६ ऑगस्ट, १९४७’

ते पंधरा दिवस

बुधवार. सहा ऑगस्ट. नेहमी प्रमाणे गांधीजींना अगदी पहाटे जाग आली. बाहेर काळोखच होता. ‘वाह’ च्या शरणार्थी शिबिराजवळच गांधीजींचा मुक्काम होता. वाह हे तसं शहर नव्हतंच. होतं एक लहानसं गाव. मात्र इंग्रजांनी तिथे आपला लष्करी तळ उभारला होता. म्हणुन वाह ला महत्व आले होते. प्रशासनिक भाषेत ते ‘वाह केंट’ असेच होते.

त्या केंट मधे, म्हणजे वाह च्या त्या ‘कॅम्पात’, एका बंगल्यात गांधीजींचा मुक्काम होता. मात्र वाह चे शरणार्थी शिबिर जवळ असल्याने, त्या शिबिरातून येणारा घाणीचा वास फार तीव्र होता. त्या वासाच्या पार्श्वभूमीवरच गांधीजींनी आपली प्रार्थना आटोपली.

आज गांधीजींच्या काफिल्याला लाहोर ला जायचे होते. साधारण अडीचशे मैलांचे अंतर होते. किमान सात / आठ तास तरी लागावेत अशी कल्पना होती. आणि म्हणून वाह लवकर सोडावे अशी योजना होती. त्याप्रमाणे अगदी पहाटे, सूर्योदय होत असतानाच गांधीजींनी वाह केंट सोडले आणि रावलपिंडी मार्गे ते लाहोर कडे निघाले.


लाहोर…!

रावीच्या तटावर वसलेलं, शीख इतिहासातलं महत्वाचं शहर. प्राचीन ग्रंथात ‘लवपुर’ किंवा ‘लवपुरी’ या नावानं ओळखलं जाणारं शहर. सुमारे चाळीस टक्के हिंदू – शीख वस्ती असलेलं हे शहर. मार्च मधे मुस्लिम लीग ने भडकवलेल्या दंगलींनंतर बऱ्याच मोठ्या प्रमाणात हिंदू – शिखांनी स्थलांतर करायला सुरुवात केलेली.

लाहोर म्हणजे आर्य समाजाचा गढ. अनेक कट्टर आर्य समाजी लाहोरात वाढले आणि त्यांनी संस्कृत भाषेलाही वाढविले. अनेक संस्कृत पाठशाळा लाहोरात होत्या. संस्कृत आणि भारत विद्या चे प्रकाशक ‘मोतीलाल बनारसीदास इथलेच. मात्र आता त्यांनीही गाशा गुंडाळायला सुरुवात केली होती.

लाहोर हे पाकिस्तानात जाणार असे संकेत स्पष्टपणे मिळाले होते. त्यामुळे महाराजा रणजीत सिहांच्या राजधानीचे आणि त्यांच्या समाधीचे हे शहर सोडणे शिखांना फार जड जात होते. शीतला मंदिर, भैरव मंदिर, दावर रोड वरील श्रीकृष्ण मंदिर, दूधवाली माता मंदिर, डेरा साहिब, भाभारीयान मधील श्वेतांबर आणि दिगंबर पंथीय जैन मंदिरं, आर्य समाज मंदिर यांचं काय होणार ही चिंता प्रत्येक हिंदूला लागलेली होती. प्रभू रामचंद्रांचे पुत्र लव, ज्यांनी हे शहर वसवलं असं म्हटलं जातं, त्यांचं मंदिर लाहोर च्या किल्यात होतं. आता आपलं आणि ह्या मंदिराचं कसं होणार ही चिंता तेथील पुजाऱ्यांना लागून राहिलेली होती.

गांधीजी - लाहोर मधे
अश्या ह्या लाहोर शहरात, गांधीजी कॉंग्रेस कार्यकर्त्यांबरोबर संवाद साधणार होते. कॉंग्रेस कार्यकर्त्यांचा अर्थच हिंदू किंवा शीख होता. तेथे कॉंग्रेस चे मुस्लिम कार्यकर्ते आता ‘मुस्लिम लीग’ चं काम करू लागले होते. नव्याने निर्माण होऊ घातलेल्या पाकिस्तानात कॉंग्रेस चं अस्तित्व राहणार नव्हतं. मग कशाला उगाच कॉंग्रेस च्या वळचणीला स्वतः ला बांधून घ्यायचं..? आणि म्हणूनच लाहोर मधल्या ‘बच्या-खुच्या’ कॉंग्रेस कार्यकर्त्यांना गांधींची ही भेट फार आशादायक वाटत होती…


ज्या वेळेस गांधीजी वाह वरून लाहोर च्या दिशेने निघाले होते, त्याच वेळेस राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक गुरुजी के कराची हून सिंध प्रांतातल्या हैदराबाद शहरात जाण्यासाठी निघाले होते. गांधीजीं प्रमाणे गुरुजी सुध्दा भल्या पाहटे चार वाजता काळोखातच उठले होते. त्यांची दिनचर्याच तशी होती. सकाळी ६ वाजता सूर्योदय होत असताना प्रभात शाखेवर त्यांनी प्रार्थना म्हटली आणि शाखेनंतर एक लहानशी बैठक घेतली. सिंध प्रांतातल्या प्रमुख शहरांमधील संघचालक, कार्यवाह आणि प्रचारक या बैठकीला उपस्थित होते. ही सर्व मंडळी कालच्या कार्यक्रमालाही हजर होती. हिंदू – शीख कुटुंबांना भारतात सुरक्षित परत कसं आणता येईल, याची योजना तयार होत होती.

गुरुजी कार्यकर्त्यांच्या व्यथा ऐकत होते. समस्या समजून घेत होते. शेजारीच बसलेले डॉ. आबाजी थत्ते, व्यवस्थितपणे अनेक गोष्टी टिपून घेत होते. काल संघाच्या जाहीर बौद्धिकात सांगीतलेलंच गुरुजींनी परत एकदा त्या वरिष्ठ कार्यकर्त्यांना सांगीतलं. नियतीनं संघावर सोपवलेली, हिंदूंच्या सुरक्षेची जवाबदारी देखील विशद करून सांगितली. त्यांना धीर दिला. संगठन क्षमतेनं आपण बऱ्याच असाध्य अश्या गोष्टी सहज करू शकतो, हे ही सांगीतलं.

गुरुजी - २

बैठकीनंतर या सर्व कार्यकर्त्यांबरोबर गुरुजींनी अल्पाहार घेतला अन साधारण ९ च्या सुमारास गुरुजी हैदराबाद कडे जाण्यास निघाले. मोटार कार असणारे काही स्वयंसेवक कराचीत होते. त्यातीलच एकाच्या मोटारीने गुरुजी, आबाजी, प्रांत प्रचारक राजपाल जी पुरी आणि सुरक्षतेसाठी म्हणून एक स्वयंसेवक ह्या गाडीत बसले. वरून दिसत नसलं तरी तो स्वयंसेवक आणि मोटारीचा चालक, हे पूर्णपणे शस्त्र सज्ज होते. अशीच एक दुसरीही मोटार ह्या मोटारीच्या मागे निघाली. त्यात इतर वरिष्ठ कार्यकर्ता होते.

ह्या मोटारींच्या मागे आणि पुढे संघाचे स्वयंसेवक मोटारसायकल वरून जात होते. एखाद्या सेनापतीला न्यावं, तसं तिथले स्वयंसेवक, त्या दंगलींच्या अत्यंत अस्थिर वातावरणातही, गुरुजींना हैदराबाद ला नेत होते.

कराची – हैदराबाद हा रस्ता उण्यापुऱ्या ९४ मैलांचा. आणि रस्ताही तसा बरा होता. त्यामुळे साधारण दुपारच्या भोजनाच्या वेळी हैदराबाद ला पोहोचावं ही कल्पना होती. रस्त्यात, गाडीत बसलेले प्रांत प्रचारक राजपालजी, गुरुजींना तिथल्या भयावह परिस्थिती ची कल्पना देत होते.


’१७, यॉर्क रोड’ वरील नेहरूंच्या घरातील त्यांचे कार्यालय.

नेहरूंच्या पुढ्यात, काल ५ ऑगस्ट ला लॉर्ड माउंटबेटन यांनी लिहिलेलं पत्र आहे. त्याला उत्तर द्यायचंय. माउंटबेटन नी केलेली मागणी मोठी विचित्र आहे.

काही वेळ विचार करून, नेहरू ह्या पत्राचे उत्तर डिक्टेट करू लागतात.

‘प्रिय लॉर्ड माउंटबेटन,’

‘तुमच्या पाच ऑगस्ट च्या पत्राबद्दल आभार, ज्यात आपण त्या दिवसांची सूची पाठविली आहे, ज्या दिवशी यूनियन जेक फडकविला जावा. याचा अर्थ मी असा घेतो की भारतातील सर्व सार्वजनिक स्थानांवर आमच्या राष्ट्र ध्वजाबरोबर यूनियन जेक ही फडकवला जाईल.’

Neharu - 1

‘या सूचीतील फक्त एकाच दिवसाबद्दल समस्या आहे. तो दिवस म्हणजे १५ ऑगस्ट. आमचा स्वतंत्रता दिवस. या दिवशी यूनियन जेक फडकवणं योग्य होईल असं वाटत नाही. अर्थात लंडन च्या ‘इंडिया हाउस’ वर या दिवशी यूनियन जेक देखील फडकविला तर आम्हाला चालेल.’

‘मात्र जे इतर दिवस आपण सुचविले आहेत – १ जानेवारी – सैन्य दिवस; १ एप्रिल – वायुसेना दिवस; २५ एप्रिल – अन्झाक दिवस; २४ मे – राष्ट्रकुल दिवस; १२ जून – (ब्रिटन च्या) राजाचा वाढदिवस; १४ जून – सयुंक्त राष्ट्रसंघाचा ध्वज दिवस; ४ ऑगस्ट – (ब्रिटन च्या) राणीचा वाढदिवस; ७ नोव्हेंबर – नौसेना दिवस; ११ नोव्हेंबर – विश्व युध्दात दिवंगत झालेल्या सैनिकांच्या स्मरणार्थ दिवस, या दिवसांविषयी आम्हाला समस्या नाही. या दिवशी सर्व सार्वजनिक स्थानांवर यूनियन जेक देखील फडकविण्यात येईल.’


डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आज मुंबईत होते. स्वतंत्र भारतातील पहिल्या मंत्रिमंडळातील मंत्री म्हणून घोषणा होऊन फक्त दोनच दिवस उलटले होते. कायदा विभाग त्यांच्याकडे सोपवला जाईल, असे स्पष्ट संकेत होते. त्यामुळे त्यांच्या मुंबई च्या निवास स्थानी त्यांना भेटायला येणाऱ्या लोकांची, विशेषतः शेड्यूल कास्ट फेडरेशन च्या कार्यकर्त्यांची रीघ लागली होती. त्यांचा लाडका नेता, स्वतंत्र भारताच्या पहिल्या केंद्रीय मंत्रिमंडळात, मंत्री झालेला होता..!

