हरपलेले ज्ञान..!

गेल्या पंचवीस प्रकरणांपासून ज्या प्राचीन भारताच्या लखलखत्या, वैभवशाली खजिन्या विषयी आपण बोलतोय, तो ज्ञानाचा खजिना नेमका गेला कुठे..? हे अत्यंत अमूल्य असे प्राचीन ज्ञान कुठे हरवले..? अनेक गोष्टी आपण भारतीयांनी सर्वप्रथम शोधल्या असे आपण म्हणतो, त्या गोष्टी नेमक्या कुठे विखरून गेल्या..? असे प्रश्न अनेक जण विचारतात. असे प्रश्न समोर येणे स्वाभाविकच आहे. एके काळी अत्यंत समृध्द असलेला आपला देश इतका गरीब कसा काय झाला..? त्या प्राचीन ज्ञानाचा काहीच उपयोग झाला नाही का..? असेही प्रश्न समोर येतात.

काही जण तर खवचटपणे असेही म्हणतात की, ‘जगात एखादा नवीन शोध लागला की प्राचीन भारताची ही अभिमानी मंडळी ताबडतोप उसळी मारून समोर येतात आणि म्हणतात की हा शोध तर भारतीयांनी फार आधीच लावला होता…!’

असे अनेक प्रश्न आणि अनेक आरोप…

मग खरी वस्तुस्थिती काय आहे..?

पहिली गोष्ट ही की त्या काळात आपला देश हा संपत्तीने आणि संस्कृतीने सर्वात समृध्द असलेला देश होता. आणि ही माहिती जग भर होती. म्हणूनच जगज्जेत्या म्हणवल्या जाणाऱ्या सिकंदरला (अलेक्झांडर ला) अगदी लहानपणापासून वाटत होतं की भारताला जिंकून घ्यावं. अकराव्या शतकापासून भारतावर आक्रमण करणाऱ्या मुसलमान आक्रमकांना भुरळ पडली होती ती भारताच्या वैभवाची. भारताला जाण्यासाठी म्हणून निघालेला कोलंबस अमेरिकेला पोहोचला, तर वास्को-डी-गामा, मार्कोपोलो या लोकांना भारताचे प्रचंड आकर्षण होते.

थोडक्यात, आपल्या सारख्या समृध्द देशाबद्दल जगाचे कुतूहल असणे स्वाभाविकच होते. आणि ही समृद्धी आपण आपल्या ज्ञानाच्या बळावर मिळवलेली होती.

हे ज्ञान कश्या स्वरूपात आपल्या देशात जतन करून ठेवलं होतं..? त्या काळात छपाई चे तंत्रज्ञान अवगत नसल्याने ग्रंथ नकलून घेत. ते ग्रंथ लिहिणे, अर्थात नकलून घेणे, हा एक सोहळाच असायचा. रामायण / गीता / महाभारत / वेद / उपनिषदे या सारखे ग्रंथ नकलून घेण्यास महिनोन महिने लागत. अगदी व्युत्पन्न शास्त्र्यांच्या घरी ही फारसे ग्रंथ किंवा पोथ्या नसत.

हरपलेलं ज्ञान - ताडपत्रा वरील ग्रंथ

हे ग्रंथ किंवा पोथ्या ठेवण्याच्या जागा म्हणजे विद्यापीठं, गुरुकुल आश्रम, मठं, देवस्थानं आणि मंदिरं. या ठिकाणी हे ग्रंथ अगदी भक्तिभावाने आणि व्यवस्थित ठेवलेले असायचे.

विद्यापीठांमध्ये मोठमोठी ग्रंथालयं होती. नालंदा च्या ग्रंथालया बद्दल इतिहासात तुटक, तुटक माहिती आढळते. मात्र निश्चित आणि भरभक्कम पुरावा मिळाला तो हिंदीचे प्रसिध्द लेखक आणि संशोधक राहुल सांस्कृत्यायन (१८९३ – १९६३) यांना. हे बौध्द धर्माचे अभ्यासक होते. बौध्द धर्माच्या प्राचीन ग्रंथांसाठी यांनी तिबेट पासून श्रीलंके पर्यंत अनेक प्रवास केले. तिबेट ला तर ते अनेकदा गेले. त्या काळात तिबेट वर चीन चे आक्रमण झालेले नव्हते. तिबेट च्या तत्कालीन सरकार ने त्यांना विशिष्ट अतिथी चा दर्जा दिलेला होता आणि त्यांना कोणत्याही बौध्द मंदिरात जाण्याचा मुक्त परवाना होता.

