध्दात दिवंगत झालेल्या सैनिकांच्या स्मरणार्थ दिवस, या दिवसांविषयी आम्हाला समस्या नाही. या दिवशी सर्व सार्वजनिक स्थानांवर यूनियन जेक देखील फडकविण्यात येईल.’


डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आज मुंबईत होते. स्वतंत्र भारतातील पहिल्या मंत्रिमंडळातील मंत्री म्हणून घोषणा होऊन फक्त दोनच दिवस उलटले होते. कायदा विभाग त्यांच्याकडे सोपवला जाईल, असे स्पष्ट संकेत होते. त्यामुळे त्यांच्या मुंबई च्या निवास स्थानी त्यांना भेटायला येणाऱ्या लोकांची, विशेषतः शेड्यूल कास्ट फेडरेशन च्या कार्यकर्त्यांची रीघ लागली होती. त्यांचा लाडका नेता, स्वतंत्र भारताच्या पहिल्या केंद्रीय मंत्रिमंडळात, मंत्री झालेला होता..!

बाबासाहेबांना मात्र या सर्व गडबडीत थोडा एकांत हवा होता. त्यांच्या डोक्यात अनेक विचार चालले होते. विशेषतः देशाच्या पश्चिम भागामध्ये उसळलेल्या हिंदू – मुस्लिम दंगलींच्या बातम्या त्यांना अस्वस्थ करत होत्या. या बाबतीत त्यांचे विचार अगदी स्पष्ट होते. ते फाळणी होऊ देण्याच्या पक्षात होते. कारण हिंदू आणि मुसलमान यांचं सहअस्तित्व शक्य नाही, हे त्यांचं ठाम मत होतं.

मात्र फाळणीला संमती देताना त्यांची मुख्य अट होती ती जनसंख्येच्या अदलाबदलीची. ‘प्रस्तावित पाकिस्तानातील सर्व हिंदू – शीख यांनी भारतात स्थलांतर करावं आणि भारतातील सर्व मुसलमानांनी, नवीन होऊ घातलेल्या पाकिस्तानात जावं. एवीतेवी फाळणी धर्माच्या आधारानेच झाली आहे ना..? मग लोकसंख्येची अदलाबदल करून पुढे शांततेने तरी जगता येईल.’

मात्र कॉंग्रेस पुढाऱ्यांच्या हट्टा पायी हे शक्य झालं नाही, याचं बाबासाहेबांना दुखः होत होतं. जनसंख्येची अदलाबदल जर नीट, व्यवस्था बांधून केली असती, तर लाखो निर्दोष लोकांना प्राण गमविण्याची ही वेळच आली नसती, असं त्यांना राहून राहून वाटत होतं. विशेषतः गांधीजींच्या ‘भारतात हिंदू – मुस्लिम हे भावा भावा प्रमाणे राहतील’ ह्या वक्तव्याचा त्यांना प्रचंड राग येत होता.

आंबेडकर

कार्यकर्त्यांच्या गराड्यातून थोडं बाहेर येऊन बाबासाहेब त्यांच्या अभ्यासिकेत बसले होते. त्यांच्या मंत्रालया संबंधी पुढे काय काय करता येईल, याचाच ते विचार करत होते. त्यातच त्यांना आठवलं की आज हिरोशिमा दिवस आहे. आजच्याच दिवशी अमेरिकेने जापान वर अणुबॉम्ब टाकला होता. त्याला दोन वर्ष पूर्ण होताहेत. आणि त्या आठवणीने बाबासाहेब विषण्ण झाले.

आज संध्याकाळी मुंबईतील वकिलांच्या संस्थांनी त्यांचा सत्कार समारंभ आयोजित केला होता. त्यात नेमकं काय बोलायचं यावर विचार करण्यात ते गढून गेले..!


आज सूर्योदय सहा वाजून सतरा मिनिटांनी झाला. पण त्याच्या पूर्वीच गांधीजींचा लाहोर साठीचा प्रवास सुरु झाला होता. निघाल्यावर तासाभरातच रावळपिंडीला थांबणे झाले. तिथल्या कार्यकर्त्यांनी आवर्जून थांबवून घेतले होते. सर्वांसाठी सरबत आणि सुक्या मेव्याची व्यवस्था होती. गांधीजींनी फक्त लिंबाचे सरबत तेवढे घेतले.

साधारण दीड वाजेच्या सुमारास गांधीजींचा हा काफिला लाहोर जवळ पोहोचला. भोजन करून गांधीजी लगेचच कॉंग्रेस कार्यकर्त्यांच्या बैठकीला संबोधित करणार होते.

ज्या कॉंग्रेस पदाधिकाऱ्याच्या घरी गांधीजींचे भोजन होणार होते, त्याचे घर हिंदू बहुल वस्तीतच होते. मात्र गांधीजींनी जे दृश्य बघितलं, ते मन विषण्ण करणारं होतं. काही जळालेली घरं आणि दुकानं रस्त्यात दिसत होती. मारुतीच्या एका मंदिराचे दार कोणी उचकटवून खाली टाकले होते. त्या मोहोल्ल्याला जणू प्रेतकळाच आली होती.

गांधीजी हे अत्यंत मित आहार घेणारे. थोडसं शेळीचं दूध, सुका मेवा आणि द्राक्ष नाही तर इतर कोणतेही एखादे फळ. बस. इतकेच. या सर्व गोष्टींची व्यवस्था झालेली होती. गांधीजींबरोबर आलेल्या काफिल्यातील इतरांचीही जेवणाची व्यवस्था होती. साधारण दोन – अडीच वाजता, जेवणं वगैरे आटोपल्यावर, गांधीजी कार्यकर्त्यांच्या बैठकीत आले.

नेहमी प्रमाणे प्रार्थना आटोपल्यावर ही सभा प्रारंभ झाली. गांधीजींनी स्मित करत कार्यकर्त्यांना बोलायला सांगितले. आणि अक्षरशः बांध फुटावा, तसे कार्यकर्ते बोलू लागले. हे सर्व कार्यकर्ते चिडले होते, वैतागले होते – आपल्याच नेतृत्वावर. त्यांना शेवटपर्यंत आशा होती की गांधीजींनी म्हटलंय, ‘फाळणी होणार नाही. आणि झालीच, तर ती माझ्या देहाचे दोन तुकडे झाल्यावरच.’ म्हणजे फाळणी काही होत नाही. होणार नाही. त्यामुळे ते सर्व तसे निर्धास्त होते.

मात्र तीन जून ला सारेच काही बदलले. फाळणीची घोषणा झाली. ती देखील कॉंग्रेस च्या संमतीने झाली. आता पुढल्या आठ – पंधरा दिवसात आपलं जितकं सामान घेता येईल, तितकं घेऊन निर्वासितासारखं भारतात जायचं. आयुष्याची अक्षरशः उलथापालथ होतेय, अन ती ही आपण कॉंग्रेस चे कार्यकर्ते असताना…!

गांधीजींवर कार्यकर्त्यांच्या प्रश्नांची अक्षरशः सरबत्ती होत होती. अन गांधीजी अगदी शांतपणे हे सारं काही ऐकत होते. शेवटी पंजाब कॉंग्रेस कमिटी च्या अध्यक्षांनी त्या कार्यकर्त्यांना थांबवलं, आणि गांधीजी काय म्हणतात, ते ऐकून घेण्याची विनंती केली.

लाहोर शहरातील ते सात – आठशे कॉंग्रेस कार्यकर्ते एकदम शांत झाले. अन आता गांधीजींच्या तोंडून आशादायक कोणते शब्द बाहेर पडतात, याची वाट पाहू लागले….!


याच वेळेला सिंध प्रांताच्या हैदराबाद मधे गुरुजींचं भोजन संपलेलं होतं, आणि ते तिथल्या कार्यकर्त्यांबरोबर गप्पा मारीत होते. आबाजींनी त्यांना एक – दोन वेळा म्हणून बघितलं की थोड्या वेळ आराम करा. वामकुक्षी घ्या. पण त्या सर्व वातावरणात, गुरुजींना वामकुक्षी साठी का होईना, पण क्षणभरही आडवं होणं शक्यच नव्हतं.

हैदराबाद चे कार्यकर्ते गुरुजींना सांगत होते, मागील वर्षीचा नेहरुंचा किस्सा.

नेहरूंना हैदराबादेत सभा घ्यायची होती. तोपर्यंत फाळणी घोषित झालेली नव्हती. सिंध प्रांतात मुसलमानांची संख्या ही प्रामुख्याने खेड्या – पाड्यात जास्त होती. मात्र कराची चा अपवाद सोडता सारी शहरं ही हिंदू बहुल होती. लरकाना आणि शिकारपूर ला ६३% च्या वर हिंदू होते तर हैदराबादेत एक लाखाच्या आसपास, अर्थात ७०% च्या वर हिंदू होते.

मात्र तरीही मुस्लिम लीग ची फाळणीच्या साठीची चळवळ जोरात होती. आणि ही पूर्णपणे हिंसक होती. त्यामुळे संख्येने फक्त ३०% असूनही, मुसलमानांनी आपला दबदबा निर्माण केला होता. सर्व सार्वजनिक ठिकाणी हिंदूंच्या विरोधात बॅनर्स लागली होती. सिंध मंत्रिमंडळातील मुस्लिम लीग चा मंत्री खुर्रम तर सरे आम धमकी देत होता की आम्ही हिंदूंच्या बायका पोरी उचलून नेऊ.

या मुसलमानांच्या गुंडगिरीला पुरून उरणारी एकाच संस्था होती. ती म्हणजे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ. हैदराबादेत संघाच्या शाखांची संख्या चांगली होती. प्रांत प्रचारक राजपाल पुरींचा या भागात नियमित प्रवास असायचा.

आणि म्हणूनच जेंव्हा १९४६ मधे जवाहरलाल नेहरूंची हैदराबाद ला होणारी सभा, मुस्लिम लीग चे गुंड उधळून लावणार आहेत आणि नेहरूंची हत्या करणार आहेत असं कॉंग्रेस च्या कार्यकर्त्यांना समजलं, तेंव्हा त्यांना नेमकं काय करावं ते सुचलंच नाही. मग सिंध कॉंग्रेस चे वरिष्ठ नेते चिमन दास आणि लाला कृष्णचंद यांनी राजपाल पुरींची भेट घेतली आणि नेहरूंच्या सुरक्षेसाठी संघाची मदत मागितली. राजपालजींनी हो म्हटलं आणि मुस्लिम लीग चं हे आव्हान स्वीकारलं.

नेहरूंची मोठी सभा हैदराबाद ला झाली. संघाची सुरक्षा व्यवस्था चोख होती. त्यामुळे सभेत कुठलीही गडबड झाली नाही की कुठलाही व्यत्यय आला नाही..!
(‘Hindus in Partition – During and After’, http://www.revitalization.blogspot.in – V. Sundaram, Retd IAS Officer)

हैदराबाद ला कार्यकर्त्यांचं एकत्रीकरण बरंच मोठं झालं. दोन हजारांच्या वर कार्यकर्ते आले होते. गणवेशातलं उत्तम सांघिक झालं. मग गुरुजी बोलायला उठले. स्वाभाविकतः अधिकांश मुद्दे हे कराचीतल्या भाषणाचेच होते. गुरुजींनी आग्रहाने विषय मांडला की “नियतीनं एक फार मोठं काम आपल्या संघावर सोपवलं आहे. राजा दाहीर सारख्या शूर वीरांच्या सिंध प्रांतात आपल्याला तात्पुरती माघार घ्यावी लागत आहे. त्यामुळे सर्व हिंदू – शीख बांधवांसह, त्यांच्या परिवारासह, त्या सर्वांना सुरक्षितपणे भारतात नेण्यासाठी आपल्याला प्राणांची बाजी लावायची आहे.”

“आपली पूर्ण श्रध्दा आणि विश्वास आहे की झुंडशाही पुढे नमून स्वीकारलेली ही फाळणी कृत्रिम आहे. आपण उद्या नक्कीच परत अखंड होऊ. पण सध्या हिंदूंची सुरक्षा हे आपल्यापुढील मोठे आव्हान आहे.”

आपल्या बौद्धिकाचं समापन करताना गुरुजींनी संघटनेचं महत्व अधोरेखित केलं. “आपल्या संघटन शक्तीच्या बळावर अनेक असाध्य वाटत असलेली कामं लीलया करू शकतो. आणि म्हणूनच धीर धरा. संघटनेच्या माध्यमातून आपला पुरुषार्थ दाखवू या..!”

बौध्दिकानंतर गुरुजी स्वयंसेवकांशी भेटत होते. त्यांची विचारपूस करत होते. अश्या अस्थिर वातावरणात, विपरीत परिस्थितीत गुरुजींचे हे धीराचे शब्द, त्या सर्व स्वयंसेवकांना लाख मोलाचे वाटत होते. त्यांना उभारी देत होते.