बाबासाहेबांना मात्र या सर्व गडबडीत थोडा एकांत हवा होता. त्यांच्या डोक्यात अनेक विचार चालले होते. विशेषतः देशाच्या पश्चिम भागामध्ये उसळलेल्या हिंदू – मुस्लिम दंगलींच्या बातम्या त्यांना अस्वस्थ करत होत्या. या बाबतीत त्यांचे विचार अगदी स्पष्ट होते. ते फाळणी होऊ देण्याच्या पक्षात होते. कारण हिंदू आणि मुसलमान यांचं सहअस्तित्व शक्य नाही, हे त्यांचं ठाम मत होतं.

मात्र फाळणीला संमती देताना त्यांची मुख्य अट होती ती जनसंख्येच्या अदलाबदलीची. ‘प्रस्तावित पाकिस्तानातील सर्व हिंदू – शीख यांनी भारतात स्थलांतर करावं आणि भारतातील सर्व मुसलमानांनी, नवीन होऊ घातलेल्या पाकिस्तानात जावं. एवीतेवी फाळणी धर्माच्या आधारानेच झाली आहे ना..? मग लोकसंख्येची अदलाबदल करून पुढे शांततेने तरी जगता येईल.’

मात्र कॉंग्रेस पुढाऱ्यांच्या हट्टा पायी हे शक्य झालं नाही, याचं बाबासाहेबांना दुखः होत होतं. जनसंख्येची अदलाबदल जर नीट, व्यवस्था बांधून केली असती, तर लाखो निर्दोष लोकांना प्राण गमविण्याची ही वेळच आली नसती, असं त्यांना राहून राहून वाटत होतं. विशेषतः गांधीजींच्या ‘भारतात हिंदू – मुस्लिम हे भावा भावा प्रमाणे राहतील’ ह्या वक्तव्याचा त्यांना प्रचंड राग येत होता.

आंबेडकर

कार्यकर्त्यांच्या गराड्यातून थोडं बाहेर येऊन बाबासाहेब त्यांच्या अभ्यासिकेत बसले होते. त्यांच्या मंत्रालया संबंधी पुढे काय काय करता येईल, याचाच ते विचार करत होते. त्यातच त्यांना आठवलं की आज हिरोशिमा दिवस आहे. आजच्याच दिवशी अमेरिकेने जापान वर अणुबॉम्ब टाकला होता. त्याला दोन वर्ष पूर्ण होताहेत. आणि त्या आठवणीने बाबासाहेब विषण्ण झाले.

आज संध्याकाळी मुंबईतील वकिलांच्या संस्थांनी त्यांचा सत्कार समारंभ आयोजित केला होता. त्यात नेमकं काय बोलायचं यावर विचार करण्यात ते गढून गेले..!


आज सूर्योदय सहा वाजून सतरा मिनिटांनी झाला. पण त्याच्या पूर्वीच गांधीजींचा लाहोर साठीचा प्रवास सुरु झाला होता. निघाल्यावर तासाभरातच रावळपिंडीला थांबणे झाले. तिथल्या कार्यकर्त्यांनी आवर्जून थांबवून घेतले होते. सर्वांसाठी सरबत आणि सुक्या मेव्याची व्यवस्था होती. गांधीजींनी फक्त लिंबाचे सरबत तेवढे घेतले.

साधारण दीड वाजेच्या सुमारास गांधीजींचा हा काफिला लाहोर जवळ पोहोचला. भोजन करून गांधीजी लगेचच कॉंग्रेस कार्यकर्त्यांच्या बैठकीला संबोधित करणार होते.

ज्या कॉंग्रेस पदाधिकाऱ्याच्या घरी गांधीजींचे भोजन होणार होते, त्याचे घर हिंदू बहुल वस्तीतच होते. मात्र गांधीजींनी जे दृश्य बघितलं, ते मन विषण्ण करणारं होतं. काही जळालेली घरं आणि दुकानं रस्त्यात दिसत होती. मारुतीच्या एका मंदिराचे दार कोणी उचकटवून खाली टाकले होते. त्या मोहोल्ल्याला जणू प्रेतकळाच आली होती.

गांधीजी हे अत्यंत मित आहार घेणारे. थोडसं शेळीचं दूध, सुका मेवा आणि द्राक्ष नाही तर इतर कोणतेही एखादे फळ. बस. इतकेच. या सर्व गोष्टींची व्यवस्था झालेली होती. गांधीजींबरोबर आलेल्या काफिल्यातील इतरांचीही जेवणाची व्यवस्था होती. साधारण दोन – अडीच वाजता, जेवणं वगैरे आटोपल्यावर, गांधीजी कार्यकर्त्यांच्या बैठकीत आले.

नेहमी प्रमाणे प्रार्थना आटोपल्यावर ही सभा प्रारंभ झाली. गांधीजींनी स्मित करत कार्यकर्त्यांना बोलायला सांगितले. आणि अक्षरशः बांध फुटावा, तसे कार्यकर्ते बोलू लागले. हे सर्व कार्यकर्ते चिडले होते, वैतागले होते – आपल्याच नेतृत्वावर. त्यांना शेवटपर्यंत आशा होती की गांधीजींनी म्हटलंय, ‘फाळणी होणार नाही. आणि झालीच, तर ती माझ्या देहाचे दोन तुकडे झाल्यावरच.’ म्हणजे फाळणी काही होत नाही. होणार नाही. त्यामुळे ते सर्व तसे निर्धास्त होते.

मात्र तीन जून ला सारेच काही बदलले. फाळणीची घोषणा झाली. ती देखील कॉंग्रेस च्या संमतीने झाली. आता पुढल्या आठ – पंधरा दिवसात आपलं जितकं सामान घेता येईल, तितकं घेऊन निर्वासितासारखं भारतात जायचं. आयुष्याची अक्षरशः उलथापालथ होतेय, अन ती ही आपण कॉंग्रेस चे कार्यकर्ते असताना…!

गांधीजींवर कार्यकर्त्यांच्या प्रश्नांची अक्षरशः सरबत्ती होत होती. अन गांधीजी अगदी शांतपणे हे सारं काही ऐकत होते. शेवटी पंजाब कॉंग्रेस कमिटी च्या अध्यक्षांनी त्या कार्यकर्त्यांना थांबवलं, आणि गांधीजी काय म्हणतात, ते ऐकून घेण्याची विनंती केली.

लाहोर शहरातील ते सात – आठशे कॉंग्रेस कार्यकर्ते एकदम शांत झाले. अन आता गांधीजींच्या तोंडून आशादायक कोणते शब्द बाहेर पडतात, याची वाट पाहू लागले….!


याच वेळेला सिंध प्रांताच्या हैदराबाद मधे गुरुजींचं भोजन संपलेलं होतं, आणि ते तिथल्या कार्यकर्त्यांबरोबर गप्पा मारीत होते. आबाजींनी त्यांना एक – दोन वेळा म्हणून बघितलं की थोड्या वेळ आराम करा. वामकुक्षी घ्या. पण त्या सर्व वातावरणात, गुरुजींना वामकुक्षी साठी का होईना, पण क्षणभरही आडवं होणं शक्यच नव्हतं.

हैदराबाद चे कार्यकर्ते गुरुजींना सांगत होते, मागील वर्षीचा नेहरुंचा किस्सा.

नेहरूंना हैदराबादेत सभा घ्यायची होती. तोपर्यंत फाळणी घोषित झालेली नव्हती. सिंध प्रांतात मुसलमानांची संख्या ही प्रामुख्याने खेड्या – पाड्यात जास्त होती. मात्र कराची चा अपवाद सोडता सारी शहरं ही हिंदू बहुल होती. लरकाना आणि शिकारपूर ला ६३% च्या वर हिंदू होते तर हैदराबादेत एक लाखाच्या आसपास, अर्थात ७०% च्या वर हिंदू होते.

मात्र तरीही मुस्लिम लीग ची फाळणीच्या साठीची चळवळ जोरात होती. आणि ही पूर्णपणे हिंसक होती. त्यामुळे संख्येने फक्त ३०% असूनही, मुसलमानांनी आपला दबदबा निर्माण केला होता. सर्व सार्वजनिक ठिकाणी हिंदूंच्या विरोधात बॅनर्स लागली होती. सिंध मंत्रिमंडळातील मुस्लिम लीग चा मंत्री खुर्रम तर सरे आम धमकी देत होता की आम्ही हिंदूंच्या बायका पोरी उचलून नेऊ.

या मुसलमानांच्या गुंडगिरीला पुरून उरणारी एकाच संस्था होती. ती म्हणजे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ. हैदराबादेत संघाच्या शाखांची संख्या चांगली होती. प्रांत प्रचारक राजपाल पुरींचा या भागात नियमित प्रवास असायचा.

आणि म्हणूनच जेंव्हा १९४६ मधे जवाहरलाल नेहरूंची हैदराबाद ला होणारी सभा, मुस्लिम लीग चे गुंड उधळून लावणार आहेत आणि नेहरूंची हत्या करणार आहेत असं कॉंग्रेस च्या कार्यकर्त्यांना समजलं, तेंव्हा त्यांना नेमकं काय करावं ते सुचलंच नाही. मग सिंध कॉंग्रेस चे वरिष्ठ नेते चिमन दास आणि लाला कृष्णचंद यांनी राजपाल पुरींची भेट घेतली आणि नेहरूंच्या सुरक्षेसाठी संघाची मदत मागितली. राजपालजींनी हो म्हटलं आणि मुस्लिम लीग चं हे आव्हान स्वीकारलं.

नेहरूंची मोठी सभा हैदराबाद ला झाली. संघाची सुरक्षा व्यवस्था चोख होती. त्यामुळे सभेत कुठलीही गडबड झाली नाही की कुठलाही व्यत्यय आला नाही..!
(‘Hindus in Partition – During and After’, http://www.revitalization.blogspot.in – V. Sundaram, Retd IAS Officer)

हैदराबाद ला कार्यकर्त्यांचं एकत्रीकरण बरंच मोठं झालं. दोन हजारांच्या वर कार्यकर्ते आले होते. गणवेशातलं उत्तम सांघिक झालं. मग गुरुजी बोलायला उठले. स्वाभाविकतः अधिकांश मुद्दे हे कराचीतल्या भाषणाचेच होते. गुरुजींनी आग्रहाने विषय मांडला की “नियतीनं एक फार मोठं काम आपल्या संघावर सोपवलं आहे. राजा दाहीर सारख्या शूर वीरांच्या सिंध प्रांतात आपल्याला तात्पुरती माघार घ्यावी लागत आहे. त्यामुळे सर्व हिंदू – शीख बांधवांसह, त्यांच्या परिवारासह, त्या सर्वांना सुरक्षितपणे भारतात नेण्यासाठी आपल्याला प्राणांची बाजी लावायची आहे.”

“आपली पूर्ण श्रध्दा आणि विश्वास आहे की झुंडशाही पुढे नमून स्वीकारलेली ही फाळणी कृत्रिम आहे. आपण उद्या नक्कीच परत अखंड होऊ. पण सध्या हिंदूंची सुरक्षा हे आपल्यापुढील मोठे आव्हान आहे.”

आपल्या बौद्धिकाचं समापन करताना गुरुजींनी संघटनेचं महत्व अधोरेखित केलं. “आपल्या संघटन शक्तीच्या बळावर अनेक असाध्य वाटत असलेली कामं लीलया करू शकतो. आणि म्हणूनच धीर धरा. संघटनेच्या माध्यमातून आपला पुरुषार्थ दाखवू या..!”