राहुल सांस्कृत्यायन नी याचा चांगला उपयोग करून घेतला. पाली आणि संस्कृत भाषेतले अनेक प्राचीन ग्रंथ त्यांनी वाचले आणि त्यातले बरेचसे भारतातही आणले. याच प्रवासात मध्य तिबेट च्या एका बौध्द आश्रमात त्यांना एक महत्वाचा ग्रंथ मिळाला. बाराव्या / तेराव्या शतकातील तिबेटी भिख्खू, ‘धर्मस्वामी’ (मूळ नाव – चाग लोत्सावा. ११९७ – १२६४) ने लिहिलेला हा ग्रंथ. हा धर्मस्वामी सन १२३० च्या सुमारास नालंदा ला भेट द्यायला गेला. बख्तियार खिलजी ने ११९३ मधे नालंदा ला उध्वस्त केले होते. त्यामुळे नालंदा चे ग्रंथालय आणि नंतर चा तो विध्वंस डोळ्यांनी बघितलेली माणसं तिथं होती. त्या उध्वस्त नालंदा च्या परिसरात फक्त सत्तर विद्यार्थी, ‘राहुल श्रीभद्र’ ह्या ऐंशी वर्षांच्या बौध्द शिक्षकाकडे विद्याध्ययन घेत होती. आणि या सर्वांची काळजी घेत होता, जयदेव नावाचा एक ब्राम्हण.

या सर्वांशी बोलून धर्मस्वामी ने जे चित्र नालंदा चे उभे केले आहे, ते भव्य आणि समृध्द अश्या विद्यापीठाचे आहे. दहा हजार विद्यार्थी, दोन हजार शिक्षक आणि संशोधक असलेले हे विद्यापीठ होते.

विद्यापीठाचे ग्रंथालय देखील विद्यापीठा सारखेच प्रचंड होते. ‘धर्मगंगा’ नाव असलेल्या ह्या ग्रंथालय परिसरात तीन मोठमोठ्या इमारती होत्या. त्यांची नावं होती – रत्नसागर, रत्नोदधी आणि रत्नगंजका. यातल्या रत्नोदधी ह्या नऊ मजल्याच्या (होय, नऊ मजल्याच्या. धर्मस्वामी ने तसा उल्लेख त्याच्या पुस्तकात केला आहे. आणि ह्यूएनत्संग सकट काही चीनी प्रवासी-विद्यार्थ्यांनीही नऊ माजली उंच इमारतीचा उल्लेख केलाय). इमारतीत अनेक प्राचीन (त्या काळातील प्राचीन. अर्थात त्या काळापूर्वी दीड ते दोन हजार वर्षांपूर्वीचे. अर्थातच ख्रिस्तपूर्व एक हजार वर्षांचे) ग्रंथ सुरक्षितपणे ठेवण्यात आलेले होते. या दुर्मिळ ग्रंथांपैकी ‘प्रज्ञा पर मिता सूत्र’ या ग्रंथाचा उल्लेख धर्मस्वामी करतोय.

प्राचीन भारतीय ग्रंथ - २

प्राचीन चीनी संशोधक झुआन झांग हा ह्या ग्रंथालया संदर्भात लिहितो – ‘हा संपूर्ण ग्रंथालय परिसर, विटेच्या भिंतींनी बंदिस्त होता. या परिसराला एकच मोठे दार होते, जे उघडल्यावर आत आठ मोठमोठी दालनं दिसायची.

ह्या ग्रंथालयात किती ग्रंथ असतील..? अक्षरशः अगणित. हजारो. कदाचित लाखो पण. आणि ग्रंथ म्हणजे हस्तलिखित. भूर्जपत्रांवर, ताम्रपत्रांवर आणि कागदांवरही लिहिलेली. दुर्मिळ, प्राचीन अशी ही अमाप ग्रंथसंपदा.

बख्तियार खिलजी ह्या क्रूरकर्म्यानं ही सारी ग्रंथसंपदा जाळली. आणि हे सर्व ग्रंथ भांडार जाळून नष्ट करायला त्याला तीन महिन्यांपेक्षाही जास्त वेळ लागला..!

कोण होता हा बख्तियार खिलजी..?

बख्तियार खिलजी - नालंदा चा विध्वंस करताना

‘इख्तीयारुद्दिन मुहम्मद बिन बख्तियार खिलजी’ या लांबलचक नावाचा हा प्राणी आताच्या दक्षिण अफगाणीस्तानातल्या ‘गर्मसीर’ ह्या लहानश्या गावातला एक टोळी प्रमुख. पुढे हा कुतुबुद्दीन ऐबक च्या सैन्यात सेनापती झाला आणि दिल्ली बळकावल्यावर ऐबकाने त्याला बिहार आणि बंगाल जिंकायला पाठवले.