आणि कॉंग्रेस कार्यकर्त्यांच्या बैठकीत, गांधीजी शांतपणे बोलू लागले,

“मला फार वाईट वाटतंय की पश्चिम पंजाब मधून सर्व बिगर मुस्लिम पळून चालले आहेत. काल ‘वाह’ च्या शरणार्थी शिबिरात मी हेच ऐकले. आणि आज इथे लाहोरातही हेच ऐकतोय. हे असं व्हायला नको. जर तुम्हाला वाटतंय की लाहोर आता मरण पावतंय किंवा मरणार आहे, तर त्यापासून दूर पळू नका. उलट त्या मरण पावणाऱ्या लाहोर बरोबर मृत्यूला सामोरं जा. जेंव्हा तुम्ही भीतीच्या प्रभावाखाली येता, तेंव्हा प्रत्यक्ष मरणापूर्वीच तुम्ही मेलेले असता. हे उचित नाही. मला वाईट वाटणार नाही, जेंव्हा मला अशी बातमी येईल की पंजाब मधील माणसं घाबरून नाही, तर धैर्यानं मरणाला सामोरी गेली..!”

गांधीजींची ही वाक्यं ऐकून दोन मिनिटे तर कॉंग्रेस कार्यकर्त्यांना काय म्हणावे तेच कळेना. कोणी तरी तापलेल्या लोखंडाचा उकळता रस आपल्या कानात ओततोय, असंच त्या तिथे बसलेल्या प्रत्येक कॉंग्रेस कार्यकर्त्याला वाटत होतं..!

‘मुस्लिम लीग च्या गुंडांनी केलेल्या प्राणघातक हल्यात येणाऱ्या मृत्यूला धैर्याने सामोरे जा..?’


लाहोर ला येताना, रस्त्यात गांधीजींना एका कार्यकर्त्यांनं सांगितलं की ‘भारताचा राष्ट्रध्वज जवळ जवळ तयार झाला आहे. फक्त मधला चरखा काढून त्यात सम्राट अशोकाचे प्रतीक चिन्ह, ‘अशोक चक्र’ ठेवले आहे.’

ही बातमी गांधीजींना चांगलीच उद्विग्न करणारी होती. चक्क अशोक चक्र..? सम्राट अशोकाने भरपूर हिंसा केली. नंतर बौध्द धर्म स्वीकार केला असेल. पण पूर्वी हिंसा केलीच होती ना..? अश्या हिंसा करणाऱ्या राजाचे प्रतीक चिन्ह आपल्या राष्ट्रध्वजात..? नाही. कदापि नाही…

आणि म्हणूनच कार्यकर्त्यांची बैठक संपल्यावर, गांधीजींनी महादेव भाईंना एक वक्तव्य तयार करून वर्तमानपत्रांना द्यायला सांगितलं.

गांधीजी सांगू लागले, “मला आज माहिती मिळाली आहे कि भारताच्या राष्ट्रध्वजाबद्दल अंतिम निर्णय घेण्यात येत आहे. मात्र जर या ध्वजात मध्यभागी चरखा नसेल तर या ध्वजाला मी प्रणाम करणार नाही. आपल्याला माहीतच असेल की भारताच्या राष्ट्रध्वजाची कल्पना सर्वप्रथम मी केली होती. आणि अश्या राष्ट्रध्वजात चरखा नसेल तर मी त्या राष्ट्रध्वजाची कल्पनाही करू शकत नाही..!’


सहा ऑगस्ट ची संध्याकाळ. मुंबईत आकाशात तुरळक ढग होते. पाऊस पडण्याची शक्यता वाटत नव्हती.

मध्य मुंबई च्या एका चांगल्या सभागृहात, मुंबईतील वकिलांच्या संघटनांनी एक कार्यक्रम ठेवला होता – स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदा मंत्री डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या स्वागताचा.

कार्यक्रम खूप छान रंगला. बाबासाहेबांनीही मनमोकळे पणाने भाषण केलं. भारताच्या पूर्व आणि पश्चिम सीमेवर उसळलेल्या हिंसाचाराच्या आगडोंबाबाबत ही ते बोलले. पाकिस्तानासंबंधी त्यांची जुनीच भूमिका, परत एकदा त्यांनी अत्यंत मजबूत तर्कांनी पटवून देण्याचा प्रयत्न केला. लोकसंख्येच्या अदलाबदलीची आवश्यकताही त्यांनी मंडळी.

एकूण कार्यक्रम छान जुळून आला होता. बाबासाहेबांनी त्यांची भूमिका स्पष्टपणे मांडली होती आणि अधिकांश वकील मंडळींना ती पटलीही होती.


सहा ऑगस्ट च्या रात्री राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक गुरुजी हे सिंध प्रांतातल्या हैदराबादेत, हिंदूंच्या भविष्याची योजना बनवून त्यांना सुरक्षित भारतात आणण्याचा विचार करत होते. त्यांच्या झोपण्याची वेळ होऊन गेलेली होती.

गांधीजी साधारण तासाभरापुर्वीच लाहोर मधून पटना मार्गे कलकत्त्यासाठी निघाले होते. त्यांची ट्रेन अमृतसर – अंबाला केंट – मोरादाबाद – वाराणसी करत तीस तासानंतर पाटण्याला पोहोचणार होती.

होऊ घातलेले प्रधानमंत्री जवाहरलाल नेहरू, दिल्लीतील ’१७, यॉर्क रोड’, ह्या त्यांच्या निवासस्थानी व्यक्तिगत पत्र लिहित होते. त्यांच्या झोपण्याची सर्व तयारी झालेली होती.

तिकडे दिल्लीतच गृहमंत्री वल्लभभाई पटेल हे त्यांच्या अभ्यासिकेत संस्थानांच्या फाईल्स घेऊन बसले होते. वेळ थोडा होता आणि या कालावधीत उरलेल्या संस्थानांना, भारतात शामिल करून घ्यायचं होतं..!


सहा ऑगस्ट ची रात्र जशी जशी चढत चालली होती, तसतशी पश्चिम पंजाब, पूर्व बंगाल, सिंध, बलोचीस्तान या ठिकाणी राहणाऱ्या हिंदूंच्या घरावर भीतीची छाया गडद होत चालली होती. हिंदू – शिखांच्या घरांवरचे हल्ले तीव्र झाले होते. आणि त्यांच्या घरांना लागलेल्या आगीच्या ज्वाळा दुरूनही दिसत होत्या…!
– प्रशांत पोळ

Advertisements

सावधान… वादळ घोंघावतंय!

कॅलिफोर्नियातील ‘आय.टी.संपन्न’ बे एरियात राहणारा भारतीय परिवार. चक्क मराठी. बाई स्वत: डॉक्टर आणि हा तिथल्या एका मोठया आय.टी. कंपनीत व्हाइस प्रेसिडेंट. घरी ही दोघं आणि यांची सोळा वर्षांची मुलगी. बस, इतकंच त्रिकोणी कुटुंब.

साधारण वर्षभरापूर्वी हा रागारागाने शेजारच्या डिपार्टमेंटल स्टोअरमध्ये भांडायला गेला. तिथल्या मॅनेजरला भेटला आणि तावातावाने सांगू लागला, ”हा काय चावटपणा लावलाय..? माझ्या घरी रोज तुमचे फ्लायर्स (पत्रकं) येतात. कशाचे? तर प्रेग्नन्सी, डिलिव्हरी, बेबी केअर वगैरे विषयांवरच्या उत्पादनांचे. अरे, आमचा काय संबंध..? कशाला आम्हाला रोज रोज त्याच विषयांवरची फ्लायर्स पाठवून त्रास देताहात?”

मॅनेजर अनुभवी होता. त्याने याची समजूत घातली. चुकून झालं असेल असं म्हणाला आणि ”परत असे फ्लायर्स तुमच्या घरी येणार नाहीत” असंही म्हणाला.

विषय इथेच संपायला पाहिजे होता.

पण ह्या घटनेच्या साधारण पाच-सहा महिन्यांनी हा त्याच शेजारच्या डिपार्टमेंटल स्टोअरमध्ये मॅनेजरला पुन्हा भेटायला गेला. मात्र या वेळेस त्याच्या बोलण्यात भांडण्याची खुमखुमी नव्हती. सुदैवाने मॅनेजर तोच होता. त्याला पाच-सहा महिन्यांपूर्वीची ती घटना आठवत होती.

”वी आर सॉरी. पण ‘तसले’ फ्लायर्स तुमच्याकडे अजूनही येताहेत का? मी तर मागेच बंद करायला सांगितले होते.”

”नाही. फ्लायर्स तर बंद झालेत.” हा म्हणाला, ”मी आलोय हे विचारायला, की तुम्हाला कसं कळलं..?”

”काय कसं कळलं?”

”हेच, की माझी मुलगी प्रेग्नंट होती, हे तुम्हाला कसं कळलं?”

मॅनेजर घाबरला. त्याला वाटलं की हा बाप्या आता आपल्याला आणि आपल्या स्टोअरला ‘स्यू’ करेल, आपल्यावर केस करेल, म्हणून तो काहीही सांगायला नकार देऊ लागला. वकिलांचं नाव घेऊ लागला. यावर हा म्हणाला, ”लिहून देतो की मला तुमच्यावर कसलीही लीगल ऍक्शन घ्यायची नाही. मला फक्त कुतूहल आहे, तुम्ही कसं ओळखलं ते!”

मग त्यांच्या डेटा प्रोसेसिंग युनिटच्या हेडशी ह्याची गाठ घालून देण्यात आली. त्या हेडने ह्याला सविस्तर समजावून सांगितलं. तो म्हणाला, ”तुमची मुलगी आमच्या डिपार्टमेंटल स्टोअरमध्ये नियमित येत असणार. आम्ही सी.सी.टी.व्ही. कॅमेऱ्याच्या मदतीने त्या व्यक्तीचा चेहरा कॅप्चर करतो. तो चेहरा सोशल सिक्युरिटी नंबरच्या डेटाबेसबरोबर मिळवतो. त्यातून तुमच्या मुलीची आयडेंटिटी मिळाली असेल. तिने कधीतरी क्रेडिट कार्डने / डेबिट कार्डने काही विकत घेतलं असेल. त्यावरून तुमच्या मुलीची आयडेंटिटी आमच्या अल्गोरिदमने निश्चित केली असेल.

मग आता ही मुलगी ज्या शेल्फपाशी रेंगाळते, वस्तू बघते, ते सर्व आमचे कॅमेरे टिपतात. मुलीने त्या वस्तू विकत घेण्याची गरज नाही. पण माणूस तिथेच रेंगाळतो, जिथे त्याच्या आवडीच्या वस्तू असतात. आता लिपस्टिक आणि नेल पेंटच्या शेल्फपाशी तुम्ही रेंगाळाल का? किंवा बायका उगीचंच आफ्टर शेव्ह लोशनच्या आणि शेव्हिंग क्रीमच्या वस्तू हाताळत बसणार का? तर या सर्व गोष्टींवरून आमच्या सिस्टिममधले अल्गोरिदम्स त्या व्यक्तीची आवड-निवड शोधतात, त्या व्यक्तीच्या सोशल मीडिया अकाउंटची पडताळणी करतात, त्यांच्या आवडीला, कुतूहलाला क्रॉसव्हेरिफाय करतात आणि सिस्टिमच त्यानुसार फ्लायर्स तयार करून त्यावर त्या व्यक्तीचा पत्ता प्रिंट करते. तुमच्या मुलीने प्रेग्नन्सी, चाइल्ड केअर वगैरेसारख्या वस्तूंमध्ये कुतूहल दाखवलं असेल.”

हा अक्षरश: अवाक!

लक्षात घ्या – बापाला नाही कळलं. डॉक्टर असलेल्या, एकाच घरात राहत असलेल्या, सख्ख्या आईलाही नाही कळलं की आपली मुलगी प्रेग्नंट आहे. अन् ते त्या डिपार्टमेंटल स्टोअरला कळलं!

ही आहे आजच्या सोशल मीडियाची कमाल!


दुसरी घटना जबलपूरमधल्या माझ्या मित्राची. त्याने विचारलं की ”अर्थ्रायटिसमुळे पायाचा अंगठा किंचित वाकडा होतो, त्यावर उपाय करणाऱ्या उपकरणांच्या जाहिराती तुझ्या फेसबुकवर येतात का?” मी सांगितलं, ”नाही. कधीच नाही. किंबहुना असं उपकरण असतं हे आजच मला कळतंय.”

मित्र म्हणाला, ”अरे, मी ज्याला ज्याला विचारलं, त्या प्रत्येकाने हेच सांगितलं. याचा अर्थ मलाच ह्या जाहिराती येताहेत.”

”पण तुलाच ह्या जाहिराती फेसबुकवर का दिसाव्यात?”

”कारण माझ्या उजव्या पायाचा अंगठा किंचित आत वळलाय, वाकडा आहे, म्हणून!”

”ऑं?” आता आश्चर्यचकित होण्याची माझी पाळी. ”पण फेसबुकला हे समजलंच कसं?”