बौध्दिकानंतर गुरुजी स्वयंसेवकांशी भेटत होते. त्यांची विचारपूस करत होते. अश्या अस्थिर वातावरणात, विपरीत परिस्थितीत गुरुजींचे हे धीराचे शब्द, त्या सर्व स्वयंसेवकांना लाख मोलाचे वाटत होते. त्यांना उभारी देत होते.


आणि कॉंग्रेस कार्यकर्त्यांच्या बैठकीत, गांधीजी शांतपणे बोलू लागले,

“मला फार वाईट वाटतंय की पश्चिम पंजाब मधून सर्व बिगर मुस्लिम पळून चालले आहेत. काल ‘वाह’ च्या शरणार्थी शिबिरात मी हेच ऐकले. आणि आज इथे लाहोरातही हेच ऐकतोय. हे असं व्हायला नको. जर तुम्हाला वाटतंय की लाहोर आता मरण पावतंय किंवा मरणार आहे, तर त्यापासून दूर पळू नका. उलट त्या मरण पावणाऱ्या लाहोर बरोबर मृत्यूला सामोरं जा. जेंव्हा तुम्ही भीतीच्या प्रभावाखाली येता, तेंव्हा प्रत्यक्ष मरणापूर्वीच तुम्ही मेलेले असता. हे उचित नाही. मला वाईट वाटणार नाही, जेंव्हा मला अशी बातमी येईल की पंजाब मधील माणसं घाबरून नाही, तर धैर्यानं मरणाला सामोरी गेली..!”

गांधीजींची ही वाक्यं ऐकून दोन मिनिटे तर कॉंग्रेस कार्यकर्त्यांना काय म्हणावे तेच कळेना. कोणी तरी तापलेल्या लोखंडाचा उकळता रस आपल्या कानात ओततोय, असंच त्या तिथे बसलेल्या प्रत्येक कॉंग्रेस कार्यकर्त्याला वाटत होतं..!

‘मुस्लिम लीग च्या गुंडांनी केलेल्या प्राणघातक हल्यात येणाऱ्या मृत्यूला धैर्याने सामोरे जा..?’


लाहोर ला येताना, रस्त्यात गांधीजींना एका कार्यकर्त्यांनं सांगितलं की ‘भारताचा राष्ट्रध्वज जवळ जवळ तयार झाला आहे. फक्त मधला चरखा काढून त्यात सम्राट अशोकाचे प्रतीक चिन्ह, ‘अशोक चक्र’ ठेवले आहे.’

ही बातमी गांधीजींना चांगलीच उद्विग्न करणारी होती. चक्क अशोक चक्र..? सम्राट अशोकाने भरपूर हिंसा केली. नंतर बौध्द धर्म स्वीकार केला असेल. पण पूर्वी हिंसा केलीच होती ना..? अश्या हिंसा करणाऱ्या राजाचे प्रतीक चिन्ह आपल्या राष्ट्रध्वजात..? नाही. कदापि नाही…

आणि म्हणूनच कार्यकर्त्यांची बैठक संपल्यावर, गांधीजींनी महादेव भाईंना एक वक्तव्य तयार करून वर्तमानपत्रांना द्यायला सांगितलं.

गांधीजी सांगू लागले, “मला आज माहिती मिळाली आहे कि भारताच्या राष्ट्रध्वजाबद्दल अंतिम निर्णय घेण्यात येत आहे. मात्र जर या ध्वजात मध्यभागी चरखा नसेल तर या ध्वजाला मी प्रणाम करणार नाही. आपल्याला माहीतच असेल की भारताच्या राष्ट्रध्वजाची कल्पना सर्वप्रथम मी केली होती. आणि अश्या राष्ट्रध्वजात चरखा नसेल तर मी त्या राष्ट्रध्वजाची कल्पनाही करू शकत नाही..!’


सहा ऑगस्ट ची संध्याकाळ. मुंबईत आकाशात तुरळक ढग होते. पाऊस पडण्याची शक्यता वाटत नव्हती.

मध्य मुंबई च्या एका चांगल्या सभागृहात, मुंबईतील वकिलांच्या संघटनांनी एक कार्यक्रम ठेवला होता – स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदा मंत्री डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या स्वागताचा.

कार्यक्रम खूप छान रंगला. बाबासाहेबांनीही मनमोकळे पणाने भाषण केलं. भारताच्या पूर्व आणि पश्चिम सीमेवर उसळलेल्या हिंसाचाराच्या आगडोंबाबाबत ही ते बोलले. पाकिस्तानासंबंधी त्यांची जुनीच भूमिका, परत एकदा त्यांनी अत्यंत मजबूत तर्कांनी पटवून देण्याचा प्रयत्न केला. लोकसंख्येच्या अदलाबदलीची आवश्यकताही त्यांनी मंडळी.

एकूण कार्यक्रम छान जुळून आला होता. बाबासाहेबांनी त्यांची भूमिका स्पष्टपणे मांडली होती आणि अधिकांश वकील मंडळींना ती पटलीही होती.


सहा ऑगस्ट च्या रात्री राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक गुरुजी हे सिंध प्रांतातल्या हैदराबादेत, हिंदूंच्या भविष्याची योजना बनवून त्यांना सुरक्षित भारतात आणण्याचा विचार करत होते. त्यांच्या झोपण्याची वेळ होऊन गेलेली होती.

गांधीजी साधारण तासाभरापुर्वीच लाहोर मधून पटना मार्गे कलकत्त्यासाठी निघाले होते. त्यांची ट्रेन अमृतसर – अंबाला केंट – मोरादाबाद – वाराणसी करत तीस तासानंतर पाटण्याला पोहोचणार होती.

होऊ घातलेले प्रधानमंत्री जवाहरलाल नेहरू, दिल्लीतील ’१७, यॉर्क रोड’, ह्या त्यांच्या निवासस्थानी व्यक्तिगत पत्र लिहित होते. त्यांच्या झोपण्याची सर्व तयारी झालेली होती.

तिकडे दिल्लीतच गृहमंत्री वल्लभभाई पटेल हे त्यांच्या अभ्यासिकेत संस्थानांच्या फाईल्स घेऊन बसले होते. वेळ थोडा होता आणि या कालावधीत उरलेल्या संस्थानांना, भारतात शामिल करून घ्यायचं होतं..!


सहा ऑगस्ट ची रात्र जशी जशी चढत चालली होती, तसतशी पश्चिम पंजाब, पूर्व बंगाल, सिंध, बलोचीस्तान या ठिकाणी राहणाऱ्या हिंदूंच्या घरावर भीतीची छाया गडद होत चालली होती. हिंदू – शिखांच्या घरांवरचे हल्ले तीव्र झाले होते. आणि त्यांच्या घरांना लागलेल्या आगीच्या ज्वाळा दुरूनही दिसत होत्या…!
– प्रशांत पोळ

Advertisements

५ ऑगस्ट, १९४७

वातावरण ढगाळ असूनही किंचित थंडी जाणवत होती. जम्मू हून लाहोर ला जाताना रावळपिंडी चा रस्ता चांगला होता. त्यामुळे गांधीजींचा काफिला पिंडी मार्गे लाहोर कडे निघाला होता.

वाटेत ‘वाह’ नावाचे शरणार्थी शिबिर होते. गांधीजींच्या मनात ह्या शिबिराला भेट द्यायची होती. पण त्यांच्या बरोबरच्या कार्यकर्त्यांना ही भेट टाळायची होती. कारण वाह चे शरणार्थी शिबिर म्हणजे दंग्यातून वाचलेल्या हिंदू – शिखांचे शिबिर. त्यांच्या कहाण्या फार हृदयद्रावक होत्या. त्या सर्वांना आपापले घरदार सोडून, पळून ह्या शिबिराचा आश्रय घ्यावा लागला होता. अनेकांचे कुटुंबीय मारल्या गेले होते. अनेकांच्या बहि‍णींवर, मुलींवर, बायकांवर त्यांच्या डोळ्यादेखत बलात्कार झालेले पहावे लागले होते. त्यामुळे साहजिकच कॉंग्रेस आणि गांधीं बद्दल ची चीड त्या शिबिरार्थींच्या वागण्यात / बोलण्यात जाणवत होती. आणि म्हणूनच गांधीजींना अश्या शिबिरात नेणे, त्यांच्या बरोबरच्या कार्यकर्त्यांना धोक्याचे वाटत होते.

मात्र गांधीजींचा ठाम निर्धार होता, वाह च्या शरणार्थी शिबिराला भेट देईनच..! त्यामुळे वाह ला जायचे नक्की झाले. दुपारी हा काफिला वाह च्या शरणार्थी शिबिरात पोहोचला.

हे शिबिर म्हणजे रक्तरंजित इतिहासाचा जिवंत पुरावा होता. गेल्या महिन्यात तर येथे शरणार्थींची संख्या पंधरा हजारांपर्यंत पोहोचली होती. मात्र जसजसा १५ ऑगस्ट हा दिनांक जवळ येऊ लागला, तसतशी शिबिरार्थींची संख्या कमी होऊ लागली. हा सर्व भाग पाकिस्तानात जाणार हे जणू घोषित झालेलं होतं. आणि ‘पाकिस्तानात आपण सुरक्षित राहणार नाही’ असं हिंदू – शीख निर्वासितांना वाटत होतं. म्हणून जमेल तसे, हे शरणार्थी पूर्व पंजाबात जायच्या प्रयत्नात होते. आज शिबिरात साधारण ९ हजार शरणार्थी होते. यात अधिकांश पुरुष होते. काही प्रौढ आणि म्हाताऱ्या बायका होत्या. पण तरुण मुली जवळ जवळ नव्हत्याच. शिबिरात येतानाच त्यांचं अपहरण झालं होतं किंवा त्यांच्यावर बलात्कार करून त्यांना मारून टाकलेलं होतं.

हे शरणार्थी शिबिर नसून ‘यातना शिबिर’ वाटत होतं. पाऊस येऊन गेलेला होता. खाली चिखल होता. अनेक टेंट गळत होते. ठिकठिकाणी राशन-पाणी घेण्यासाठी प्रचंड रांगा लागलेल्या होत्या.

गांधीजी - वाह शरणार्थी शिबिरात

गांधीजी तिथे पोहोचल्यानंतर काही शिबिरार्थींना, थोडा फार चिखल नसलेल्या भागात गोळा केलं गेलं. साधारण दीड – दोन हजार शिबिरार्थी असावेत. मात्र तेथेही घाण येतच होती. गांधीजींनी आधी त्यांची प्रार्थना म्हटली आणि मग शिबिरार्थ्यांबरोबर चा संवाद सुरु झाला. शिबिरार्थींतर्फे दोन शीख उभे राहिले. त्यांचं म्हणणं होतं, ‘हे शिबिर पूर्व पंजाबात स्थलांतरित करा. पंधरा ऑगस्ट नंतर येथे पाकिस्तान चे, अर्थात मुस्लिम लीग चे शासन येईल. ब्रिटीश काळातच त्यांनी हिंदू – शिखांची इतकी कत्तल केलेली आहे, तर त्यांचं राज्य आल्यावर काय होईल, याची कल्पनाच करवत नाही..!