१९९३ मध्ये याने नालंदा विद्यापीठाचा विध्वंस केला आणि विद्यापीठातील अत्यंत दुर्मिळ असा ग्रंथ संग्रह अक्षरशः जाळून टाकला. सतत तीन महिने त्याचं सैन्य ग्रंथालयातून पुस्तकं आणू आणू आगीत टाकत होतं. पण तरीही पुस्तकं उरतच होती. इतका विशाल ग्रंथ संग्रह होता तो.

बख्तियार खिलजी नं फक्त नालंदा चं ग्रंथ भांडारच नाही जाळलं, तर बंगाल मधल्या विक्रमशीला आणि उड्डयनपूर या विद्यापीठांना ही जाळून उध्वस्त केलं. तिथलाही असाच मोठा ग्रंथ संग्रह नष्ट केला गेला. दुर्दैवाने हा क्रूरकर्मा बख्तियार खिलजी आज ‘बांगला देशाचा’ राष्ट्रीय नायक आहे..!

नालंदा विश्वविद्यालय हे त्या काळातील सर्वात मोठं विद्यापीठ असल्याने त्याला नष्ट करण्याची, त्यातील पुस्तक जाळून टाकण्याची बातमी इतिहासकारांनी नोंदवून घेतली. मात्र आपल्या खंड प्राय असलेल्या विशाल देशात अशी अनेक लहान मोठी विद्यापीठं आणि कितीतरी गुरुकुलं होती. पुढच्या दोनशे – तीनशे वर्षांच्या काळात या ठिकाणची ग्रंथ संपत्ती ही, मुस्लीम आक्रमकांद्वारे अश्याच प्रकारे नष्ट करण्यात आली.
बाराव्या शतकानंतर, भारतात विद्यापीठं नष्ट झाल्याने वेगवेगळ्या विषयांवर होत असलेले संशोधनाचे प्रकल्प बंद पडले. भारतीय ज्ञानाचा हा ओघच थांबला. उच्च स्तरावरचं ज्ञान घेणं आणि देणं, नुसतं कठीणच नाही, तर अशक्य झालं. ग्रंथांची निर्मिती थांबली. आणि म्हणूनच अगदी अपवाद वगळता, बाराव्या शतकानंतर लिहिलेले महत्वाचे अथवा मौलिक ग्रंथ आढळत नाहीत.

अकराव्या शतकात, माळव्याचा राजा भोज याने संकलित केलेला ‘समरांगण सूत्रधार’ हा महत्वाचा ग्रंथ. यात ८३ अध्याय असून अनेक विषयांसंबंधी लिहिलेले आहे. पुढे अठराव्या शतकात जगन्नाथ पंडिताने ‘सिद्धांत कौस्तुभ’ हा खगोलशास्त्रावरचा ग्रंथ लिहिला आहे. पण हे तसे अपवादच. आपलं प्रचंड मोठं ज्ञान भांडार मुस्लिम आक्रामकांनी नष्ट केल्या मुळे ज्ञानाचा जिवंत आणि खळाळता प्रवाह आटला. थांबला.

त्यातूनही जे तुरळक ग्रंथ शिल्लक होते, ते इंग्रजांनी आणि इतर युरोपियनांनी आपापल्या देशात नेले. खगोल शास्त्रावरील ‘नारदीय सिद्धांताचा’ ग्रंथ आज भारतात उपलब्धच नाही. अर्थात त्याचे कोणतेही हस्तलिखित आपल्या जवळ नाही. मात्र बर्लिन च्या प्राचीन ग्रंथ संग्रहालयात हा ग्रंथ (त्याच्या मूळ हस्तलिखित स्वरूपात) उपलब्ध आहे. (Webar Catalogue no 862). खगोलशास्त्रा वरचाच ‘धर्मत्तारा पुराणातील’ सोम – चंद्र सिद्धान्तावरील ग्रंथ भारतात मिळतच नाही. त्याचे हस्तलिखित बर्लिन च्या संग्रहालयात आहे (Webar Catalogue no 840). प्राचीन खगोलशास्त्रात ‘वशिष्ठ सिद्धांत’ महत्वाचा मानला जातो. या सिद्धांताचे उल्लेख अनेक ठिकाणी येतात. या ग्रंथाचेही हस्तलिखित भारतात उपलब्ध नाही. ते आहे – इंग्लंड मधल्या मेकेंजी संग्रहालयाच्या विल्सन कॅटेलॉग मध्ये १२१ व्या क्रमांकावर..! आर्यभटाचे ‘आर्य अष्टक शतः’ आणि ‘दश गीतिका’ हे दोन्ही दुर्मिळ ग्रंथ बर्लिन च्या वेबर कॅटेलॉग मध्ये ८३४ व्या क्रमांकावर उपलब्ध आहेत.