”कोणास ठाऊक.. मी त्या संदर्भात कुठलीही पोस्ट कुठेच टाकलेली नाही किंवा कुठे उल्लेखही केलेला नाही.”

”’तुझे फोटो दाखव बरं.”

मग आम्ही दोघं त्याचे फोटो बघू लागलो. कुठल्याही फोटोत त्याचे पाय दिसत नव्हते… मग अंगठा तर दूरच. बघता बघता, साधारण तीन महिन्यांपूर्वीचा त्याचा एक फोटो फेसबुकवर सापडला. त्यानेच टाकलेला. मंदिरात अनवाणी दर्शनासाठी जातानाचा. अन हो, त्या मित्राचा अंगठा किंचित वाकडा झालेला स्पष्ट दिसत होता!

मित्र लगेच म्हणाला, ”हो यार. गेल्या अडीच-तीन महिन्यांपासूनच ह्या जाहिराती मला दिसायला लागल्या आहेत.”

याचा अर्थ लक्षात येतोय तुमच्या?

तुमच्या-आमच्या वागण्या-बोलण्या-लिहिण्यातलाच नव्हे, तर दिसण्यातलाही लहानात लहानसा तपशील फेसबुकसारखं सोशल मीडियाचं माध्यम टिपून काढतंय अन त्यानुसार तयार झालेली उत्पादनं तुमच्या-आमच्यापर्यंत पोहोचवतंय.

मित्र सांगत होता, त्याच्या ऑॅफिसात त्याच्याबरोबर गेली बारा-तेरा वर्षं काम करणारा सहकारी आहे खंडेलवाल नावाचा. ह्या दोघांची अगदी घट्ट मैत्री. “जिवलग मित्र असलेल्या त्या खंडेलवालला माझ्या ह्या मित्राच्या अंगठयाची भानगड माहीत नाही. अन् फेसबुकला मात्र माहीत आहे!

आजचं मार्केटिंग हे सार्वत्रिक (जनरलाईज्ड) उरलेलंच नाही. ते व्यक्तिगत झालेलं आहे. प्रत्येक व्यक्तीच्या आवडीनिवडीनुसार त्या त्या व्यक्तीला ‘कस्टमाइज्ड’ प्रॉडक्ट देणाऱ्या जाहिरातीची मोहीम हेच आजचं सत्य आहे. अशा ‘कस्टमाइज्ड’, व्यक्तिगत कॅम्पेनला लागणारा डेटा सोशल मीडिया पुरवत असतात. कारण आपण जरी त्यांना ‘सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म’ म्हणत असलो, तरी फेसबुक, टि्वटर, यू टयूब यासारखी माध्यमं ही निव्वळ व्यावसायिक माध्यमं आहेत. त्यांना तुमच्या-आमच्या ‘सोशल क्रांती’शी काहीही घेणं-देणं नाही. ‘सोशल मीडियाच्या माध्यमातून समाज बदलू, जग बदलू’ हा तुमचा-आमचा भाबडा आशावाद झाला. प्रत्यक्ष त्या सोशल माध्यमांना हवा असतो यातून मिळणारा पैसा. अन तो पैसा मिळतो सामान्य माणसांच्या माहितीतून. त्यामुळे एखादी मोहीम जितकी मोठी, त्यातील लोकांचा सहभाग तितकाच मोठा. आणि जितके लोक जास्त, तितकाच या सोशल मीडियाला मिळणारा डेटा जास्त. आणि जास्त डेटा म्हणजे चांगलं विश्लेषण. ऍनालिटिकल अल्गोरिदम्स अचूक ठरण्याची खात्री.

हे असं सर्व (दुष्ट) चक्र आहे!


आपण सर्व ‘व्हॉट्स ऍप’ वापरतो. जगात व्हॉट्स ऍप वापरणाऱ्यांची संख्या 150 कोटीपेक्षा जास्त आहे. अशा व्हॉट्स ऍपचं ‘बिझनेस मॉडेल’ काय आहे, हे आपल्या लक्षात आलंय? साधारणत: सोशल मीडियाचे वेगवेगळे प्लॅटफर्ॉम्स जाहिरातीतून पैसे मिळवतात. व्हॉट्स ऍपवर एक तरी जाहिरात दिसते का आपल्याला? मग त्यांच्या उत्पन्नाचा स्रोत काय आहे? आणि काहीच स्रोत नसेल, तर व्हॉट्स ऍपचं हे प्रचंड मोठं तंत्र चालतं तरी कसं? आणि काहीही उत्पन्न नसताना फेसबुकने सन 2014मध्ये तब्बल 19.30 अब्ज अमेरिकन डॉलर्सला व्हॉट्स ऍप का विकत घेतलं?

या सर्व प्रश्नांचं उत्तर आहे – डेटा!

होय, डेटा. आजच्या जगात डेटाचं महत्त्व तेच आहे, जे मागील पन्नास वर्षांत तेलाचं (पेट्रोलियम पदार्थांचं) होतं. आज डेटा म्हणजे सोन्यापेक्षा महाग कमोडिटी आहे. ज्याच्याजवळ शास्त्रशुध्द आणि अचूक असा डेटा आहे, तो या जगाचा बादशहा आहे.

ट्रम्पच्या निवडणूक निकालांनी हे अक्षरश: खरं करून दाखवलं.

मुळात डेटा गोळा करणं, डेटाचं विश्लेषण करणं, ह्या विश्लेषणातून काही निष्कर्ष काढणं यात फारसं काही चूक नाही. आपण जेव्हा सोशल मीडियावर आपली माहिती टाकतो, तेव्हा ‘सोशल मीडियाच्या सर्व अटी आपल्याला मान्य आहेत’ असं बटन दाबूनच टाकतो. त्यामुळे काही प्रमाणात सोशल मीडिया आपली माहिती वापरू शकतो.

पण चूक आहे ते ह्या माहितीच्या आधारे एखाद्याचा असणारा राजकीय कल ओळखून तो बदलण्यासाठी केलेला खोटया,अर्धसत्य माहितीचा जबरदस्त मारा. केंब्रीज ऍनालिटिकाने नेमकं हेच केलं. ही माहिती बाहेर आल्यामुळे गेले आठ-दहा दिवस जगात अक्षरश: उलथापालथ चाललेली आहे. अनेक देशांतील लोकशाही पध्दतीवरच मोठं प्रश्नचिन्ह उभं राहिलं आहे.

हे सगळं नेमकं कसं घडलं?


सन 2015मध्ये फेसबुकने एक ऍप फेसबुकबरोबर वापरायला परवानगी दिली. हे ऍप तसं वरवर निरुपद्रवी होतं. अलेक्झांडर कोगेनने तयार केलेलं हे ऍप क्विझच्या स्वरूपातील होतं. फेसबुकच्या सर्व नियमांचं पालन करून हे ऍप तयार करण्यात आलेलं होतं. अमेरिकेतल्या पाच कोटी लोकांनी हे ऍप डाउनलोड केलं आणि ह्या ऍप मध्ये, अमेरिकेतल्या ह्या पाच कोटी लोकांची (जे प्रामुख्याने वयस्क होते, अर्थात मतदार होते) माहिती गोळा झाली.

आणि ही माहिती ह्या कोगेनने केंब्रिज ऍनालिटिकाला चक्क विकली!

कैम्ब्रिज एनलिटीका - २

मुळात केंब्रिज ऍनालिटिका ही कंपनीच ‘राजकीय सल्ला देणारी कंपनी’ म्हणून तयार करण्यात आली होती. ट्रम्पच्या राष्ट्राध्यक्षांच्या निवडणुकीत केंब्रिज ऍनालिटिकाने ह्या माहितीचा पुरेपूर वापर केला आणि कुंपणावर असलेली मतं ट्रम्प महाशयांच्या बाजूने वळवली.

हे तसं अनैतिक होतं. मात्र केंब्रिज ऍनालिटिकाची पध्दत तशी सरळसोट होती. फेसबुकवरील यूजर्सच्या मिळालेल्या डेटामधून त्यांनी ‘कॉग्नीटिव्ह बायस’ असलेले – अर्थात स्पष्ट राजकीय कल असणारे बाहेर काढले. मग ते ट्रम्पचे समर्थक असतील किंवा कट्टर विरोधक. ही संख्या साधारण 80% निघाली. अर्थात 20% मतदार असे होते, जे कुंपणावर होते. त्यांनी आपली मतं तोपर्यंत निश्चित केलेली नव्हती. केंब्रिज ऍनालिटिकाने या वीस टक्क्यांनाच लक्ष्य केलं अन पध्दतशीररित्या त्यांना ट्रम्पच्या जाळयात ओढलं.

ही बातमी बाहेर आल्यावर खळबळ माजली. ब्रिटनच्या चॅनल 4ने तर व्हिडियो फूटेजेस दाखवली, ज्यात केंब्रिज ऍनालिटिकाचा सी.ई.ओ. अलेक्झांडर निक्स, हा माहिती मिळविण्यासाठी युक्रेनियन पोरींना, श्रीलंकेच्या राजकारण्यांना पुरवतोय. तोपर्यंत फेसबुकने यावर कोणतीही प्रतिक्रिया दिलेली नव्हती. दिनांक 20 मार्चला भारताचे कायदे आणि सूचना, तंत्रज्ञान मंत्री रविशंकर प्रसाद यांनी फेसबुक आणि केंब्रिज ऍनालिटिका यांच्यावर डेटा चोरी करून काँग्रेसला मदत करण्याचे थेट आरोप केले अन सारंच चित्र बदललं. चक्र वेगाने हलली. रविशंकर प्रसाद यांच्या पत्रकार परिषदेच्या काही तासांनंतरच केंब्रिज ऍनालिटिकाने त्यांचा सी.ई.ओ. अलेक्झांडर निक्सला काढून टाकलं.

दुसऱ्याच दिवशी, म्हणजे दिनांक 20 मार्चला फेसबुकचे सी.ई.ओ. मार्क झुकरबर्ग याने एक मोठं स्पष्टीकरण दिलं. या सर्व प्रकरणात फेसबुककडून आलेली ही पहिलीच प्रतिक्रिया होती. या स्पष्टीकरणात त्याने फेसबुक वापरणाऱ्यांची चक्क क्षमा मागितली आणि भविष्यात परत असं घडू देणार नाही, असं वचनही दिलं.

हे कमी म्हणून की काय, रविवार 25 मार्चला फेसबुकने इंग्लंडच्या सर्व प्रमुख वर्तमानपत्रांत पानभर जाहिराती दिल्या. ह्या जाहिरातींमध्येही फेसबुकच्या वापरकर्त्यांची संपूर्ण क्षमा मागितली होती. जाहिरातीचं शीर्षकच होतं – ‘We have a responsibility to protect your information. If we can’t, we don’t deserve it.’

फेसबुक - १

अर्थात या क्षमायाचनेला तसा फारसा अर्थ नव्हता आणि नाही. ज्या ‘बिझनेस मॉडेल’वर फेसबुक उभं राहिलंय, त्याबद्दल माफी मागणं हे फेसबुकच्या शेअर बाजारातील ढासळत्या किमती रोखण्यासाठी उपयोगी असेलही. प्रत्यक्षात नाही.

सध्यातरी फेसबुक वाईट अवस्थेतून जात आहे. गेला आठवडा त्यांच्यासाठी एक दु:स्वप्न ठरला. केंब्रिज ऍनालिटिकाबरोबरची भागीदारी त्यांना भलतीच महागात पडली.

आणि या संधीचा लाभ घेत अनेकांनी फेसबुकविरुध्द मोहीम उघडली आहे. व्हॉट्स ऍपचा सहसंस्थापक ब्रायन ऍक्टन याने या मोहिमेची सुरुवात केली आणि #DeleteFacebook हा त्याचा हॅशटॅग ट्रेंड करू लागला. मुळात व्हॉट्स ऍपचं बिझनेस मॉडेलसुध्दा असंच होतं आणि आहे. पण वाहत्या गंगेत ब्रायन ऍक्टनसारखे अनेक हात धुऊन घेताहेत.

दरम्यान 23 मार्चला ब्रिटिश हायकोर्टाने केंब्रिज ऍनालिटिकाच्या लंडनमधील ऑॅफिसवर छापे मारण्याची परवानगी दिली आणि त्याप्रमाणे छापे घालण्यात आले.

या सर्व प्रकरणातून काही गोष्टी स्पष्ट होतात –

१. डेटाचा वापर यापुढेही होत राहणार. विशेषत: आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स जसंजसं प्रगत होत जाईल, व्यक्तिगत डेटाचा वापर तितकाच वाढत जाईल. याला पूर्णपणे रोखण्याची कोणतीही यंत्रणा सध्या नाही.

२. उद्या कदाचित फेसबुक नसेल. सोशल मीडियाचा दुसरा एखादा प्लॅटफॉर्म असेल. मात्र तरीही लोकांची वैयक्तिक माहिती गोळा होत राहील आणि तिचा व्यावसायिक उपयोगही होतच राहील.