यावर गांधीजींनी स्मित केलं. अन ते संथ आवाजात बोलू लागले, ‘तुम्हाला पंधरा ऑगस्ट नंतरच्या दंगलींची जी भीती वाटतेय, ती मला वाटत नाही. मुसलमानांना पाकिस्तान हवं होतं. ते त्यांना मिळालं. आता ते काही करतील असं मला मुळीच वाटत नाही. शिवाय जिन्ना साहेबांनी आणि मुस्लिम लीग च्या पुढाऱ्यांनी शांती आणि सलोख्याचं आश्वासन दिलेलं आहे. त्यांनी आश्वस्त केलंय कि पाकिस्तानात हिंदू आणि शीख हे सुरक्षित राहतील. तेंव्हा त्यांच्या आश्वासनाचा आदर करा. हे शरणार्थी शिबिर पूर्व पंजाबात नेण्याचं काही एक कारण नाही. तुम्ही येथे सुरक्षित आहात. मनातील भीती काढून टाका. जर मी नोवाखालीला जायचं मान्य केलं नसतं, तर पंधरा ऑगस्ट ला मी तुमच्या बरोबरच राहिलो असतो.” (Mahatma, Volume 8, Life of Mohandas K. Gandhi – D. G. Tendulkar)

गांधीजी हे सांगत असताना शिबिरार्थींच्या चेहऱ्यावरचा राग, चीड, हताशा त्यांना दिसत होती. पण ह्या शिबिरार्थींना मुसलमानांची भीती का वाटावी, हे त्यांना उमजतच नव्हतं. तरीही त्यांनी आपल्या प्रतिनिधीच्या रुपात डॉ. सुशीला नायर यांना तेथेच रहायला सांगितलं.


लाहोर ची दुपार…

लाहोर. प्रभू रामचंद्रांचा पुत्र ‘लव’ याने स्थापन केलेलं शहर. पंजाबी संस्कृतीचं माहेरघर. शालीमार उद्यानाचं शहर. नूरजहाँ आणि जहांगीर च्या मकबऱ्या चं शहर. महाराजा रणजितसिंगाचं शहर, अनेक मंदिरांचं, गुरुद्वारांचं आणि मशि‍दींचं शहर. कामिनी कौशल चं शहर. पंजाबी रंगा-ढंगाचं वसलेलं, उत्साहाने सळसळणारं शहर.

पण आज मात्र लाहोर ची दुपार संथ होती. काहीशी उदासवाणी पण. शहरातल्या सर्व हिंदू – शीख व्यापाऱ्यांचा आज बंद होता. त्यांच्यावर होणाऱ्या अत्याचारांच्या निषेधार्थ हा आजचा बंद पुकारलेला होता. यापूर्वी हिंदू – शिखांनी सर्व पातळीवर आपलं म्हणणं मांडलं होतं. तीन – साडेतीन महिन्यांपूर्वी, अर्थात मार्च – एप्रिल ला लाहोर, रावलपिंडी आणि आजूबाजूच्या भागांवर झालेल्या मुस्लिम आक्रमणाची जखम ताजी होती. आणि आक्रमणाचं हे लोण काही कमी होण्याची चिन्ह दिसत नव्हती.

मुस्लिम नेशनल गार्ड ची आक्रामकता वाढत होती. त्यांच्या धमकावण्या वाढत होत्या. म्हणायला या ‘नेशनल मुस्लिम गार्ड’ चा मुस्लिम लीग शी संबंध नव्हता. पण फक्त म्हणायलाच. मुस्लिम नेशनल गार्ड हे मुस्लिम लीग चाच झेंडा वापरत होते. मुळात नेशनल गार्ड ही मुस्लिम लीग चीच छुपी पण आक्रमक संघटना होती. हिंदू – शीख व्यापाऱ्यांना पळवून लावायचं आणि त्यांच्या तरण्याताठ्या पोरी पळवून आणायच्या हेच यांचं मुख्य काम होतं.

मंगळवार, पाच ऑगस्ट च्या ह्या उदासवाण्या दुपारी, लाहोर च्या गव्हर्नर हाऊस मधे मात्र सुस्ती नव्हती. गव्हर्नर सर इवॉन जेनकिन्स हा अस्वस्थपणे आपल्या कार्यालयात काम करत होता. जेनकिन्स हा तसा पूर्णपणे पंजाबी रंगात रंगलेला ब्रिटीश नोकरशाह होता. पंजाब बद्दल त्याची माहिती अचूक आणि परिपूर्ण होती. आणि म्हणूनच त्याला मनापासून फाळणी नको होती. आज दिवसभरात लाहोरात घडणाऱ्या घडामोडींवर तो लक्ष ठेऊन होता. शिखांच्या हरताळ पुकारण्या मुळे कुठे दंगे उसळतात कि काय, याची त्याला चिंता होती. मुस्लिम नेशनल गार्ड तर्फे दंगे भडकावण्याचे पूर्ण प्रयत्न केले जात आहेत अशी माहिती त्याच्याजवळ पोहोचलेली होती. त्यातूनच ‘उद्या गांधीजींची लाहोर ला धावती भेट आहे’, ही सूचना त्याला मिळाली होती. त्यामुळे तो अधिकच चिंतेत होता.

लाहोरातील गोमती बझार, किशन नगर, संत नगर, राम गली, राजगढ ह्या भागांमधे कडकडीत बंद होता. जवळपास सर्व दुकानं बंद होती. रस्त्यांवर रहदारीही तुरळक दिसत होती. हा सर्व भाग हिंदू – शीख बहुल होता. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या शाखांचं जबरदस्त जाळं या भागात होतं. रोज सायंकाळी मैदानात भरणाऱ्या प्रत्येक शाखेवर दोनशे – तीनशे हिंदू – शीख तरुण हजर असायचे. मार्च पूर्वी लाहोरातल्या संघ शाखांची संख्या अडीचशे च्या वर पोहोचली होती. मात्र मार्च – एप्रिल च्या दंगलीनंतर अनेक हिंदू विस्थापित झाले अन त्या त्त्या भागातल्या शाखा आता बंद पडल्या होत्या. लाहोरातल्या तीन लाख हिंदू – शिखांपैकी सुमारे लाखभर हिंदू – शिखांनी आतापर्यंत लाहोर सोडलं होतं.


दंगल, जाळपोळ आणि अशांततेच्या ह्या वातावरणात, लाहोर पासून बाराशे किलोमीटर दूर, सिंध प्रांतात, कराचीला मात्र एक वेगळीच गडबड उडालेली होती. फारशी गर्दी नसणाऱ्या कराची विमानतळावर माणसंच माणसं दिसत होती. बरोबर १२.५५ ला राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक, श्री गोळवलकर गुरुजी हे टाटा एयर सर्व्हिसेस च्या विमानानं मुंबई हून कराचीला येणार होते. मुंबई च्या जुहू विमानतळावरून हे विमान बरोबर ८ वाजता उडालं होतं. मधे अहमदाबाद चा थांबा घेऊन आता ते कराचीला पोहोचण्याच्या बेतात होतं. विमानात गुरुजींबरोबर डॉ. आबाजी थत्ते ही होते.

या अशांत वातावरणात, गुरुजींच्या सुरक्षेची पूर्ण व्यवस्था स्वयंसेवकांनी ठेवली होती. मोठ्या प्रमाणात स्वयंसेवक तिथे आले होते. कराची महानगरातील भाग कार्यवाह लाल कृष्ण अडवाणी हे देखील त्या स्वयंसेवकांमध्ये होते. गुरुजींच्या मोटारी बरोबर, मोटार सायकल वरून जाणाऱ्या स्वयंसेवकांचा एक वेगळाच ताफा होता. कराचीचं विमानतळ तसं फार मोठं नव्हतं. त्यामुळे ही स्वयंसेवकांची संख्या बरीच मोठी वाटत होती.

गुरुजी - १

बरोबर एक वाजता गुरुजी आणि आबाजी विमानातून उतरले. विमानतळावर उभ्या असलेल्या स्वयंसेवकांमधे कसलीही घाई, गडबड नव्हती, कि गोंधळ ही नव्हता. सारं कसं शिस्तीत चाललं होतं. तीन स्वयंसेवक बुरखे घालून आले होते. ते, त्यातील भोकांमधून आपल्या चौकस डोळ्यांनी सारा परिसर न्याहाळत होते.

गुरुजी, आबाजींबरोबर विमानतळाच्या इमारतीत आले. एकच दमदार घोषणा झाली – ‘भारत माता की – जय..’ संयोगाने त्याच वेळेस, दिल्लीहून कायदे आझम जीनांना घेऊन येणारे व्हॉइसरॉय साहेबांचे विशेष डाकोटा विमान, कराचीच्या विमानतळावर उतरले. त्यातून जीना, त्यांची बहीण फातिमा आणि त्यांचे ३ सहकारी उतरले.

पाकिस्तान च्या निर्मात्याच्या ह्या ‘प्रस्तावित पाकिस्तानच्या’ भेटीबाबत मुस्लिम लीग च्या कार्यकर्त्यांमध्ये फारशी उत्सुकता दिसत नव्हती. कारण जीनांना घ्यायला फारच थोडे कार्यकर्ते विमानतळावर आलेले होते. पाकिस्तान आणि जीनांच्या संबंधी एक – दोन घोषणा दिल्या गेल्या. पण त्या अगदीच मरगळलेल्या होत्या.

जीनांचा पाकिस्तान

डॉ. आबाजी थत्ते विमानातलं सामान घ्यायला थांबले होते. त्यांच्या जवळ उभे असलेल्या जीनांनी, आपल्या स्थानिक कार्यकर्त्याला विचारलं, ‘आज यहां ये भीड़ कैसे..?’ तो कार्यकर्ता म्हणाला, ‘वो आर एस एस का गुरु गोलवलकर आ रहा हैं ना, उसके लिए..’. काहीश्या त्रस्त चेहऱ्याने जीनांनी ते ऐकून न ऐकल्यासारखं केलं आणि ते इमारती बाहेर जाण्यासाठी निघाले.

गुरुजींना घेऊन, संघ कार्यकर्त्यांचा एक भला मोठा काफिला शहराकडे निघाला. आजच संध्याकाळी पूर्ण गणवेशात संचालन निघणार होतं आणि नंतर तिथल्या मुख्य चौकात गुरुजीची जाहीर सभा ठरली होती.

फक्त नऊ / दहा दिवसात जो भाग पाकिस्तानात शामिल होणार आहे, आणि सध्या जो पाकिस्तानची तात्पुरती राजधानी म्हणवला जातो, अश्या भागात हिंदूंनी संचलन काढणं आणि जाहीर सभा घेणं हे अतीव साहसाचं होतं. पण संघांनी हे साहस दाखवलं होतं. दंगेखोर मुसलमानांना एक कडक संदेश जावा आणि हिंदूंमध्ये आत्मविश्वास निर्माण व्हावा, म्हणून संघाने हा पुरुषार्थ दाखवला होता.

बरोबर पाच वाजता संचलन निघालं. ह्या संचलनाच्या सुरक्षितते साठी स्वयंसेवकांनी विशेष व्यवस्था केलेली होती. दहा हजार स्वयंसेवकांचं ते संचलन इतकं जबरदस्त आणि प्रभावी होतं की कोणाचीही अश्या संचलनावर हल्ला करण्याची हिंमतच झाली नसती.


भारताच्या पूर्व आणि पश्चिम सीमेवर होत असलेल्या दंग्यांपासून, अशांततेपासून आणि शरणार्थी शिबिरांपासून दूर, दिल्लीत ‘१७, यॉर्क’ रोड या नेहरूंच्या निवासस्थानी, स्वतंत्र भारताचे भावी प्रधानमंत्री जवाहरलाल नेहरू, त्यांच्या नवीन मंत्रिमंडळ स्थापण्या संबंधी आणि नवीन सरकारच्या कामकाजासंबंधी चिंता करण्यातच व्यस्त होते.