३. कोणताही ऍप इन्स्टॉल होताना, ते परवानगी मागतं तुमच्या संपर्कांना, फोन क्रमांकांना, लोकेशनला, फोटो गॅलरीला बघण्याची. तुम्ही नकार दिला, तर ऍप इन्स्टॉलच होत नाही. त्यामुळे जितकी जास्त ऍप्स आपण डाउनलोड करू, तितकी जास्त आपली माहिती या माहितीच्या महाजालात पसरत जाईल.

४. त्यामुळे आपण फक्त इतकंच करू शकतो की केंब्रिज ऍनालिटिकासारख्या, माहितीचा गैरवापर करणाऱ्या कंपन्यांवर सक्त कारवाई करू शकतो.

अर्थात, जगभर वादळ निर्माण करणाऱ्या ह्या केंब्रिज ऍनालिटिकाच्या लफडयाने दोन गोष्टी नक्कीच अधोरेखित केल्या

  • जागतिक राजकारणात आणि अर्थकारणात भारताचा दबदबा नक्कीच वाढलेला आहे. फेसबुकला भारताच्या कायदेमंत्र्यांची दखल घ्यावीच लागली.

  • ट्रम्प, ब्रेक्झिटनंतर भारतातही मोदींविरुध्द असलं काही करण्याची तयारी केंब्रिज ऍनालिटिका करत होती. काँग्रेसचा त्यात प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष सहभाग होता. केंब्रिज ऍनालिटिकामध्ये पूर्वी संशोधन प्रमुख असलेल्या क्रिस्टोफर वायलीने दिनांक 27 मार्चला ब्रिटिश संसदेत तशी माहिती दिलेली आहे. मात्र हा डाव वेळीच हाणून पाडण्यात आला.

या प्रकरणात आणखी बऱ्याच गोष्टी समोर यायच्या आहेत. पुढे या चित्रात अधिक गहिरे रंग भरत जाणार, हे निश्चित!
– प्रशांत पोळ

३ ऑगस्ट, १९४७

ते पंधरा दिवस / ३

आजचा दिवस हा महाराजा हरीसिंह यांना भेटण्याचा होता. या संबंधीचे औपचारिक पत्र, काश्मीर संस्थानाचे दिवाण, रामचंद्र काक यांनी गांधीजींच्या श्रीनगर मधे आगमन झाल्याच्या दिवशीच दिलेले होते. आज ३ ऑगस्ट ची सकाळ गांधीजींसाठी नेहमी सारखीच होती. ऑगस्ट महिना असला तरी किशोरीलाल सेठी यांच्या घरी तशी बऱ्यापैकी थंडी होती. आपल्या रोजच्या दिनक्रमाप्रमाणे गांधीजी अगदी काळोख्या पहाटेच उठले होते. त्यांची नात ‘मनु’ ही तर त्यांची जणू सावलीच होती. त्यामुळे गांधीजींना जाग आल्यावर ती देखील उठली.

मनु गांधीजीं बरोबर झोपायची. साधारण एक वर्षापूर्वी, आपल्या नौखाली च्या दौऱ्यात, गांधीजी मनुला कुशीत घेऊन झोपायला लागले. हा त्यांचा एक ‘सत्याचा’ प्रयोग होता. अत्यंत पारदर्शी अन् नितळ मन असलेल्या गांधीजींना यात काही चुकीचे आहे, असे वाटलेच नाही. मात्र या बातमीचा खूप गवगवा झाला. कॉंग्रेस ची नेते मंडळी कानकोंडी झाली. देशात गांधीजींच्या विरोधात जनमत प्रकट होऊ लागले. शेवटी बंगाल चा दौरा संपवून गांधीजी जेंव्हा बिहार च्या दौऱ्यावर निघाले, तेंव्हा मनु त्यांच्यापासून वेगळी झाली.
इथे श्रीनगर ला मात्र असं नव्हतं. ती बातमी खूप मागे पडली होती. आणि आपल्या नाती बरोबर गांधीजींचं राहणं ही काही कुतूहल चाळवणारी गोष्ट आता उरली नव्हती. सूर्योदयापूर्वी गांधीजींची प्रातःप्रार्थना संपलेली होती, आणि ते आपल्या राहायच्या जागेला स्वच्छ करण्याच्या मागे लागले होते.

महाराजा हरीसिंह, महाराणी तारा देवींसह

सर्व आवरून साधारण अकरा वाजण्याच्या सुमारास गांधीजी काश्मीर चे महाराजा हरीसिंह यांच्या ‘गुलाब भवन’ ह्या राजप्रासादात प्रवेशते झाले. जरी गांधीजींची ही भेट महाराजांच्या इच्छेविरुध्द होती, तरीही महाराजांनी गांधीजींच्या स्वागतासाठी कुठलीही कसर सोडलेली नव्हती. स्वतः महाराज, महाराणी तारा देवींसह राजप्रासादाच्या आवारात गांधीजींच्या स्वागताला उभे होते. युवराज करण सिंह देखील तेथे शाही इतमामाने स्वागताला हजर होते. महाराणी तारा देवींनी गांधीजींचे टिळा लाऊन, पंचारती ओवाळून परंपरागत स्वागत केले.

गांधींची काश्मीर भेट

(त्या ‘गुलाब भवन’ ह्या राजप्रासादात ज्या वृक्षाखाली गांधीजींची अन महाराजांची भेट झाली, त्या झाडावर, या भेटीची आठवण म्हणून एक ताम्र पट्टिका लावली आहे. मात्र त्यावर या दोघांच्या भेटीचा महिना चुकीचा टाकला आहे. गांधीजी ऑगस्ट मधे महाराजांना भेटले. पट्टीके वर मात्र जून, १९४७ लिहिले आहे.)

त्या राजप्रासादात गांधीजींच्या वर कसलेही दडपण जाणवत नव्हते. अत्यंत सहजतेने ते तिथे वावरत होते. महाराजांच्या अन् गांधीजींच्या भरपूर गप्पा झाल्या. मात्र यात कुठेही गांधीजींनी महाराजांना ‘भारतात शामिल व्हा’ असं म्हटलं नाही. तसं म्हटलं असतं तर, गांधीजींच्या मते, ते बरोबर ठरलं नसतं. त्यांच्या प्रतिमेला तो धक्का बसला असता. गांधीजींच्या अनुसार, ते भारत आणि पाकिस्तान ह्या दोन्ही देशांचे पितृपुरुष होते. मात्र त्यांच्या दुर्दैवाने त्यांना हे ठाऊक नव्हते की पाकिस्तान मागणारे मुस्लिम नेते त्यांना ‘हिंदू च’ मानतात. त्यांचा द्वेष करतात. आणि म्हणूनच, पाकिस्तान मध्ये गांधीजींना काहीच स्थान नव्हते…!

‘इंग्रज निघून गेल्या नंतर काश्मीर संस्थानाने कोणती भूमिका घेतली पाहिजे’ यावर गांधीजींना काहीच बोलायचे नसल्याने राजकीय चर्चा फारशी झाली नाही. मात्र गांधीजींच्या ह्या भेटीचा परिणाम, नेहरुंचा काश्मीर एजेंडा राबविण्यात झाला. ३ ऑगस्ट ला ही भेट झाली आणि १० ऑगस्ट ला, महाराजांचे विश्वासपात्र आणि नेहरूंना कैदेत टाकणारे, काश्मीर चे दिवाण रामचंद्र काक ह्यांना महाराजांनी सेवेतून मुक्त केलं. दुसरा परिणाम म्हणजे नेहरूंचे खास मित्र, शेख अब्दुल्ला यांची काश्मीर च्या तुरुंगातून दिनांक २९ सप्टेंबर ला सुटका झाली.

वर वर बघता तरी गांधीजींच्या ह्या भेटीचे फलित इतकेच दिसते. गांधीजींनी ह्या दोन मागण्यांच्या ऐवजी किंवा या मागण्यांच्या जोडीने महाराजांना भारतात शामिल होण्याची विनंती केली असती, तर कदाचित अक्टोबर १९४७ ची वाट न बघता, ऑगस्ट १९४७ मधेच काश्मीर चे भारतात विलीनीकरण झाले असते. आणि आज उद्भवलेला काश्मीर चा प्रश्न समोर आलाच नसता…

पण हे व्हायचे नव्हते..!


मंडी. हिमालयाच्या पायथ्याशी वसलेलं लहानसं शहर. मनु ऋषींच्या नावावर याचे नाव मंडी झाले. व्यास (बियास) नदीच्या किनाऱ्यावर असलेलं नयनरम्य स्थळ. १९४७ मधे हे एक देखणं, टुमदार संस्थान होतं. मात्र या संस्थानाच्या राजाच्या मनात, इंग्रजांच्या जोखडातून सुटल्यानंतर आपले स्वतंत्र राज्य हवे हा विचार घोळत होता. देशात, या संस्थानिकांच्या ‘नरेंद्र मंडळ’ या संस्थेत प्रचंड अस्वस्थता होती. तशातच शेजारच्या ‘सिरमौर’ संस्थानाच्या राजानेही, भारतात विलीन न होता, आपले संस्थान वेगळे ठेवण्याचे ठरविले. आता इतकी लहान लहानशी संस्थानं स्वतंत्र राहणे शक्य नाही, हे त्यांनाही कळत होतंच. काश्मीर चे महाराजा सुध्दा आपलं संस्थान स्वतंत्र ठेवण्याच्या विचारात आहेत, हे या राजांना कळलं.

तेंव्हा, महाराजा हरीसिहां बरोबर, जम्मू-काश्मीर, पंजाब आणि शिमल्या च्या पहाडी राज्यांचा एक ‘बृहद संघ’ बनविण्याची या दोघा राजांनी योजना आखली. गेल्या आठवड्यातच हे दोघं, लॉर्ड माउंटबेटन यांना भेटले होते. या योजनेवर विचार करण्यासाठी त्यांना थोडा अवधी हवा होता. त्यामुळे भारतात सामिलीकरणाच्या पत्रावर इतक्यात स्वाक्षरी करता येणार नाही, तेंव्हा त्ती करण्यासाठी जरा जास्त वेळेची मागणी त्यांनी केली.

दिल्लीतील आपल्या भव्य आणि भपकेबाज व्होईसरॉय कार्यालयात बसून या क्षणी लॉर्ड लुई माउंटबेटन, त्या राजांचेच पत्र परत वाचत होते. जितके राजे स्वतंत्र राहण्याचा आग्रह करतील, तितकी देश सोडताना इंग्रजांच्या मागची कटकट वाढणार होती. आणि म्हणूनच, अश्या लहान लहान राज्यांनी स्वतंत्र राहणं, माउंटबेटन ला आवडणारं नव्हतं. तरीही लोकशाहीची आणि आपल्या पदाची चाड राखत माउंटबेटन नी सरदार पटेलांना या संदर्भात पत्र लिहिण्यास घेतलं.

३ ऑगस्ट च्या दुपारी सरदार पटेलांना पत्र लिहिताना, या पत्रावर अनुकूल निर्णय होणार नाही हे माहीत असूनही, माउंटबेटन यांनी सिरमौर आणि मंडी च्या राजांना सामिलीकरणाच्या पत्रावर (विलय पत्रावर) स्वाक्षरी करण्यास थोडा अधिक वेळ देण्याची पटेलांना विनंती केली.


डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आज दिल्लीतच होते. गेल्या काही दिवसांपासून त्यांच्या मागे कामांची जंत्रीच लागलेली होती. त्यांच्या ‘शेड्युल कास्ट फेडरेशन’ ह्या पक्षाचे कार्यकर्ते देशभरातून त्यांना विविध कामांसाठी भेटायला येत होते. पत्रव्यवहार बराच करायचा होता. या सर्वांत बाबासाहेबांच्या आवडत्या वाचनासाठी त्यांना पुरेसा वेळ मिळत नव्हता. पण ही अशी परिस्थिती बाबासाहेबांना आवडत होती. किंबहुना काम जास्त असेल आणि त्या कामात बुडून जायला होत असेल, तर बाबासाहेबांसाठी ती पर्वणी असायची.

म्हणूनच गेल्या आठवड्यात जेंव्हा नेहरूंनी त्यांना पुढील मंत्रिमंडळात सामील होण्यासंबंधी विचारले, तेंव्हा बाबासाहेबांनी सकारात्मक प्रतिसाद तर दिला, पण ते म्हणाले, ‘कायदे मंत्रालयात फारसे काम नाही. तेंव्हा मला जरा जास्त कामाची जवाबदारी द्या. नेहरू हसत म्हणाले होते, नक्कीच. एक बरेच मोठे काम तुमच्याकडे येऊ घातलंय..’

आणि आज दुपारी पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरूंचं ते पत्र बाबासाहेबांच्या हाती पडलं. या पत्राद्वारे त्यांना स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदेमंत्री म्हणून नियुक्त करण्यात आलेलं होतं.

बाबासाहेबांसाठी आणि त्यांच्या शेड्युल कास्ट फेडरेशन ह्या पक्षासाठी हा फार महत्वाचा आणि आनंदाचा प्रसंग होता..!


दिल्ली मधल्या त्या ऑगस्ट च्या भयानक गर्मीत सिरील रेडक्लिफ साहेबांचे फार हाल होत होते. ब्रिटन चा हा निर्भिक आणि निष्पक्ष न्यायाधीश भारतात येऊन विभाजनाच्या योजनेवर काम करायला तयार झाला, कारण पंतप्रधान एटलींनी त्यांच्या न्याय बुध्दीला साद घालत तशी गळच घातली होती. भारताबद्दल विशेष माहिती नसलेली व्यक्तीच माउंटबेटन यांना विभाजनाची रेषा ठरवायला हवी होती. न्यायमूर्ती रेडक्लिफ यांना भारताबद्दल काहीच माहिती नव्हती.

मात्र ‘माहीत नसणं’ हे किती मोठं ओझं आहे ते ह्या रेडक्लिफ साहेबांना छानसंच समजलं होतं. विशाल पसरलेला भूप्रदेश, नद्या, नाले, कालव्यांचे प्रचंड असे जाळे. आणि ह्या अश्या विस्तीर्ण भूप्रदेशावर एक रेघ ओढायची, की अनेकांचं होत्याचं नव्हतं होईल. पिढ्यानपिढ्या कसलेली जमीन क्षणार्धात परकी होईल. ती एक रेघ अनेकांना देशोधडीला लावेल…

रेडक्लिफ साहेबांना याची पूर्ण जाणीव होती. आणि ते आपल्या परीनं, निष्पक्षतेनं विभाजन करण्याचा प्रयत्न ही करत होते. त्यांच्या बंगल्यातल्या तीन खोल्या तर कागदपत्रे आणि वेगवेगळ्या नकाशांनी ओसंडून वाहत होत्या. आज ३ ऑगस्ट ला त्यांचं बरचसं काम संपलं होतं. पंजाब च्या काही विवादीत जागा शिल्लक होत्या, जिथे ते शेवटचा हात फिरवत होते. आणि तश्यातच त्यांना मेजर शॉर्ट ने लिहिलेले पत्र मिळाले. हा माणूस पूर्णपणे सैनिकी खाक्याचा, अगदी खास ब्रिटीश. जनसामान्यांच्या प्रतिक्रिया रेडक्लिफ साहेबांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी त्याने हे पत्र लिहिले होते. त्यातले त्याचे शब्द होते, “काम करताना लोकांची समजूत ही आहे की माउंटबेटन जसे सांगतील तसे रेडक्लिफ निर्णय देणार…”

रेडक्लिफ विचार करू लागले. पत्राचा हा भाग काहीसा खरा होता. माउंटबेटन यांचा प्रभाव रेडक्लिफ वर निश्चितच होता…!


तीन ऑगस्ट. दुपारी चार वाजण्याच्या सुमारास १७, यॉर्क हाऊस ह्या जवाहरलाल नेहरूंच्या राहत्या घरातून एक प्रेस नोट बाहेर पडली. धामधुमीचे दिवस असल्याने तश्या रोजच प्रेस नोट निघायच्या किंवा प्रेस वार्ता व्हायच्या. पण आजची ही प्रेस नोट विशेष होती. या प्रेस नोट ला प्रचंड ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त होणार होतं.

या प्रेस नोट द्वारे नेहरूंनी आपल्या मंत्रिमंडळातील सहकाऱ्यांची नावे घोषित केली होती. स्वतंत्र भारताचे पहिले मंत्रिमंडळ. आणि म्हणूनच ह्या प्रेस नोट चे एक आगळे वेगळे महत्त्व होते. त्यात नेहरूंनी आपल्या सहकाऱ्यांची क्रमानुसार दिलेली नावं होती –
• सरदार वल्लभभाई पटेल
• मौलाना अबुल कलाम आझाद
• डॉ. राजेंद्र प्रसाद
• डॉ. जॉन मथाई
• जगजीवन राम
• सरदार बलदेव सिंह
• सी. एच. भाभा
• राजकुमारी अमृत कौर
• डॉ. बी. आर. आंबेडकर
• डॉ. श्यामा प्रसाद मुखर्जी
• षण्मुखम चेट्टी
• नरहर विष्णु गाडगीळ

The_first_Cabinet_of_independent_India

या १२ सदस्यांमध्ये राजकुमारी अमृत कौर ह्या एकच महिला होत्या. तर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे शेड्युल कास्ट फेडरेशन ह्या पार्टी चे, डॉ. श्यामा प्रसाद मुखर्जी हे हिंदू महासभा चे तर सरदार बलदेव सिंह हे पंथिक पार्टी चे प्रतिनिधी म्हणून मंत्रिमंडळात घेतले होते.


तिकडे दूर राम मनोहर लोहीयांची एक प्रेस नोट वर्तमानपत्रांच्या कार्यालयात पोहोचली होती, जी अनेक गोवेकरांचा अपेक्षाभंग करून गेली. लोहियांनी या प्रेस नोट द्वारे गोवेकरांना कळविले की ‘गोव्याचे स्वातंत्र्य हे काही भारताच्या स्वातंत्र्या बरोबर होणं शक्य नाही. त्यामुळे गोवेकरांनी त्यांचा स्वातंत्र्य लढा असाच पुढे चालू ठेवावा….!”


या सर्व घटनांपासून आणि विभाजनाच्या वणव्यापासून फार दूर, तिकडे महाराष्ट्रात देवाच्या आळंदी ला कॉंग्रेस मध्ये काम करणाऱ्या कम्युनिस्ट कार्यकर्त्यांच्या बैठकीचा आज समारोपाचा दिवस होता. काल पासून कार्यकर्त्यांचं मंथन चाललेलं होतं. शेवटी कॉंग्रेस अंतर्गतच साम्यवादी विचारांचा, शेतकरी कामकरी लोकांच्या हिताचा विचार करणारा गट हवा असा निर्णय झाला. शंकरराव मोरे, केशवराव जेधे, भाऊसाहेब राऊत, तुळशीदास जाधव इत्यादी मंडळींनी या गटाचं नेतृत्व सामुहिकपणे करावं असं ठरलं.

महाराष्ट्रात एका नवीन साम्यवादी पक्षाचा उदय होत होता….


श्रीनगर मधील मुक्कामाचा गांधीजींचा आज शेवटचा दिवस. उद्या सकाळी ते जम्मू साठी कूच करणार होते. त्यामुळे आज संध्याकाळच्या मेजवानी चा मान बेगम अकबर जहाँ यांचा होता.

त्यांनी गांधीजींना रीतसर संध्याकाळच्या मेजवानी चे निमंत्रण दिले होते. शेख अब्दुल्लांवर, गांधीजींच्या असलेल्या स्नेहामुळे त्यांनी नाही म्हणण्याचे काही कारणच नव्हते.

शेख अब्दुल्ला तुरुंगात होते. तरी त्यांच्या अनुपस्थितितही बेगम साहेबांनी मेजवानीचा थाट उडवून दिलेला होता. नेशनल कॉन्फ्रेस चे कार्यकर्ते सर्व व्यवस्था बघत होते. खुद्द बेगम साहिबा आणि त्यांची मुलगी खालिदा, ह्या दोघी गांधीजींच्या स्वागताला दारावर उभ्या होत्या.

Mahatama-Gandhi-in-Srinagar-with-Begum-Akbar-Jehan-and-her-daughter-Khalida-Shah

गांधीजींनी तो राजेशाही थाट बघितला अन् ते अस्वस्थ झाले. त्यांच्या कल्पनेतली मेजवानी इतक्या शाही इतमामाची असूच शकत नव्हती. तरीही, बेगम साहिंबांजवळ आपली माफक नाराजी व्यक्त करत, गांधीजी पूर्ण वेळ त्या मेजवानीत थांबले…!


तीन ऑगस्ट ची अस्वस्थ रात्र पुढे पुढे सरकत होती. लाहोर च्या मार्गाने, पठाणकोट च्या मार्गाने, तिकडे बंगाल मधे लाखो संपन्न कुटुंब, शरणार्थी म्हणून विभाजित होणाऱ्या भारता कडे मजल दर मजल करत सरकत होते. जीवाची भीती, आयुष्यभराची मिळकत सोडून शरणार्थी बनण्याचे वैफल्य, भूक, तहान यांनी थकलेलं शरीर, पोरांचे न बघवणारे हाल…. अधिकृत रित्या भारताला विभाजित व्हायला आता फक्त १० रात्री उरलेल्या होत्या..!
– प्रशांत पोळ

२ ऑगस्ट, १९४७

‘१७, यॉर्क रोड’ हे घर आता फक्त दिल्ली वासियांसाठीच नाही तर अवघ्या देशासाठी महत्वाचं झालेलं होतं. गेल्या काही वर्षांपासून ते पंडित जवाहरलाल नेहरू यांचं निवासस्थान होतं. भारताच्या मनोनीत पंतप्रधानांचं निवासस्थान. आणि यातील ‘मनोनीत’ हा शब्द गळून पडायला फक्त तेरा दिवस शिल्लक होते. १५ ऑगस्ट पासून जवाहरलाल नेहरू हे स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान म्हणून काम काज बघायला सुरुवात करणार होते.

१७, यॉर्क रोड वर अधिकाऱ्यांची आणि नागरिकांची वर्दळ वाढायला सुरुवात झालेली होती. यॉर्क रोड हा तसा महत्वाचा रस्ता. बंगाल मधील अशांतते मुळे जेंव्हा इंग्रजांनी कलकत्त्याहून दिल्लीला राजधानी हलविण्याचा निर्णय घेतला, तेंव्हा, १९११ मधे, एडविन लुटीयन्स या ब्रिटीश आर्किटेक्ट ला दिल्ली ची रचना करण्याचं काम दिल्या गेलं. लुटीयन्स ने आपलं काम सुरु केलं ते याच ‘यॉर्क रोड’ पासून. आणि सन १९१२ मधे नेहरू राहत असलेला १७, यॉर्क रोड हा बंगला बांधल्या गेला.

Neharu - 2

या बंगल्यामधे नेहरूंची शनिवार, २ ऑगस्ट ची सकाळ उजाडली ती धावपळीची. ब्रिटिशांकडून होणाऱ्या हस्तांतरणाला फक्त तेरा दिवस शिल्लक होते. त्या कार्यक्रमाची तयारी हा विषय तर होताच, पण इतरही अनेक विषय नेहरूंच्या अंगावर अक्षरशः धबधब्यासारखे कोसळत होते. राष्ट्रगीता पासून ते मंत्रिमंडळाच्या निवडी पर्यंत कामाची भलीमोठी यादी होती. या सर्वांमधे १५ ऑगस्ट चा पोशाख नेमका कसा असला पाहिजे ही लहानशी चिंता सुध्दा नेहरूंना पोखरत होतीच..!

कॉंग्रेसचे काही नेते आणि प्रशासनातले वरिष्ठ अधिकारी १७, यॉर्क रोड वर येऊन बसले होते. त्यांच्याशी वेगवेगळ्या विषयांसंबंधी चर्चा करायची होती. त्यामुळे नेहरूंनी घाईघाईतच त्यांचा ‘ब्रेकफास्ट’ उरकला अन ते आजच्या व्यस्त दिवसाला सामोरे जायची तयारी करू लागले.


इकडे संस्थानिकांना स्वातंत्र्य दिनापूर्वी भारतात शामिल करून घ्यायच्या घटनांना वेग आला होता. सरदार वल्लभभाई पटेल जातीनं एका, एका संस्थानावर लक्ष ठेऊन होते. त्यांनी व्ही. के. मेनन ह्या अतिशय कुशल प्रशासकाला हे काम करण्यासाठी आपल्या विभागात घेतले होते.

सरदार पटेलांच्या सांगण्यावरून २ ऑगस्ट ला सकाळी व्ही. के. मेनन यांनी एक पत्र इंग्लंड मधे भारता विषयी च्या विभागाच्या डेप्युटी सेक्रेटरी सर पेट्रिक यांना लिहिलं. या पत्रात त्यांनी कळविलं की “भारतातली जी आकाराने आणि आर्थिकदृष्ट्या मोठी संस्थानं आहेत, अशी मैसूर, बडोदा, ग्वाल्हेर, बिकानेर, जयपूर आणि जोधपुर ही भारतात शामिल व्हायला तयार आहेत. मात्र हैदराबाद, भोपाळ, इंदूर ह्या संस्थानांचा निर्णय होत नाहीये…”

या संस्थानांचा तसा निर्णय झालेला होता. भोपाळ, हैदराबाद आणि जूनागढ या संस्थानांना भारतात राहायची मुळीच इच्छा नव्हती. याच संदर्भात २ ऑगस्ट ला च भोपाळ च्या नवाबाने जिन्ना यांना एक पत्र लिहिले. जिन्ना आणि हा नवाब हमिदुल्ला हे दोघे खूप छान मित्र. अश्या ह्या आपल्या मित्राला पत्रात नवाब हमिदुल्ला लिहितो, “८० टक्के हिंदू लोकसंख्या असलेलं माझं भोपाळ संस्थान, ह्या हिंदू भारतात अगदी एकाकी पडलेलं आहे. त्यातून माझं संस्थान हे माझ्या आणि इस्लाम च्या शत्रूंनी वेढलेलं आहे. पाकिस्तान आम्हाला मदत करू शकत नाही, हे काल रात्री तुम्ही स्पष्ट केलेलं आहे.” (Bhopal stands alone with an 80% Hindu majority in the midst of Hindu India, surrounded by my personal enemies as well as by the enemies of Islam. Pakistan has no means of helping us. You rightly made this point to me last night).