मंगळवार, पाच ऑगस्ट ची दुपार आता संध्याकाळ च्या दिशेने वाटचाल करू लागली होती. नेहरू, त्यांना आलेल्या पत्रांना उत्तर डिक्टेट करत होते.

१ ऑगस्ट ला लॉर्ड माउंटबेटन नी पाठवलेलं पत्र समोर होतं. भारत सरकारचे ऑडीटर जनरल सर बर्टी स्टेग यांना स्वतंत्र भारतात मुदतवाढ देणार का ? हे विचारणा करणारं ते पत्र होतं. त्यात सर स्टेग हे मुदतवाढ मिळाली तर काम करण्यास उत्सुक आहेत असं ही लिहिलं होतं.

या पत्राला समोर ठेऊन नेहरू उत्तर सांगू लागले, “सर बर्टी स्टेग हे अर्थ मंत्रालयाचे आर्थिक सल्लागार असून भारत सरकारचे ऑडीटर जनरल ही आहेत. तुम्हाला कदाचित माहित असेलच, की आमचे धोरण हे त्या सर्व अधिकाऱ्यांना मुदतवाढ देण्याचे आहे, ज्यांना स्वतंत्र भारतात काम करण्याची इच्छा आहे. अर्थात, जिथे त्या पदासाठी योग्य भारतीय मिळतील, तिथे आम्ही भारतीयच नेमणार. मात्र सध्या तरी, ज्या अधिकाऱ्यांना पुढे ही काम करण्याची इच्छा आहे, त्यांना आम्ही त्याच पदावर कायम ठेवणार हे निश्चित.

अर्थातच सर बर्टी स्टेग हे (स्वतंत्र भारताचे) ऑडीटर जनरल म्हणून पुढेही काम बघतील.

पुढील पत्र ही गव्हर्नर जनरल लॉर्ड माउंटबेटन यांचंच होतं. पण जरासं आधीचं. दिनांक १४ जुलै चं.

या पत्रात लॉर्ड साहेबांनी दोन गोष्टी मांडल्या होत्या. पहिली म्हणजे, त्यांच्या स्टाफ चं पुढे काय करायचं. आणि दुसरी म्हणजे स्वतंत्र भारतात त्यांना व्हॉइसरॉय हाऊस सोडून एखाद्या लहानश्या घरात रहायला आवडेल.

उत्तर देण्याआधी नेहरू काहीसे विचारमग्न झाले. अन मग सावकाश, ते आपल्या सचिवाला डिक्टेशन देऊ लागले,

“प्रिय लॉर्ड माउंटबेटन,
तुमच्या १४ जुलै च्या पत्रात तुम्ही प्रामुख्याने दोन गोष्टींचा उल्लेख केला आहे. तुमच्या स्टाफ संबंधी आणि तुमच्या भविष्याच्या घरा संबंधी.

यातील पहिल्या मुद्द्या संबंधात तुम्हालाच निर्णय घ्यायचाय. जो ही सेवक वर्ग तुम्हाला आवश्यक वाटेल, तो स्वतंत्र भारत शासनाच्या वतीनं तुमच्या कडेच राहील. मला आनंद वाटतो कि लॉर्ड इस्मे तुमच्या सोबतच राहतील.

तुमचा, तुलनेनं लहान घरात स्थलांतरित होण्याचा विचार स्तुत्य आहे. मात्र सध्याच्या घडीला तुम्हाला शोभेल असं घर शोधणं कठीण आहे. आणि तसाही त्या ‘व्हॉइसरॉय हाऊस’ चा लगेचच काहीही उपयोग होणार नाहीये. आणि म्हणूनच आपण उभयतांनी व्हॉइसरॉय हाऊस मधेच राहावे ही विनंती..!”


कराचीच्या मुख्य चौकाजवळील मोकळ्या जागेत जाहीर सभेची सारी तयारी झालेली होती. छानसा लहानसा मंच. मंचावर तीन खुर्च्या. समोर लहानसा टेबल आणि त्यावर तांब्या – भांडं. आणि समोर एक उभा माईक्रोफोन. बस. इतकीच तयारी होती त्या सभेची.

समोर स्वयंसेवक शिस्तीत बसले होते. नागरिकांसाठी दोन्ही बाजूला बसायची जागा होती. महिलांसाठी काही जागा मोकळी ठेवली होती. बरोबर ७ वाजता सभा सुरु झाली. गुरुजींच्या उजव्या हाताला, आजच्या सभेचे अध्यक्ष साधू टी. एल. वासवानी बसले होते. हे साधू वासवानी म्हणजे सिंधी समाजाचे गुरु. समाजात त्यांना प्रचंड मान होता. आणि गुरुजींच्या डाव्या हाताला सिंध प्रांताचे संघचालक बसले होते.

श्रोत्यांनी प्रचंड गर्दी केलेली होती…

आधी साधू वासवानींनी प्रास्ताविक भाषण केलं. ते म्हणाले, “इतिहासात निश्चितच या क्षणाची, या काळाची नोंद होईल, जेंव्हा आम्हा सिंधी हिंदूंच्या मागे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ हा पहाडासारखा उभा राहिला आहे.”

आणि नंतर गुरुजींचे मुख्य भाषण. संथ पण धीरगंभीर, दमदार आवाज. स्पष्ट उच्चार. सिंध प्रांतातल्या हिंदू बांधवांबद्दल खरीखुरी तळमळ.

“आपल्या मातृभूमीवर एक फार मोठी विपत्ती आलेली आहे. मातृभूमीचं विभाजन हे ब्रिटीशांच्या ‘फोडा आणि राज्य करा’ ह्या नीतीचा परिणाम आहे. मुस्लिम लीग ने जे पाकिस्तान मिळवलंय ते हिंसेचं तांडव करून मिळवलंय. दुर्दैवानं कॉंग्रेस ने लीग पुढे शरणागती पत्करली. मुसलमानांना चुकीच्या दिशेने वळवल्या गेलं, की ‘ते इस्लाम धर्माचं पालन करतात म्हणून ते वेगळे राष्ट्र आहेत’. त्यांचे रिती-रिवाज, त्यांची संस्कृती ही भारतीय आहे. अरेबिक नाही.”

“ही कल्पनाच कठीण वाटते कि आपली खंडित मातृभूमी सिंधू नदी शिवाय असेल. सप्त सिंधुंचा हा प्रदेश आहे. राजा दाहीर च्या तेजस्वी शौर्याने नटलेला हा प्रदेश आहे. देवी हिंगलाज च्या अस्तित्वानं पुनीत झालेला हा आपला प्रदेश आपल्याला सोडवा लागतोय. या संकटाच्या काळात सर्व हिंदूंनी एक दुसऱ्याची काळजी घ्यायची आहे. संकटाचे हे हि दिवस जातील हे नक्की..!”

गुरुजी - २

गुरुजींच्या ह्या भाषणाने कराची मधली ही ऐतिहासिक सभा थरारून उठली.

भाषणानंतर कराचीतल्या काही प्रमुख मंडळींबरोबर चहापानाचा कार्यक्रम होता. कराचीतले अनेक हिंदू पुढारी तर गुरुजींच्या परिचयाचेच होते. दरवर्षी च्या प्रवासात गुरुजी त्यांच्याशी आवर्जून भेटायचे. रंगनाथानंद, डॉ. चोइथराम, प्रोफे. घनश्याम, प्रोफे. मलकानी, लालजी महरोत्रा, शिवरतन मोहता, भाई प्रताप, निश्चलदास वझीरानी, डॉ. हेमनदास वाधवानी, मुखी गोबिन्द्रम वगैरे. यातील अधिकांश मंडळी बैठकीत उपस्थित होती.

‘सिंध ऑबझर्वर’ या दैनिकाचे संपादक आणि कराचीतले एक मान्यवर व्यक्तित्व के. पुनैय्या पण ह्या बैठकीला उपस्थित होते. त्यांनी गुरुजींना प्रश्न केला, “आपण खुशीने हे विभाजन स्वीकारण्यात वाईट काय आहे..? एखादा सडलेला पाय कापला तर काय चूक आहे..? माणूस तरी जिवंत राहतोच ना…?”

गुरुजींचं ताबडतोप उत्तर आलं, “काय झालं जर माणसाचं नाक कापल्या गेलं तर..? तो तरीही जिवंत राहतोच की..!”

सिंध प्रांतातल्या त्या हिंदू बांधवांकडे सांगण्यासारख्या अनेक गोष्टी होत्या. अंधकारमय भविष्य पाहत असलेली ही माणसं, अक्षरशः पिडल्या गेलेली होती. यांना गुरुजींबरोबर बरंच काही शेअर करायचं होतं. पण वेळ थोडा होता. अनेक कामं करायची होती. गुरुजींना त्या भागातल्या प्रचारक आणि कार्यवाहांची बैठक घ्यायची होती. व्यवस्था लावायच्या होत्या.

पाच ऑगस्ट च्या रात्री, राजधानी दिल्ली शांत झोपली असताना पंजाब, सिंध, बलुचिस्तान आणि बंगाल प्रांतात वणवा भडकलेलाच होता. आणि कराचीच्या मुक्कामात, एक तपस्वी, विभाजनाचं हे भेसूर चित्र बघत, पुढील व्यवस्थेची जुळणी करत होता…!
– प्रशांत पोळ

२ ऑगस्ट, १९४७

‘१७, यॉर्क रोड’ हे घर आता फक्त दिल्ली वासियांसाठीच नाही तर अवघ्या देशासाठी महत्वाचं झालेलं होतं. गेल्या काही वर्षांपासून ते पंडित जवाहरलाल नेहरू यांचं निवासस्थान होतं. भारताच्या मनोनीत पंतप्रधानांचं निवासस्थान. आणि यातील ‘मनोनीत’ हा शब्द गळून पडायला फक्त तेरा दिवस शिल्लक होते. १५ ऑगस्ट पासून जवाहरलाल नेहरू हे स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान म्हणून काम काज बघायला सुरुवात करणार होते.

१७, यॉर्क रोड वर अधिकाऱ्यांची आणि नागरिकांची वर्दळ वाढायला सुरुवात झालेली होती. यॉर्क रोड हा तसा महत्वाचा रस्ता. बंगाल मधील अशांतते मुळे जेंव्हा इंग्रजांनी कलकत्त्याहून दिल्लीला राजधानी हलविण्याचा निर्णय घेतला, तेंव्हा, १९११ मधे, एडविन लुटीयन्स या ब्रिटीश आर्किटेक्ट ला दिल्ली ची रचना करण्याचं काम दिल्या गेलं. लुटीयन्स ने आपलं काम सुरु केलं ते याच ‘यॉर्क रोड’ पासून. आणि सन १९१२ मधे नेहरू राहत असलेला १७, यॉर्क रोड हा बंगला बांधल्या गेला.