१, क्वीन व्हिक्टोरिया रोड या दिल्लीच्या निवासस्थानी राहत असलेल्या डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांचीही व्यस्तता वाढली होती. भविष्य काळातील राष्ट्रपती होण्यास त्यांना बराच अवधी होता. मात्र वर्तमान नेतृत्वात एक पितृ पुरुष (फादर फिगर) म्हणून सर्व त्यांच्याकडे बघत होते. अर्थातच स्थित्यंतराच्या या नाजूक आणि अतिशय कठीण प्रसंगी त्यांच्याकडे सल्ला मसलतींसाठी येणाऱ्या किंवा एखाद्या विषयाची माहिती देणाऱ्या / घेणाऱ्या लोकांचा ओघही वाढला होता.

डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे मूळचे बिहार चे. त्यामुळे बिहारची अनेक मंडळी वेगवेगळे मुद्दे घेऊन, वेगवेगळे प्रश्न घेऊन त्यांच्याकडे येत होती. असेच एक पत्र ते संरक्षण मंत्री, सरदार बलदेव सिंह यांना २ ऑगस्ट च्या दुपारी लिहित होते.

१५ ऑगस्ट चा सोहळा साजरा करण्या विषयीचं ते पत्र होतं. ‘पटना शहरात, नागरिक आणि प्रशासना सोबत मिलिटरी ने ही या सोहळ्यात शामिल व्हावं, म्हणजे त्या कार्यक्रमाला भव्यता येईल’, हे सांगणारं ते पत्र होतं.

सरदार बलदेव सिंह हे अकाली दलाकडून मंत्रिमंडळात शामिल झालेले मंत्री. डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांचा आदर करणारे. त्यामुळे राजेंद्र बाबुंच्या पत्रावर ते योग्य ती कारवाई करतील, हे निश्चित होतं.


२ ऑगस्ट च्या सकाळ पासून संयुक्त प्रांतात (आजच्या उत्तर प्रदेशात), एक वेगळंच नाट्य रंगत होतं. येथील हिंदु महासभेच्या नेत्यांना सरकारने आधल्या दिवशी रात्रीच अटकेत टाकलं होतं. आणि आरोप काय ठेवला होता, तर ‘ही महासभेची नेते मंडळी सरकार विरुध्द ‘डायरेक्ट एक्शन’ ला सुरुवात करणार आहेत’. ‘डायरेक्ट एक्शन’ हा शब्द हिंदुस्थानी राजकारणात बदनाम झालेला होता. अवघ्या एका वर्षापूर्वीच बंगाल मधे मुस्लिम लीग च्या गुंडांनी पाच हजारावर हिंदूंना कापून काढले होते आणि हजारो स्त्रियांची विटंबना केली होती. कॉंग्रेस कार्यकारिणी ने नंतर जी फाळणी स्वीकारली, त्याला कुठे तरी ह्या ‘डायरेक्ट एक्शन’ शब्दाची पाशवीक किनार होती. त्यामुळे ‘डायरेक्ट एक्शन’ च्या नावाखाली हिंदू नेत्यांना उचलून कैदेत टाकणं, हे थोडं विचित्र वाटत होतं. कारण ‘डायरेक्ट एक्शन’ हा शब्दप्रयोग मुस्लिम लीग शी जोडला गेलेला होता.

या बातमीची दखल अगदी सिंगापुर हून प्रकाशित होणाऱ्या ‘इंडियन डेली मेल’ ह्या दैनिकानेही घेतली. शनिवार, २ ऑगस्ट च्या अंकात अगदी पहिल्या पानावर त्यांनी ही बातमी छापली. शिवाय ‘हिंदु महासभेच्या’ दहा मागण्या सुध्दा छापल्या. या बातमी मुळे हिंदु महासभेच्या समर्थकांमधे बेचैनी निर्माण झाली.


तिकडे दूर, इस्टर्न फ्रंट च्या ‘कोहिमा’ हून शनिवारी, २ ऑगस्ट ला एक बातमी येऊन थडकली, जी भारतीय संघ राज्यासाठी चांगली नव्हती. ‘इंडिपेंडेंट लीग ऑफ कोहिमा’ ने अशी घोषणा केली की ‘१५ ऑगस्ट ला ते भारतीय संघ राज्यात शामिल होणार नाहीत. ते एक अपक्ष नागा सरकार गठित करतील, ज्यात नागा जनजाती राहत असलेला संपूर्ण प्रदेश येईल’.

१५ ऑगस्ट ला साकार होऊ पाहणाऱ्या भारतीय संघ राज्यासमोर आव्हानांचे डोंगर उभे राहत होते.


या सर्व तणावाच्या पार्श्वभूमीवर देशात आणि परदेशात भारतीय चित्रपट लोकांचं मनोरंजन करतच होते. सिंगापुर च्या डायमंड थियेटर मध्ये अशोक कुमार आणि वीरा चा ‘आठ दिन’ हा सिनेमा गर्दी खेचत होता. या चित्रपटाची कथा उर्दू चे प्रसिध्द कथाकार सआदत हसन मंटो यांनी लिहिली होती आणि संगीतकार एस. डी. बर्मन यांनी या चित्रपटाद्वारे चित्रपट सृष्टीत प्रवेश केला होता..!

2nd August in Singapore Theater.


सरदार पटेलांच्या दिल्लीतल्या निवासस्थानी (आजचे १, औरंगजेब रोड) सुध्दा हालचालींना वेग आला होता. संस्थानांचं विलीनीकरण आणि त्याच बरोबर सिंध, बलोचीस्तान आणि बंगाल मध्ये भडकलेले दंगे या मुद्द्यांवर गृह मंत्रालयाचा कस लागत होता.

तश्यातच दुपारी सरदारांना पंडित नेहरूंनी लिहिलेले पत्र मिळाले. पत्र लहानसेच होते. त्यात लिहिले होते –
“काही प्रमाणात औपचारिकता निभावण्यासाठी हा पत्राचा प्रपंच. मी तुम्हाला माझ्या मंत्रिमंडळात शामिल होण्यासाठी निमंत्रण पाठवत आहे. तसा ह्या पत्राचा काही विशेष अर्थ नाही. कारण आपण माझ्या मंत्रिमंडळाचे सुदृढ स्तंभ आहात.”

पटेलांनी ते पत्र घेतलं. थोडा वेळ त्याच्याकडे बघितलं. किंचित स्मित केलं. अन आपल्या सचिवांसोबत ते, भारत – पाकिस्तान च्या, अजून जाहीर न झालेल्या, सीमेवर भडकलेल्या दंग्यांबाबत चर्चा करू लागले.


या सर्व वातावरणापेक्षा अगदी दूर, महाराष्ट्रात, देवाच्या आळंदीला, कॉंग्रेस मधला एक डाव्या विचारांचा गट जमला होता. आज आणि उद्या ह्या गटाचं संमेलन घ्यावं असं त्यांनी दोन महिन्यांपूर्वी ठरवलं होतं. शंकरराव मोरे आणि भाऊसाहेब राउतांच्या आवाहना वरून ही सारी मंडळी जमली होती. भारत स्वतंत्र होतोय अन कॉंग्रेस च्या हातात स्वतंत्र भारताच्या सत्तेची चावी येतेय, हे त्यांना दिसत होतं. मात्र ह्या सर्व प्रक्रियेत आपल्या डाव्या, साम्यवादी विचारांचं काय..? असा त्यांना प्रश्न पडला होता. त्या साठीचं विचार मंथन करण्यासाठी ही मंडळी जमली होती. यांच्यात तुळशीदास जाधव, कृष्णराव धुळूप, ज्ञानोबा जाधव, जी. डी. लागू, दत्ता देशमुख, र. के. खाडिलकर, केशवराव जेधे सारखी नामवंत आणि भारदस्त मंडळी जमली होती. यात कॉंग्रेस पक्षांतर्गत शेतकरी – कामकरी लोकांसाठी वेगळा कार्यकर्त्यांचा संघ स्थापन करण्याची योजना ठरत होती.

हीच बैठक कालांतराने महाराष्ट्रातील एका मोठ्या डाव्या विचारसरणीच्या शेतकरी – कामकरी लोकांच्या पक्षाला जन्म देईल असं तेंव्हा तरी कोणाला वाटलं नव्हतं . . .

दोन ऑगस्ट च्या ह्या बैठकीत, या नामवंत मंडळींनी, भारत विभाजनाच्या आणि अमानुष दंगलीं संबंधी एक चकार शब्द सुध्दा काढला नाही..!


तिकडे मद्रास च्या एग्मोर भागात, सायंकाळी भरलेल्या एका सभेत, मद्रास प्रेसिडेन्सी चे अन्न, औषधी आणि आरोग्य मंत्री टी. एस. एस. राजन हे एंग्लो-इंडियन समुदायाशी संवाद साधत होते. इंग्रज गेल्या नंतर या समाजाचं कसं होणार हा प्रश्न त्यापैकी अनेकांच्या मनात होता. त्यालाच उत्तर देताना मंत्री महोदय म्हणाले की “तुमचा हा लहान समुदाय (कम्युनिटी) फार चांगल्या पद्धतीने, समाजात मिळून मिसळून राहिलेला आहे. आता पुढे स्वातंत्र्या नंतरही या समुदायाला एका जवाबदार नागरिकाची भूमिका वठवायची आहे.”


तिकडे श्रीनगर मधे गांधीजींच्या पहिल्या – वहिल्या काश्मीर भेटीचा दुसरा दिवस आज मावळायला आला होता. आजचा दिवस तसा फार महत्वपूर्ण घटनांनी भरलेला नव्हताच. सकाळीच प्रार्थनेनंतर, गांधीजींचा मुक्काम असलेल्या किशोरीलाल सेठी यांच्या घरी बेगम अकबर जहान, आपल्या मुलीला घेऊन आल्या. या भेटीतही त्यांनी ‘आपला नवरा’ (शेख अब्दुल्ला) हा तुरुंगातून सुटणं कसं आवश्यक आहे’ हे गांधीजींना वारंवार आळवून सांगितलं. आजही गांधीजीं भोवती नेशनल कॉन्फरन्स च्या च मुस्लिम नेत्यांचा गराडा होता. मात्र आज गांधीजी अनेकांना भेटले, त्यात बरेच हिंदू नेते ही होते.

रामचंद्र काक यांनी दिलेल्या निमंत्रणा प्रमाणे उद्या, दिनांक ३ ऑगस्ट ला गांधीजी महाराजा हरीसिंह यांना भेटायला जाणार होते….!


दिवसभरात लाहोर, पिंडी, पेशावर, चीतगाव, ढाका, अमृतसर या ठिकाणी हिंदू – मुस्लिम चकमकी झाल्या होत्या. मात्र रात्रीचा काळोख या संपूर्ण प्रदेशाला गिळू लागल्याबरोबर, क्षितिजावर आगीच्या मोठमोठ्या पेटलेल्या ज्वाळा दिसू लागल्या.

दंग्या पूर्वीचे चित्र

दोन ऑगस्ट ची ही रात्र अशांतच असणार होती…!
– प्रशांत पोळ

गणेशोत्सव : मध्य प्रदेशातील चैतन्याचा जागर..!

मध्य प्रदेशातून प्रेरणा घेतलेला श्री गणरायांचा हा दहा दिवसांचा उत्सव आता साऱ्या भारतभर उत्साहाने साजरा होतोय. सन १८९१ मध्ये पुण्याचे वैद्य खाजगीवाले हे कामाने ग्वाल्हेर आले होते. तिथे त्यांनी गणरायाच्या उत्सवाचे शिंदेशाही स्वरूप बघितले. राजाश्रयानं साजरा होणारा, पण लोक सहभागातून साकारलेला गणेशोत्सव त्यांना खूप भावला.

पुण्यात परतल्यावर त्यांनी ह्या ग्वाल्हेर च्या उत्सवा संबंधी ची माहिती श्रीमंत दगडू हलवाई आणि भाऊ रंगारी यांना सांगितली. पुण्यातही अश्याच प्रकारचा गणेशोत्सव सुरु करावा असा विचार झाला. अन त्यानुसार १८९२ मधे पहिले तीन सार्वजनिक गणपती बसविण्यात आले. त्यांच्या विसर्जन मिरवणुकीला लोकमान्य टिळकांना बोलावण्यात आले. लोकमान्यांनी लोकांच्या उत्साहाचा तो अविष्कार बघितला आणि म्हटले, ‘हे तर आमचे राष्ट्रीय उत्सव’. पुढच्याच वर्षी, अर्थात १८९३ ला लोकमान्यांनी, ते राहत असलेल्या विंचूरकर वाड्यात गणपती बसविला आणि स्वातंत्र्य चळवळी साठी काही भाषणाचे कार्यक्रम आणि मेळ्याचे कार्यक्रम ठेवले.

आज महाराष्ट्रातल्या गणेशोत्सवाचं स्वरूप काहीसं बदललं असेलही. पण मध्य प्रदेशातील मराठी मंडळी ते पारंपरिक स्वरूप बऱ्याच प्रमाणात टिकवून आहेत. आजही अनेक गणेशोत्सव मंडळात भाषणाचे कार्यक्रम होतात. यंदा इंदूर ला महाराष्ट्र समाज, राजेंद्र नगर आणि तरुण मंचाच्या सार्वजनिक गणेशोत्सवात दिल्लीचे प्रसिध्द पत्रकार आणि राजकीय विश्लेषक अशोक वानखेडे याचं ३१ ऑगस्ट ला भाषण आहे.

गणेशोत्सव म्हणजे महाराष्ट्रा बाहेरच्या मराठी माणसांचा सर्वात मोठा उत्सव. एक सळसळतं चैतन्य या दिवसात मराठी समाजात दिसतं. श्रावणाची चाहुल लागण्याच्या आधीच वेगवेगळ्या मराठी मंडळात हालचाली सुरु झालेल्या असतात. पावसानं तृप्त झालेली, हिरवाकंच शालू ल्यालेली धरित्री या उत्साहाला हातभार लावत असते. कार्यक्रम ठरत असतात. पत्रिका छापण्याची लगबग असते. त्यासाठी जाहिराती गोळा करणं हा एक मोठा कार्यक्रम असतो. मग रोज संध्याकाळी / रात्री कोणाच्या तरी घरी जमणे किंवा संस्थेच्या आवारात गप्पांचा फड रंगविणे… यात दिवस आणि रात्री कश्या जातात ते कळतही नाही. या गप्पांमधे समाजातले प्रतिष्ठित जसे असतात, तसे नवसे / गवसे / तरुण मुलं वगैरे सर्वच असतात. हे दहा दिवस फक्त मराठी म्हणून ही सर्व मंडळी एकत्र येतात. म्हणूनच यांच्यात वयाची किंवा आर्थिक परिस्थितीची कुठलीही भिंत उभी नसते.

आजही येथील गणेशोत्सवांमध्ये भजनाचा कार्यक्रम असतोच. एखादं नाटक, नाटुकलं किंवा एकांकिका ही होतेच. भाषणाचा किंवा वादविवादाचा कार्यक्रमही अनेक ठिकाणी असतो. मराठी गाण्यांच्या कार्यक्रमात अनेक हौसे, गवसे, नवसे यांना चांगलं व्यासपीठ मिळतं. आणि यापैकी ज्यांच्याजवळ प्रतिभा असते ते मग पुढेही जातात.

इंदूर, जबलपुर, भोपाळ, ग्वाल्हेर, उज्जैन वगैरे तर मराठी गणेशोत्सवांची मोठी ठिकाणं. पण मध्यप्रदेशात जिथे म्हणून शंभर च्या वर मराठी कुटुंब राहतात, तिथे तिथे सार्वजनिक गणेशोत्सव हा हमखास साजरा होतोच. धार, देवास, बैतुल, हरदा, सतना, सागर, रीवा, छिंदवाडा, रतलाम, बऱ्हाणपूर, छतरपूर, गुना, गंजबासौदा, इटारसी, खंडवा, खरगोन, महू, मंडलेश्वर, नागदा, राजगढ, टिमरणी, शाजापुर… किती नावं घ्यावी..? या सर्व ठिकाणी मराठी माणसं अत्यंत उत्साहाने गणेशोत्सव साजरा करतात.

DSCN6878

मध्यप्रदेशात हा उत्सव मोठ्या प्रमाणावर साजरा होण्याचं मुख्य कारण म्हणजे येथे मराठी माणसांची असलेली संख्या आणि पुर्विच्या काळी मध्यप्रदेशाच्या पश्चिम भागात असलेली मराठी संस्थानं. सन १९८५ पर्यंत मध्यप्रदेशाची दुसऱ्या क्रमांकाची अधिकृत भाषा (second language) ही मराठी होती, हे कदाचित अनेकांना माहीत नसेल. मात्र १९८५ साली अर्जुनसिंह मुख्यमंत्री झाल्यावर त्यांनी उर्दू ही दुसऱ्या क्रमांकाची भाषा घोषित केली आणि हळू हळू सरकार दरबारी मराठीची पीछेहाट सुरु झाली. मात्र मध्यप्रदेशात भाजप ची सत्ता आल्यावर मराठीला जरा बरे दिवस आले. ‘मराठी अकॅडमी’ ची स्थापना झाली. त्या निमित्ताने मध्यप्रदेशात मराठी चे कार्यक्रम होऊ लागले. अकॅडमी चे वर्तमान संचालक अश्विन खरे यांनी सध्या या कामाला चांगलीच गती दिलेली आहे.

मध्यप्रदेशात सर्वात जास्त ‘मराठी’ गणेशोत्सव साजरे होतात ते इंदूर ला. तेथे किमान वीस पेक्षा जास्त ठिकाणी मराठी माणसं सार्वजनिक गणेशोत्सव साजरा करतात. राजेंद्र नगर परिसरातला गणेशोत्सव हा तसा उत्साहाने सळसळता असतो कारण ‘तरुण मंचाचा’ त्यात सहभाग असतो. अगदी शिस्तबध्द रीतीने गणेश मूर्तीची वाजत गाजत मिरवणूक काढून स्थापना करण्यात येते. पुढले दहाही दिवस भरगच्च कार्यक्रम असतात. प्रशांत बडवे, सुनील धर्माधिकारी, उल्हास देशपांडे ही सर्व उत्साही मंडळी नवनवीन कल्पना राबवत असतात.

इंदूर मधलाच ‘सुखालीया मराठी मंडळाचा’ ही उत्सव दिमाखदार असतो. लोकमान्य नगर, वासुदेव नगर आणि रामबाग हे पूर्वीपासून चे मराठी ‘मोहोल्ले’. या तिन्ही ठिकाणचा उत्सव प्रेक्षणीय असतो. याशिवाय ‘मेघदूत महाराष्ट्र मंडळ’, समर्थ मठ संस्थानात आणि समर्थ रामदास सेवा मंडळात साजरा होणारा उत्सवही आगळा वेगळा असतो. दत्त मंदिर संस्थान, परस्पर नगर, नारायण बाग, जेल रोड येथील मराठी गणेशोत्सव ही गाजत राहतात.

भोपाळ मधे गेल्या काही वर्षांपासून मराठी मंडळांचे वेगवेगळे कार्यक्रम जोमाने साजरे होताहेत. येथील गिरीश जोशी हे या मंडळांमध्ये समन्वय ठेवण्याचं काम करतात. त्यामुळे आजकाल येथेही ‘मराठी’ गणेशोत्सवाची धमाल असते. तुलसी नगर आणि दत्त मंदिर परिसरातले गणेशोत्सव हे तसे जुने. मात्र त्याच बरोबर आदर्श नगर, पिपलानी, गौतम नगर, कोलार येथेही महाराष्ट्र मंडळांद्वारे हा उत्सव दणक्यात साजरा होतो. लोणारी कुणबी समाजाचा बरखेडा मधील लालबाग गणेश उत्सव हा आकर्षणाचा केंद्रबिंदु असतो.

जबलपूरच्या महाराष्ट्र समाजाचा गणेशोत्सव हा फार जुना. यंदा त्याचे ११८ वे वर्ष आहे. सुनील परांजपे या स्थानीय मूर्तीकाराने बनविलेली अत्यंत भव्य मूर्ती, दर्जेदार कार्यक्रम आणि अनेक स्पर्धांनी रंगलेला हा उत्सव, महाराष्ट्र विद्यालयात साजरा होतो. यंदा पुण्याच्या अमोल शेवडेंचा ‘सुंदर मी होणार’ हा एकपात्री कार्यक्रम, मराठी गीत संध्या आणि नीरजा बोधनकर यांच्या समूहाचे ‘नदी गाथा’ हे नृत्य-नाट्य, हे कार्यक्रम प्रामुख्याने होणार आहेत. येथील गोलबाजारातील दत्त मंदिरात साजरा होणाऱ्या ‘बाल तरुण समाजाच्या’ उत्सवाचे हे ५१ वे वर्ष आहे. यंदाच्या भरगच्च कार्यक्रमात ‘वैदर्भीय गीत गंगा’ हा विदर्भातील कवी आणि संगीतकार यांच्या रचनेवर आधारित कार्यक्रम आकर्षणाचे केंद्र आहे. या शिवाय विजय नगर परिसरातील ‘मराठी संस्कृती मंडळ’ आणि गढा क्षेत्रात राहणारी मंडळी ही गणेशोत्सव धडाक्याने साजरा करतात.

हे सर्व उत्सव अत्यंत पारंपरिक पद्धतीने आणि अत्यंत उत्साहाने साजरे होतात. स्थापना करण्यासाठी श्री गजाननाच्या मूर्तीची वाजत गाजत मिरवणूक म्हणजे कार्यक्रमांची सुरुवात असते. धोतर-कुर्ता, फेटा / पगडी या वेशात पुरुष मंडळी तर नऊवारी साडी आणि नथ घालून अगदी तरुण मुलीही या मिरवणुकीत चालत असतात. उत्सवात रोज भजन असतेच. संध्याकाळच्या आरतीचे मानकरी ठरवले जातात. आणि शहर भर, गाव भर मराठी आरत्यांचे स्वर, लाऊड स्पीकर्स वरून निनादत असतात. आरती झाल्यावर मग निरनिराळे कार्यक्रम सुरु होतात. गाण्यांचे कार्यक्रम तर सर्वच मराठी मंडळात हमखास होतात. पण नृत्य – नाट्य यांचीही रेलचेल असते.

जसे सार्वजनिक, तसेच मध्यप्रदेशात घरोघरी ही गणराय विराजित झालेले असतात. यासाठी अनेक घरांमधून गणपती साठी विशेष आरास केली जाते. मध्यंतरी गणपती पूजेसाठी गुरुजी मिळण्याची थोडी समस्या होती. मात्र गेल्या काही वर्षात तरुण पिढीने भिक्षुकीच्या कामात प्रवेश केला आहे. नोकरीची शाश्वती नाही आणि व्यवसाय जमत नाही, ही अनेक मराठी तरुणांची स्थिती आहे. मात्र भिक्षुकीच्या कार्याला आजकाल चांगला प्रतिसाद आहे. त्यामुळे बरेच मराठी तरुण या क्षेत्राकडे वळले आणि श्रींच्या स्थापनेसाठी घरोघर शोडषोपचारे, मंत्रोच्चारांनी पूजा करणारे ब्राम्हण उपलब्ध झाले.

विदर्भ जवळ असल्याने आणि पूर्वी एकाच प्रांताचा हिस्सा असणारा मध्यप्रदेशाचा महाकोशल हा भाग ‘महालक्ष्मी’ सण जोमाने साजरा करतो. साऱ्या कुटुंबाचा हा उत्सव असतो आणि दूरदूरचे पाहुणे-रावळे या सणासाठी खास सुट्टी काढून येतात. मुखवट्यांच्या जेष्ठा-कनिष्ठा आणि त्यांची ती दोन लोभस बाळे त्या दोन दिवसात जीव लावतात. हा सण पुर्ण मध्य प्रदेशातच कमी अधिक प्रमाणात साजरा होतो. मात्र महाराष्ट्रा प्रमाणे गौरींबरोबर गणपतीचे विसर्जन होत नाही. गणपती, काही मोजक्या घरात दीड दिवसांचे तर काही ठिकाणी पाच दिवसांचे असतात. मात्र जवळपास सर्व मराठी उत्सवां मधे आणि अधिकांश मराठी घरांमध्ये दहा दिवसांचे गणपती असतात.

गणपतींच्या विसर्जनाचाही सोहळा असतो. अगदी वाजत गाजत गणरायाला निरोप दिल्या जातो. जबलपुर सारख्या ठिकाणी महाराष्ट्र समाज आणि बाल तरुण समाज एकत्र येऊन संयुक्त पणे गणेश विसर्जनाची शोभायात्रा अगदी पारंपरिक मराठी पद्धतीने काढतात.