Neharu - 2

या बंगल्यामधे नेहरूंची शनिवार, २ ऑगस्ट ची सकाळ उजाडली ती धावपळीची. ब्रिटिशांकडून होणाऱ्या हस्तांतरणाला फक्त तेरा दिवस शिल्लक होते. त्या कार्यक्रमाची तयारी हा विषय तर होताच, पण इतरही अनेक विषय नेहरूंच्या अंगावर अक्षरशः धबधब्यासारखे कोसळत होते. राष्ट्रगीता पासून ते मंत्रिमंडळाच्या निवडी पर्यंत कामाची भलीमोठी यादी होती. या सर्वांमधे १५ ऑगस्ट चा पोशाख नेमका कसा असला पाहिजे ही लहानशी चिंता सुध्दा नेहरूंना पोखरत होतीच..!

कॉंग्रेसचे काही नेते आणि प्रशासनातले वरिष्ठ अधिकारी १७, यॉर्क रोड वर येऊन बसले होते. त्यांच्याशी वेगवेगळ्या विषयांसंबंधी चर्चा करायची होती. त्यामुळे नेहरूंनी घाईघाईतच त्यांचा ‘ब्रेकफास्ट’ उरकला अन ते आजच्या व्यस्त दिवसाला सामोरे जायची तयारी करू लागले.


इकडे संस्थानिकांना स्वातंत्र्य दिनापूर्वी भारतात शामिल करून घ्यायच्या घटनांना वेग आला होता. सरदार वल्लभभाई पटेल जातीनं एका, एका संस्थानावर लक्ष ठेऊन होते. त्यांनी व्ही. के. मेनन ह्या अतिशय कुशल प्रशासकाला हे काम करण्यासाठी आपल्या विभागात घेतले होते.

सरदार पटेलांच्या सांगण्यावरून २ ऑगस्ट ला सकाळी व्ही. के. मेनन यांनी एक पत्र इंग्लंड मधे भारता विषयी च्या विभागाच्या डेप्युटी सेक्रेटरी सर पेट्रिक यांना लिहिलं. या पत्रात त्यांनी कळविलं की “भारतातली जी आकाराने आणि आर्थिकदृष्ट्या मोठी संस्थानं आहेत, अशी मैसूर, बडोदा, ग्वाल्हेर, बिकानेर, जयपूर आणि जोधपुर ही भारतात शामिल व्हायला तयार आहेत. मात्र हैदराबाद, भोपाळ, इंदूर ह्या संस्थानांचा निर्णय होत नाहीये…”

या संस्थानांचा तसा निर्णय झालेला होता. भोपाळ, हैदराबाद आणि जूनागढ या संस्थानांना भारतात राहायची मुळीच इच्छा नव्हती. याच संदर्भात २ ऑगस्ट ला च भोपाळ च्या नवाबाने जिन्ना यांना एक पत्र लिहिले. जिन्ना आणि हा नवाब हमिदुल्ला हे दोघे खूप छान मित्र. अश्या ह्या आपल्या मित्राला पत्रात नवाब हमिदुल्ला लिहितो, “८० टक्के हिंदू लोकसंख्या असलेलं माझं भोपाळ संस्थान, ह्या हिंदू भारतात अगदी एकाकी पडलेलं आहे. त्यातून माझं संस्थान हे माझ्या आणि इस्लाम च्या शत्रूंनी वेढलेलं आहे. पाकिस्तान आम्हाला मदत करू शकत नाही, हे काल रात्री तुम्ही स्पष्ट केलेलं आहे.” (Bhopal stands alone with an 80% Hindu majority in the midst of Hindu India, surrounded by my personal enemies as well as by the enemies of Islam. Pakistan has no means of helping us. You rightly made this point to me last night).


१, क्वीन व्हिक्टोरिया रोड या दिल्लीच्या निवासस्थानी राहत असलेल्या डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांचीही व्यस्तता वाढली होती. भविष्य काळातील राष्ट्रपती होण्यास त्यांना बराच अवधी होता. मात्र वर्तमान नेतृत्वात एक पितृ पुरुष (फादर फिगर) म्हणून सर्व त्यांच्याकडे बघत होते. अर्थातच स्थित्यंतराच्या या नाजूक आणि अतिशय कठीण प्रसंगी त्यांच्याकडे सल्ला मसलतींसाठी येणाऱ्या किंवा एखाद्या विषयाची माहिती देणाऱ्या / घेणाऱ्या लोकांचा ओघही वाढला होता.

डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे मूळचे बिहार चे. त्यामुळे बिहारची अनेक मंडळी वेगवेगळे मुद्दे घेऊन, वेगवेगळे प्रश्न घेऊन त्यांच्याकडे येत होती. असेच एक पत्र ते संरक्षण मंत्री, सरदार बलदेव सिंह यांना २ ऑगस्ट च्या दुपारी लिहित होते.

१५ ऑगस्ट चा सोहळा साजरा करण्या विषयीचं ते पत्र होतं. ‘पटना शहरात, नागरिक आणि प्रशासना सोबत मिलिटरी ने ही या सोहळ्यात शामिल व्हावं, म्हणजे त्या कार्यक्रमाला भव्यता येईल’, हे सांगणारं ते पत्र होतं.

सरदार बलदेव सिंह हे अकाली दलाकडून मंत्रिमंडळात शामिल झालेले मंत्री. डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांचा आदर करणारे. त्यामुळे राजेंद्र बाबुंच्या पत्रावर ते योग्य ती कारवाई करतील, हे निश्चित होतं.


२ ऑगस्ट च्या सकाळ पासून संयुक्त प्रांतात (आजच्या उत्तर प्रदेशात), एक वेगळंच नाट्य रंगत होतं. येथील हिंदु महासभेच्या नेत्यांना सरकारने आधल्या दिवशी रात्रीच अटकेत टाकलं होतं. आणि आरोप काय ठेवला होता, तर ‘ही महासभेची नेते मंडळी सरकार विरुध्द ‘डायरेक्ट एक्शन’ ला सुरुवात करणार आहेत’. ‘डायरेक्ट एक्शन’ हा शब्द हिंदुस्थानी राजकारणात बदनाम झालेला होता. अवघ्या एका वर्षापूर्वीच बंगाल मधे मुस्लिम लीग च्या गुंडांनी पाच हजारावर हिंदूंना कापून काढले होते आणि हजारो स्त्रियांची विटंबना केली होती. कॉंग्रेस कार्यकारिणी ने नंतर जी फाळणी स्वीकारली, त्याला कुठे तरी ह्या ‘डायरेक्ट एक्शन’ शब्दाची पाशवीक किनार होती. त्यामुळे ‘डायरेक्ट एक्शन’ च्या नावाखाली हिंदू नेत्यांना उचलून कैदेत टाकणं, हे थोडं विचित्र वाटत होतं. कारण ‘डायरेक्ट एक्शन’ हा शब्दप्रयोग मुस्लिम लीग शी जोडला गेलेला होता.

या बातमीची दखल अगदी सिंगापुर हून प्रकाशित होणाऱ्या ‘इंडियन डेली मेल’ ह्या दैनिकानेही घेतली. शनिवार, २ ऑगस्ट च्या अंकात अगदी पहिल्या पानावर त्यांनी ही बातमी छापली. शिवाय ‘हिंदु महासभेच्या’ दहा मागण्या सुध्दा छापल्या. या बातमी मुळे हिंदु महासभेच्या समर्थकांमधे बेचैनी निर्माण झाली.


तिकडे दूर, इस्टर्न फ्रंट च्या ‘कोहिमा’ हून शनिवारी, २ ऑगस्ट ला एक बातमी येऊन थडकली, जी भारतीय संघ राज्यासाठी चांगली नव्हती. ‘इंडिपेंडेंट लीग ऑफ कोहिमा’ ने अशी घोषणा केली की ‘१५ ऑगस्ट ला ते भारतीय संघ राज्यात शामिल होणार नाहीत. ते एक अपक्ष नागा सरकार गठित करतील, ज्यात नागा जनजाती राहत असलेला संपूर्ण प्रदेश येईल’.

१५ ऑगस्ट ला साकार होऊ पाहणाऱ्या भारतीय संघ राज्यासमोर आव्हानांचे डोंगर उभे राहत होते.


या सर्व तणावाच्या पार्श्वभूमीवर देशात आणि परदेशात भारतीय चित्रपट लोकांचं मनोरंजन करतच होते. सिंगापुर च्या डायमंड थियेटर मध्ये अशोक कुमार आणि वीरा चा ‘आठ दिन’ हा सिनेमा गर्दी खेचत होता. या चित्रपटाची कथा उर्दू चे प्रसिध्द कथाकार सआदत हसन मंटो यांनी लिहिली होती आणि संगीतकार एस. डी. बर्मन यांनी या चित्रपटाद्वारे चित्रपट सृष्टीत प्रवेश केला होता..!

2nd August in Singapore Theater.


सरदार पटेलांच्या दिल्लीतल्या निवासस्थानी (आजचे १, औरंगजेब रोड) सुध्दा हालचालींना वेग आला होता. संस्थानांचं विलीनीकरण आणि त्याच बरोबर सिंध, बलोचीस्तान आणि बंगाल मध्ये भडकलेले दंगे या मुद्द्यांवर गृह मंत्रालयाचा कस लागत होता.

तश्यातच दुपारी सरदारांना पंडित नेहरूंनी लिहिलेले पत्र मिळाले. पत्र लहानसेच होते. त्यात लिहिले होते –
“काही प्रमाणात औपचारिकता निभावण्यासाठी हा पत्राचा प्रपंच. मी तुम्हाला माझ्या मंत्रिमंडळात शामिल होण्यासाठी निमंत्रण पाठवत आहे. तसा ह्या पत्राचा काही विशेष अर्थ नाही. कारण आपण माझ्या मंत्रिमंडळाचे सुदृढ स्तंभ आहात.”

पटेलांनी ते पत्र घेतलं. थोडा वेळ त्याच्याकडे बघितलं. किंचित स्मित केलं. अन आपल्या सचिवांसोबत ते, भारत – पाकिस्तान च्या, अजून जाहीर न झालेल्या, सीमेवर भडकलेल्या दंग्यांबाबत चर्चा करू लागले.


या सर्व वातावरणापेक्षा अगदी दूर, महाराष्ट्रात, देवाच्या आळंदीला, कॉंग्रेस मधला एक डाव्या विचारांचा गट जमला होता. आज आणि उद्या ह्या गटाचं संमेलन घ्यावं असं त्यांनी दोन महिन्यांपूर्वी ठरवलं होतं. शंकरराव मोरे आणि भाऊसाहेब राउतांच्या आवाहना वरून ही सारी मंडळी जमली होती. भारत स्वतंत्र होतोय अन कॉंग्रेस च्या हातात स्वतंत्र भारताच्या सत्तेची चावी येतेय, हे त्यांना दिसत होतं. मात्र ह्या सर्व प्रक्रियेत आपल्या डाव्या, साम्यवादी विचारांचं काय..? असा त्यांना प्रश्न पडला होता. त्या साठीचं विचार मंथन करण्यासाठी ही मंडळी जमली होती. यांच्यात तुळशीदास जाधव, कृष्णराव धुळूप, ज्ञानोबा जाधव, जी. डी. लागू, दत्ता देशमुख, र. के. खाडिलकर, केशवराव जेधे सारखी नामवंत आणि भारदस्त मंडळी जमली होती. यात कॉंग्रेस पक्षांतर्गत शेतकरी – कामकरी लोकांसाठी वेगळा कार्यकर्त्यांचा संघ स्थापन करण्याची योजना ठरत होती.

हीच बैठक कालांतराने महाराष्ट्रातील एका मोठ्या डाव्या विचारसरणीच्या शेतकरी – कामकरी लोकांच्या पक्षाला जन्म देईल असं तेंव्हा तरी कोणाला वाटलं नव्हतं . . .

दोन ऑगस्ट च्या ह्या बैठकीत, या नामवंत मंडळींनी, भारत विभाजनाच्या आणि अमानुष दंगलीं संबंधी एक चकार शब्द सुध्दा काढला नाही..!


तिकडे मद्रास च्या एग्मोर भागात, सायंकाळी भरलेल्या एका सभेत, मद्रास प्रेसिडेन्सी चे अन्न, औषधी आणि आरोग्य मंत्री टी. एस. एस. राजन हे एंग्लो-इंडियन समुदायाशी संवाद साधत होते. इंग्रज गेल्या नंतर या समाजाचं कसं होणार हा प्रश्न त्यापैकी अनेकांच्या मनात होता. त्यालाच उत्तर देताना मंत्री महोदय म्हणाले की “तुमचा हा लहान समुदाय (कम्युनिटी) फार चांगल्या पद्धतीने, समाजात मिळून मिसळून राहिलेला आहे. आता पुढे स्वातंत्र्या नंतरही या समुदायाला एका जवाबदार नागरिकाची भूमिका वठवायची आहे.”


तिकडे श्रीनगर मधे गांधीजींच्या पहिल्या – वहिल्या काश्मीर भेटीचा दुसरा दिवस आज मावळायला आला होता. आजचा दिवस तसा फार महत्वपूर्ण घटनांनी भरलेला नव्हताच. सकाळीच प्रार्थनेनंतर, गांधीजींचा मुक्काम असलेल्या किशोरीलाल सेठी यांच्या घरी बेगम अकबर जहान, आपल्या मुलीला घेऊन आल्या. या भेटीतही त्यांनी ‘आपला नवरा’ (शेख अब्दुल्ला) हा तुरुंगातून सुटणं कसं आवश्यक आहे’ हे गांधीजींना वारंवार आळवून सांगितलं. आजही गांधीजीं भोवती नेशनल कॉन्फरन्स च्या च मुस्लिम नेत्यांचा गराडा होता. मात्र आज गांधीजी अनेकांना भेटले, त्यात बरेच हिंदू नेते ही होते.

रामचंद्र काक यांनी दिलेल्या निमंत्रणा प्रमाणे उद्या, दिनांक ३ ऑगस्ट ला गांधीजी महाराजा हरीसिंह यांना भेटायला जाणार होते….!


दिवसभरात लाहोर, पिंडी, पेशावर, चीतगाव, ढाका, अमृतसर या ठिकाणी हिंदू – मुस्लिम चकमकी झाल्या होत्या. मात्र रात्रीचा काळोख या संपूर्ण प्रदेशाला गिळू लागल्याबरोबर, क्षितिजावर आगीच्या मोठमोठ्या पेटलेल्या ज्वाळा दिसू लागल्या.

दंग्या पूर्वीचे चित्र

दोन ऑगस्ट ची ही रात्र अशांतच असणार होती…!
– प्रशांत पोळ

१ ऑगस्ट, १९४७

शुक्रवार. १ ऑगस्ट, १९४७. हा दिवस अचानकच महत्वाचा होऊन गेला. या दिवशी काश्मीर च्या संदर्भात दोन गोष्टी घडल्या, ज्या पुढे खूप महत्वाच्या ठरणार होत्या. त्या दोन्ही गोष्टींचा एकमेकांशी तसा काही संबंध नव्हता. पण पुढे घडणाऱ्या रामायण-महाभारतात या दोन गोष्टींचं स्थान आवश्यक असणार होतं.

१ ऑगस्ट ला गांधीजी श्रीनगर ला पोहोचले, ही ती पहिली गोष्ट. गांधीजींचा हा पहिलाच काश्मीर दौरा. यापूर्वी सन १९१५ मध्ये, अर्थात गांधीजी नुकतेच दक्षिण अफ्रिकेतून परत आले असताना आणि पहिलं विश्व युध्द चालू असताना, काश्मीर चे महाराजा हरीसिंह यांनी गांधीजींना काश्मीर भेटीचं व्यक्तिगत निमंत्रण दिलं होतं. महाराज तेंव्हा फक्त वीस वर्षांचे होते. मात्र १९४७ मधे सारंच काही नाटकीय रित्या बदललेलं होतं. या खेपेस महाराजांना आणि जम्मू-काश्मीर प्रशासनाला गांधीजींचा दौरा नको होता. स्वतः महाराज हरीसिंहांनी या संदर्भात एक पत्र व्हाईसरॉय लॉर्ड माउंटबेटन यांना लिहिलं होतं. त्यात ते म्हणाले होते, “सर्व दृष्टीने, सर्वकष विचार करता आम्हाला हेच सुचवावसं वाटतं की महात्मा गांधींनी त्यांचा नियोजित काश्मीर दौरा या वेळेस रद्द करावा. आणि त्यांना जर यायचेच असेल तर त्यांनी शरद ऋतू संपल्यावर यावं. आम्ही परत सांगू इच्छितो, गांधीजी किंवा अन्य कोणाही राजकीय पुढाऱ्याने काश्मीर मधील स्थिती सुधारल्या शिवाय येथे येऊ नये.”

म्हणजेच ‘यजमानांचा विरोध असतानाही त्यांच्या घरी जावं’ असा हा प्रसंग होता. गांधीजींना ही काही प्रमाणात याची जाणीव होती. काश्मीर हा आता भारत आणि पाकिस्तान, या दोघांच्या साठी कळीचा मुद्दा होता. स्वातंत्र्य अक्षरशः दोन आठवड्यांच्या उंबरठ्यावर येऊन ठेपलं होतं. आणि अजूनही काश्मीर ने आपला निर्णय जाहीर केलेला नव्हता.

म्हणूनच गांधीजींना काश्मीर चा हा दौरा म्हणजे ‘काश्मीर भारतीय संघराज्यात विलीन व्हावं, अश्या अर्थाने आपण कॅंपेन करतोय’ असं चित्र नको होतं. ही गोष्ट त्यांच्या व्यक्तिमत्वाला मारक ठरणारी झाली असती, असं त्यांना वाटत होतं. २९ जुलै ला, काश्मीर दौऱ्यावर निघण्यापूर्वी गांधीजींनी दिल्लीतल्या आपल्या प्रार्थना सभेत म्हटलं होतं – “मी महाराजांना भारतात शामिल व्हा आणि पाकिस्तानात होऊ नका, असं सांगायला जात नाहिये. काश्मीर चे खरे मालक म्हणजे काश्मिरातली जनता आहे. तिनेच ठरवायचे की कुठे शामिल व्हायचं ते. आणि म्हणूनच मी काश्मिरात काहीही सार्वजनिक काम करणार नाहिये. अगदी प्रार्थना सुध्दा. ती माझी वैयक्तिक असेल..!”

महाराज हरीसिंह आणि गांधीजी

गांधीजी रावळपिंडी मार्गाने काश्मीर च्या श्रीनगर मधे १ ऑगस्ट ला दाखल झाले. या वेळेस त्यांना महाराजांचे निमंत्रण नसल्याने ते ‘किशोरीलाल सेठी’ यांच्या घरी थांबले. त्यांचं हे घर भाड्याचं असलं तरी चांगलं प्रशस्त होतं. आजच्या श्रीनगर मधल्या बार्झुल्याच्या ‘बोन एंड जॉइंट हॉस्पिटल’ च्या अगदी जवळ हे घर होतं. हे सेठी साहेब जंगलांचे ठेके घ्यायचे. ते कॉंग्रेस च्या जवळचे होतेच, पण नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या ही जवळ होते. मात्र त्यावेळी नेशनल कॉन्फ्रेंस चे नेते शेख अब्दुल्ला यांना महाराजांनी तुरुंगात डांबले होते. नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या अनेक नेत्यांना काश्मीर बाहेर हाकलण्यात आले होते. शेख अब्दुल्लांच्या नेतृत्वाखाली हे सर्व नेते / कार्यकर्ते महाराजां विरुध्द कट करत होते, असा त्यांच्यावर आरोप होता.

आणि म्हणूनच, १ ऑगस्ट ला गांधीजी जेंव्हा रावळपिंडी च्या मार्गाने श्रीनगर ला येत होते, तेंव्हा चकलाला ला बख्शी गुलाम मोहंमद आणि ख्वाजा गुलाम मोहम्मद सादिक, या नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या नेत्यांनी त्यांना ‘कोहला ब्रिज’ पर्यंत सोडलं आणि ते दोघंही परत लाहोर ला गेले. गांधीजींच्या बरोबर त्यांचे व्यक्तिगत सचिव प्यारेलाल आणि दोन पुतण्या होत्या. श्रीनगर मधे प्रवेश केल्यावर गांधीजी सरळ किशोरीलाल सेठी यांच्या घरी गेले. तिथे थोडा विश्राम केल्यावर त्यांना दल सरोवरावर नेण्यात आले.

गांधीजींच्या ह्या संपूर्ण दौऱ्यात नेशनल कॉन्फ्रेंस ची च माणसं त्यांच्या आजुबाजूला होती. हे असं कां..? तर काश्मीर च्या ह्या पहिल्या भेटी आधी गांधीजींनी नेहरूं कडून सर्व माहिती घेतली होती. त्यांनी स्वतःच या काश्मीर दौऱ्यात ही माहिती दिली. काश्मिरात पंडित नेहरूंचे सर्वात जवळचे मित्र होते – शेख अब्दुल्ला, जे तुरुंगात बंदिस्त होते. अर्थात तरीही शेख साहेबांच्या बेगमेनं आणि इतर अनुयायांनी गांधीजींची सर्व व्यवस्था बघितली होती.

काश्मीर मधे गांधीजींना भेट देणारी पहिली अधिकृत शासकीय व्यक्ति होती – ‘रामचंद्र काक’. महाराजा हरीसिंहांचे अत्यंत विश्वासपात्र असलेले, काश्मीर चे प्रधान. नेहरूंच्या ‘हेट लिस्ट’ मधे सर्वात वरचं स्थान असलेली व्यक्ति. कारण जेंव्हा १५ मे, १९४६ ला शेख अब्दुल्लांना, त्यांच्या काश्मीर विरोधी कारस्थानासाठी बंदिस्त करून तुरुंगात टाकण्यात आलं, तेंव्हा नेहरूंनी त्यांचं वकीलपत्र घेण्यासाठी काश्मीर ला येण्याची घोषणा केली. या काक महाशयांनी नेहरूंना काश्मिरात प्रवेश बंदी घातली आणि मुजफ्फराबाद जवळ नेहरूंना अटक केली. नेहरूंना याचा अर्थातच प्रचंड राग होता..!

या रामचंद्र काक यांनी गांधीजींना सील केलेलं महाराजांचं पत्र दिलं. हे पत्र म्हणजे गांधीजींना भेटीचं निमंत्रण होतं. तीन ऑगस्ट ला महाराजांच्या ‘हरी निवास’ ह्या निवासस्थानी ही भेट ठरली.

नेहरूंच्या ब्रीफिंग प्रमाणे गांधीजींच्या ह्या संपूर्ण काश्मीर प्रवासात त्यांच्या भोवती वेढा होता तो नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या कार्यकर्त्यांचाच. शेख साहेबांच्या अनुपस्थितीत बेगम अकबर जहाँ आणि मुलगी खलिदा ह्या गांधीजींच्या तीन दिवसांच्या वास्तव्यात अनेकदा त्यांना भेटायला आल्या.