मध्यप्रदेशातला गणेशोत्सव हा असा आहे. अजूनही बराचसा पारंपरिक पद्धतीला चिकटून राहणारा. सांस्कृतिक कार्यक्रमांनी भरगच्च असलेला. काही अंशी समाज प्रबोधनाचा वारसा जपणारा. आणि मराठी चैतन्याने रसरसलेला..!

  • प्रशांत पोळ

फक्त एका पुस्तकाने इतका गदारोळ..?

डॉ. अभिराम दीक्षित हे नाव तसं
सोशल मिडिया मध्ये चर्चित नाव.
सावरकर आणि शेषराव मोरे गटातलं हे नाव..!
प्रचंड वाचन, फटकेबाज लेखणी, टोकाचा उपरोध,
सोशल मिडिया मधे कायम वास्तव्य
आणि जोडीला स्वतः बद्दल प्रचंड अभिमान..!
आता इतकं सारं असलं
की सोशल मिडिया वर ‘चर्चित व्यक्तित्व’ असणारच.
प्रचंड लाईक्स मिळणारच..!
तर अश्या ह्या डॉक्टर अभिराम दिक्षितांचा
माझ्या ‘भारतीय ज्ञानाचा खजिना’
ह्या पुस्तकाला वाचून प्रचंड तिळपापड झालेला आहे.

कव्हर - भारतीय ज्ञानाचा खजिना
ह्या पुस्तकाला प. पू. सरसंघचालक
डॉ. मोहनराव भागवतांची प्रस्तावना आहे.
याचं विमोचन महाराष्ट्राचे लाडके मुख्यमंत्री
मान. देवेंद्र फडणवीस यांनी केलंय.
या सर्वांचा डॉक्टर दीक्षितांना किती राग यावा..?
तर त्यांनी ‘संघी’ लोकांना
‘जोकर्स’, ‘ब्लडी जोकर्स’ सारख्या
इंग्रजी शिव्या दिल्या आहेत.
‘संघी’ लोकांचं विज्ञान हे ‘चंपक, ठकठक, मोगली, ब्याटमन’
च्याच धर्तीचं आहे, असा त्यांचा ठाम समज आहे.
‘संघी वेग्रे लोक्स आता विज्ञान शिकवणार आहेत – ते एक बरे आहे.
गायीचे मूत हे आता विज्ञान’ ही त्यांची
फेसबुक पोस्ट आहे.
त्यांची आणखी एक पोस्ट अशी आहे –
‘भारतीय जनता पक्षाचे मुख्यमंत्री – सरसंघचालक यांनी
‘भारतीय ज्ञानाचा खजिना’ नामक पुस्तक प्रसिद्ध केले आहे’
मी यापूर्वी अभिराम दीक्षितांना
चांगला वाचक समजत होतो. पण आता नाही.
सरसंघचालकांनी पुस्तक प्रसिद्ध केले नाही.
त्यांची ह्या पुस्तकाला प्रस्तावना आहे.
मुख्यमंत्र्‍यांनीही पुस्तक प्रसिध्द केलेले नाही.
त्यांनी विमोचन केले आहे.
ह्या पुस्तकात एकाही ठिकाणी
‘गोमुत्राचा’ उल्लेख नाही.
दीक्षितांनी सनसनाटी निर्माण करण्यासाठी
‘गायीचे मूत’ सारखे शब्द वापरले आहेत,
हे सर्व सुजाण वाचकांचे दुर्दैव..!
त्यांच्या पोस्ट्स वाचून,
त्यांचा आक्षेप कशावर आहे,
हे मला कळलेले नाही.
‘भारतीय ज्ञानाचा खजिना’ हे पुस्तक आपल्या
पुरातन, सनातन आणि चिरंतन
ज्ञानाची ओळख करून देतं,
जे ज्ञान आजही कोड्यात पाडणारं आहे.
या संबंधी काही लिहिण्या ऐवजी
डॉ. दीक्षितांनी शिवराळ भाषा वापरून
‘संघी’ लोकांचा जो ‘उध्दार’ केलेला आहे,
तो सनसनाटी निर्माण करण्यापेक्षा
वेगळा वाटत नाही..!
– प्रशांत पोळ

…आणि वैष्णवांच्या भूमीत फुलले कमळ!

देशाच्या राजकारणाला वळण देऊ शकणाऱ्या पाच राज्यांच्या निवडणुका जेंव्हा जाहीर झाल्या, तेंव्हा त्यातील दोन राज्य अगदी लहान होती – गोवा आणि मणिपुर. एक देशाच्या दक्षिण-पूर्वेत तर दुसरे उत्तर-पूर्वेच्या टोकाला. अगदी ‘डायगोनली अपोझिट’. दोन्ही प्रांतात ख्रिश्चन मतदारांचा आणि चर्च चा प्रभाव हा समान दुवा.

आणि ह्या दोन्ही राज्यात दुसऱ्या क्रमांकावर असलेल्या भाजप ने सत्ता पटकाविली आहे. ‘खाये गोरी का यार, बलम तरसे…!’ म्हणत सोशल मिडिया वर या दोन्ही राज्यांचे यथार्थ वर्णन केले जात आहे..!

मणिपुर निवडणुका - ३

या दोन्ही राज्यात क्रमांक एक चा पक्ष कॉंग्रेस होता. दोन्ही कडे त्याला फक्त ३ – ४ आमदारांची गरज होती. आणि दोन्ही राज्यात मागून येऊन, तत्परता आणि चपळता दाखवत भाजप ने सत्ता आपल्या हातात घेतली.

या दोन्ही राज्यांपैकी मणिपुर मधे भाजप चं सत्तेवर येणं फार महत्वाचं होतं. मणिपुर हे भारताच्या अगदी उत्तर-पूर्वेच्या टोकाचं राज्य. याची पूर्व सीमा, मियांमार (ब्रम्हदेश) ला लागुन असलेलं राज्य. अस्वस्थ आणि अशांत राज्य. अवघ्या २८ लाख लोकसंख्या असलेलं हे राज्य, देशाच्या सुरक्षिततेच्या दृष्टीने महत्वाचं आहे.

या राज्यात भाजप चं अस्तित्व अक्षरशः नगण्य होतं. मुळात ख्रिश्चन प्रभाव असलेलं हे राज्य अजूनही आपली प्राचीन ‘वैष्णव परंपरा’ सांभाळून आहे. मात्र दहशतवादाने ह्या राज्याला फार त्रास दिलाय. मियांमार ची सीमा लागून असल्याने, दहशतवादी आणि फुटीरतावादी, एखादे मोठे हत्याकांड करून, मियांमार मधे लपतात. आणि म्हणुनच सन २०१५ मधे आपल्या सैन्याने मणिपुर-नागालेंड ला चिटकलेल्या मियांमार च्या हद्दीत शिरून सुमारे तीस दहशतवाद्यांना मारून त्यांचे अड्डे ध्वस्त केले. कदाचित भाजपाच्या यशाचा पाया याच घटनेत दडला असावा..!

मणिपुर निवडणुका - ४

भाजपाच्या दृष्टीने मणिपुर चं महत्त्व हे देशाच्या सीमेवरील राष्ट्र म्हणून जास्त आहे. सुरक्षिततेच्या दृष्टीने इतर देशांशी सीमा लागून असलेल्या राज्यांमध्ये राष्ट्रवादी विचारधारेचं सरकार असणे आवश्यक आहे. म्हणूनच भाजप ने जम्मू-काश्मीर मधे तडजोडी करत पी डी पी बरोबर संयुक्त सरकार स्थापन केले. आणि म्हणूनच पंजाब हातचे गेल्यावर, मणिपुर मधे सरकार येणे आवश्यक होते. या कारणासाठीच ६० पैकी फक्त एक तृतियांश (२१) आमदार असूनही भाजप ने मणिपुर मधे आपला मुख्यमंत्री बसवला.

सन २०१२ च्या निवडणुकांत भाजप ला मिळालेल्या मतांची टक्केवारी होती, फक्त २.१२% आणि या निवडणुकीत मिळालेली मतं आहेत – ३६.६%. म्हणजेच भाजप च्या मतांमध्ये सणसणीत अठरा पटीची वाढ…!

कॉंग्रेस च्या मतांमध्ये काहीशी घसरण झाली. मागच्या वेळी मिळालेल्या ४२.४% मतांच्या तुलनेत त्यांना ३५.१% मतं मिळाली. अर्थात भाजप पेक्षा दीड टक्का कमीच. मात्र मिळालेल्या जागा ह्या भाजप पेक्षा सात ने जास्त होत्या. यंदा अप्रत्याशित रित्या रामविलास पासवान यांच्या पक्षाला ही एक जागा मिळाली.

मात्र सर्वांचे लक्ष असलेल्या थाऊबल ह्या विधानसभा क्षेत्रात निवडणुक निकाल अगदीच अळणी निघाले. या आधी तीनदा निवडणूक जिंकलेल्या, मुख्यमंत्री इबोबी सिंह यांच्या विरोधात, इरोम शर्मिला’ ह्या निवडणूक लढवत होत्या. मणिपुर मधून AFSPA हा दहशतवाद विरोधी कायदा दूर करावा म्हणून त्या १५ वर्ष उपोषण करत होत्या. गंमत म्हणजे त्यांना पंधराशे मतं ही मिळाली नाहीत. इबोबी सिंह यांना १५,००० तर शर्मिला इरोम यांना फक्त १०० मतांवर समाधान मानावे लागले. भाजप चे प्रदेश अध्यक्ष चाओबा सिंह हे मुख्यमंत्री पदाचे ही दावेदार होते. मात्र नाम्बोल विधानसभा क्षेत्रातून त्यांना हार मानावी लागली.

निवडणुकीचे निकाल लागल्यावर कॉंग्रेस कडे २८ आमदार असल्यामुळे, त्यांचेच सरकार बनेल असे चित्र होते. कॉंग्रेस ला फक्त तीन आमदारांचीच गरज होती, तर भाजप हा हवे होते १० आमदार..!

मणिपुर निवडणुका - २

मात्र ससा – कासवाच्या शर्यती सारखं, भाजप ने चपळता दाखविली. चार आमदार असलेल्या ‘नागा पीपल्स फ्रंट’ आणि चार आमदार असलेल्या ‘नेशनल पीपल्स फ्रंट’ ला आपल्या बाजूला वळवले. हे घसघशीत आठ आमदार भाजप च्या बाजूला आल्यावर इतर दोन आमदार सहज रित्या येऊन मिळणार हे निश्चित होतं. गोवा आणि मणिपुर मधे कॉंग्रेस ने सरकार स्थापनेसाठी जो काही वेळ लावला त्यावरून हे स्पष्ट होतं की कॉंग्रेस मधील जीवनेच्छाच संपून गेलेली आहे. निवडणुकीच्या काळातही कॉंग्रेस चे पर्यवेक्षक होते, कॉंग्रेस च्या आपल्संख्यांक मोर्च्याचे प्रमुख, करिम लश्कर, ज्यांना कॉंग्रेस चे कार्यकर्ते तरी ओळखत असतील की नाही ही शंका आहे.

आणि म्हणूनच भाजप चे केंद्रीय मंत्री पियुष गोयल आणि प्रकाश जावडेकर जेंव्हा इंफाळ मधे सरकार स्थापन करण्यासाठी जोमानं गाठी-भेटी घेत होते, तेंव्हा कॉंग्रेस चे केंद्रीय नेतृत्व काहीही हालचाल न करता आराम करत होते.

एन बिरेन सिंह हे भाजप चे मणिपुर चे पहिले मुख्यमंत्री आहेत. त्यांनी तृणमूल कॉंग्रेस च्या पांगीजम सरतचन्द्र सिंह यांना पराभूत केले. कधी फुटबाल चे चांगले खेळाडू असलेले बिरेन सिंह हे पूर्वी कॉंग्रेस चे मुख्यमंत्री इबोबी सिंह चे उजवे हात समजले जायचे. कॉंग्रेस च्या नेतृत्वाशी मतभेद झाल्यामुळे गेल्या वर्षी त्यांनी कॉंग्रेस सोडून भाजप मधे प्रवेश केला होता.

पूर्वांचलातील मणिपुर हे भाजपा शासित तिसरे राज्य झाले आहे. अरुणाचल प्रदेश, आसाम आणि आता मणिपुर. गेली अनेक वर्षे आपले पूर्वांचल, अस्वस्थ राहिलेले आहे. देशाचा हा समृध्द आणि संपन्न भाग दहशतवादामुळे उपेक्षित राहिलेला होता. नागलंड, मणिपुर आणि मिझोरम या, मियांमार च्या सीमेला लागून असलेल्या राज्यांमध्ये तर फुटीरतावादी शक्तींनी थैमान घातले होते. आता मणिपुर मधे भाजप च्या रुपात राष्ट्रवादी विचारांचे सरकार आल्यामुळे सीमेवर एक जागता प्रहरी तैनात झाला आहे..!
– प्रशांत पोळ