दिनांक १ ऑगस्ट ला श्रीनगरात गांधीजींनी एकाही राष्ट्रवादी हिंदू नेत्याची भेट घेतली नाही..!


१ ऑगस्ट ला च दुसरीही एक महत्वाची घटना घडत होती, ज्यामुळे पुढील अनेक वर्षांपर्यंत भारतीय उपखंडात असंतोष राहणार होता. आणि ही घटना देखील काश्मीर च्या संदर्भातच होती. महाराजा हरीसिहांच्या नेतृत्वाखाली असलेलं काश्मीर राज्य बरंच मोठं होतं. सन १९३५ मधे त्यातील ‘गिलगीट एजेन्सी’ हा भाग ब्रिटिशांनी काढून, ब्रिटीश साम्राज्याशी जोडला. मुळात संपूर्ण आणि अखंड काश्मीर हे या पृथ्वीवरचं अक्षरशः नंदनवन आहे. त्यातून सामरिक आणि सैनिकी दृष्टीने काश्मीर हे फार महत्वाचं राज्य होतं आणि आहे. तीन देशांच्या सीमा या राज्याला मिळत होत्या. १९३५ मध्ये दुसरं विश्व युध्द जरी लांब असलं तरी जागतिक राजकारणात मोठे फेरबदल व्हायला सुरुवात झाली होती. रशियाची शक्ती वाढत होती. आणि म्हणूनच काश्मीर चा रशियाला जोडणारा जो भाग, अर्थात ‘गिलगीट एजेन्सी’, होता तो ब्रिटिशांनी महाराजा हरीसिहांपासून काढून घेतला.

गिलगित - बाल्टिस्तान -१

पुढे झेलम मधून बरंच पाणी वाहून गेलं. दुसरं विश्व युध्द संपलं. त्या युध्दात भाग घेतलेले सारेच देश खिळखिळे झाले होते. ब्रिटिशांनी भारत सोडण्याचा निर्णय घेतला होता. या सर्व परिस्थितीत ‘गिलगीट एजेन्सी’ (अर्थात गिलगीट-बाल्टीस्तान हा प्रदेश) सारख्या दुर्गम भागावर नियंत्रण ठेवण्यात ब्रिटिशांना कसलंही स्वारस्य नव्हतं. आणि म्हणूनच, भारताला अधिकृत स्वातंत्र्य देण्याआधीच, १ ऑगस्ट ला, ब्रिटिशांनी ‘गिलगीट एजेन्सी’ हा भाग महाराजांना सोपविला. १ ऑगस्ट, १९४७ च्या सूर्योदयाला गिलगीट-बाल्टीस्तान मधील सर्व जिल्हा मुख्यालयात यूनियन जेक च्या जागी काश्मीर चा राजध्वज मोठ्या दिमाखात फडकत होता.

मात्र या हस्तांतरणाला महाराज कितीसे तयार होते..? फारसे नाही..!
या भागाच्या रक्षणासाठी ब्रिटिशांनी ‘गिलगीट स्काउट’ ही बटालियन तैनात केली होती. काही ब्रिटीश अधिकारी सोडले तर अख्खी फौज मुसलमान होती. १ ऑगस्ट च्या हस्तांतरणाबरोबर ही मुस्लिमांची फौज सुध्दा महाराजांजवळ आली. महाराजांनी या प्रदेशाचा गव्हर्नर म्हणून ब्रिगेडियर घन्सारा सिंह यांची नेमणूक केली. मात्र त्यांच्या सोबत ‘गिलगीट स्काउट’ चे मेजर डब्लू. ए. ब्राऊन आणि कॅप्टन ए. एस. मेथिसन हे अधिकारी दिले. ‘गिलगीट स्काउट’ चा सुभेदार मेजर बाबर खान देखील या लोकांबरोबर होता.

गिलगित - बाल्टिस्तान - २

हे करताना महाराजांना असं मुळीच वाटलं नसेल की फक्त दोन महिने तीन दिवसांनी पूर्ण ‘गिलगीट स्काउट’ गद्दारी करेल आणि गव्हर्नर ब्रिगेडियर घन्सारा सिंह यांनाच बंदी बनवेल…!

१ ऑगस्ट च्या ह्या गिलगीट च्या हस्तांतरणाने भविष्यातील महत्वाच्या घटनांची नांदी लिहून ठेवली..!


अखंड हिंदुस्थानाचं खंडित स्वातंत्र्य उंबरठ्यावर येऊन ठेपलेलं असताना देशाच्या पूर्व आणि पश्चिम सीमेवर प्रचंड नरसंहार चालला होता. स्वातंत्र्याचा आणि अर्थातच विभाजनाचा दिवस जसा जसा जवळ येत जाईल, तसा तसा हा नरसंहार वाढत जाईल असा ब्रिटीश अधिकाऱ्यांचा होरा होता. म्हणूनच त्यांनी, ह्या दंगलीची आग कमी करण्यासाठी हिंदू, मुस्लिम आणि शीख अश्या मिश्र सेनेची कल्पना मांडली. त्यानुसार ‘पंजाब बाउन्ड्री फोर्स’ ही सेना निर्माण करण्यात आली. यात अकरा मिश्रित इन्फंट्री होत्या. एकूण सैनिक होते पन्नास हजार आणि नेतृत्व करणारे चार ब्रिगेडियर होते – मोहम्मद अयूब खान, नासीर अहमद, दिगंबर ब्रार आणि थिमय्या.

१ ऑगस्ट ला ह्या चौघाही ब्रिगेडियर्स नि लाहोर ला त्यांच्या तात्पुरत्या मुख्यालयात ‘पंजाब बाउन्ड्री फोर्स’ च्या कामाला सुरुवात केली.

मात्र फक्त पंधराच दिवसांनी, ह्या मिश्रित सेनेला त्यांचं मुख्यालय, लाहोर, जळताना बघावं लागणार होतं..!


याच वेळी दूर कलकत्त्यात एक नाट्य रंगात आलेलं होतं….

कॉंग्रेस चे वरिष्ठ नेते आणि नेताजी सुभाष चंद्र बोस यांचे मोठे भाऊ शरद चंद्र बोस यांनी १ ऑगस्ट ला कॉंग्रेस पक्षाचा राजीनामा दिला. शरद बाबू हे तसं ज्वलजहाल व्यक्तिमत्व. चाळीस वर्ष कॉंग्रेस मध्ये राहून प्रामाणिकपणाने आणि प्राणपणाने लढलेला हा माणूस. १९३० च्या ब्रिटीश इंटलीजेंस च्या रिपोर्ट मध्ये उल्लेख आहे – “He is a man, who assisted the revolutionary movement for years by means of his Purse, his Press and his Prestige, and who was unquestionably a most dengerous opponent of Government.”

शरद चंद्र बोस आणि पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्यात तसं बरंच साम्य. दोघांचाही जन्म १८८९ चा. दोघांचंही शिक्षण इंग्लंड मध्ये झालं. दोघांनीही कायद्याची पदवी इंग्लंड मधूनच घेतली. तरुण पणात दोघांचेही विचार डाव्या विचारधारेकडे झुकणारे होते. पुढे दोघेही कॉंग्रेस मध्ये सक्रीय झाले. दोघांचेही आपसातील संबंध चांगले होते.

शरत चन्द्र बोस

मात्र १९३७ च्या बंगाल च्या प्रांतिक निवडणुकीत कॉंग्रेस ला सर्वाधिक ५४ जागा मिळाल्या. त्या खालोखाल ‘कृषक प्रजा पार्टी’ आणि ‘मुस्लिम लीग’ ला प्रत्येकी ३७ जागा मिळाल्या. बंगाल कॉंग्रेस चे नेते या अधिकाराने शरद चंद्र बोस यांनी कॉंग्रेस ला आणि प्रामुख्याने गांधी – नेहरूंना गळ घातली की कॉंग्रेस आणि कृषक प्रजा पार्टी यांनी मिळून संयुक्त सरकार स्थापन केले पाहिजे. मात्र कॉंग्रेस ने हे ऐकले नाही. सर्वाधिक जागा मिळूनही कॉंग्रेस पक्ष विरोधी बाकांवर बसला आणि मुस्लिम लीग ने कृषक प्रजा पार्टी च्या मदतीने सरकार स्थापन केले. शेर-ए-बंगाल, ए. के. फजलुल हक हे बंगाल चे ‘प्रधानमंत्री’ झाले. तेंव्हापासून बंगाल मधे कॉंग्रेस चा पाया कमकुवत झाला. त्याची परिणीती पुढे ९ वर्षांनी सुऱ्हावर्दी सारख्या मुस्लिम लीग च्या ‘पंतप्रधाना’ मध्ये झाली, ज्याच्या नेतृत्वात १९४६ मध्ये ‘डायरेक्ट एक्शन डे’ च्या दिवशी पाच हजार निर्दोष हिंदूंची अमानुष कत्तल झाली…!

ह्या सर्व घटना शरद बाबूंना व्यथित करत होत्या. ते वेळोवेळी या संबंधात कॉंग्रेस नेतृत्वाला, आणि विशेषतः नेहरूंना लिहित होते. मात्र त्याचा काहीही उपयोग होत नव्हता. १९३९ च्या त्रिपुरी (जबलपुर) कॉंग्रेस च्या अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत नेहरूंनी सुभाषबाबूंच्या विरोधात जी प्रचाराची राळ उठवली होती, त्यामुळेही शरद बाबूंचे चिडणे स्वाभाविकच होते.

आणि या सर्वांवर कुरघोडी म्हणजे गांधी – नेहरूंनी बंगाल च्या विभाजनाला दिलेली मान्यता. शरद बाबूंना हे पटणारं नव्हतं. आणि म्हणूनच १ ऑगस्ट ला त्यांनी आपल्या चाळीस वर्ष जुन्या, कॉंग्रेस पक्षाला सोडचिठ्ठी दिली..!

१ ऑगस्ट ला च शरद बाबूंनी ‘सोशलिस्ट रिपब्लिकन आर्मी’ ह्या पक्षाची स्थापना केली. ‘देशाची फाळणी आणि देशात निर्माण झालेलं अराजकतेचं वातावरण हे नेहरूंच्या नेतृत्वाचे अपयश आहे’ असं त्यांनी जोरकस पणे मांडलं.


१ ऑगस्ट. देशात घडणाऱ्या प्रचंड आणि वेगवान घडामोडींचा दिवस आता मावळायला आला होता. पंजाब मात्र पेटलेलाच होता. रात्रीच्या त्या भयाण काळोखात पंजाब, सिंध, बलोचीस्तान इथल्या अनेक गावांमधून जळणाऱ्या घरांच्या भेसूर अग्निज्वाला दूर दूरवर दिसत होत्या. संघाचे अठ्ठावन हजार स्वयंसेवक संपूर्ण पंजाबात हिंदू – शिखांचं रक्षण करण्यासाठी दिवसरात्र एक करत होते. बंगाल मधे परिस्थिती अराजकतेच्या दिशेने वाटचाल करत होती….

स्वातंत्र्य आणि त्याबरोबरचे विभाजन आता फक्त चौदा दिवस दूर होते…!
– प्रशांत पोळ