प्राचीन भारतीय ग्रंथ

एकुणात काय, तर ग्रंथांच्या रुपात असलेलं आपलं बरचसं ज्ञान मुसलमान आक्रामकांनी नष्ट केलं, उध्वस्त केलं. जे काही ग्रंथ शिल्लक राहिले, त्यांना इंग्रजी शासनाच्या काळात इंग्रज, डच, फ्रेंच आणि जर्मन संशोधकांनी युरोप ला नेलं. मग ज्ञानाचा साठा आपल्या जवळ राहील तरी कुठून..?

आपली हिंदू परंपरा ही वाचिक आहे. आणि ह्या परंपरे मुळेच आपले अनेक ग्रंथ, पुराणे, उपनिषदं, वेद इत्यादी एका पिढी कडून दुसऱ्या पिढीकडे वाचिक स्वरूपात हस्तांतरित होत राहिले. मात्र शाहजहा आणि औरंगजेबाच्या काळात, ज्या क्रौर्याने आणि बर्बर्तेने मोठ्या प्रमाणात ब्राम्हणांना मारण्यात आले, त्यामुळे ही वाचिक परंपरा ही पुढे काहीशी क्षीण झाली…!

मात्र इतकं सारं होऊनही आज जे ज्ञान आपल्या समोर आहे, ते प्रचंड आहे. अद्भुत आहे. विलक्षण आहे. ‘सिरी भूवलय’ सारखा ग्रंथ आजही आपण पूर्ण वाचू शकलेलो नाही. आजही दिल्लीचा ‘लोह स्तंभ’ कश्यामुळे गंजत नाही, हे कोडं आपण सोडवू शकलेलो नाही. ‘अग्र भागवताच्या’ अदृश्य शाईचे रहस्य आजही आपण उकलू शकलेलो नाही.. थोडक्यात काय, तर आपल्या प्राचीन ज्ञानाचा शोध घेण्याचा हा अद्भुतरम्य प्रवास असाच चिरंतन चालू राहील असे वाटते..!
– प्रशांत पोळ

भारताचे प्रगत नौकानयन शास्त्र

जगप्रसिध्द पर्यटन स्थळ असलेल्या बँकॉक च्या प्रशस्त विमानतळाचे नाव आहे – सुवर्णभूमि विमानतळ. या विमानतळात प्रवेश केल्यावर सर्व प्रवाश्यांचे लक्ष आकृष्ट करते ती एक भली मोठी कलाकृती – आपल्या पुराणात वर्णन केलेल्या समुद्रमंथनाची..! या कलाकृती भोवती फोटो आणि सेल्फी घेणाऱ्यांची एकाच झुंबड उडालेली असते.
याच सुवर्णभूमि विमानतळावर, थोडं पुढं गेलं की एक भला मोठा नकाशा लावलेला आहे. साधारण हजार, दीड हजार वर्षांपूर्वीचा हा नकाशा आहे. ‘पेशावर’ पासून तर ‘पापुआ न्यू गिनी’ पर्यंत पसरलेल्या ह्या नकाशाच्या मध्यभागी ठसठशीत अक्षरात लिहिलंय – इंडिया ! आणि याचं नकाशात सयाम (थायलंड) ला ठळक स्वरूपात दाखवलंय. अर्थात हा नकाशा उच्च स्वरात सांगतोय – ‘अरे, कोणे एके काळी ह्या विशाल पसरलेल्या भारतीय संस्कृतीचा सयाम (थायलंड) हा एक हिस्सा होता आणि आम्हाला त्याचा प्रचंड अभिमान आहे !!’

बैंकाक च्या सुवर्णभूमी विमानतळावरील समुद्र्मंथनाचे दृश्य

जवळ जवळ साऱ्याच दक्षिण पूर्व आशिया मधे ही भावना आढळते. आपल्या राष्ट्रध्वजात हिंदू मंदिराचे चिन्ह अभिमानाने बाळगणारा कंबोडिया तर आहेच. पण गंमत म्हणजे या भागातला एकमात्र इस्लामी देश आहे – ब्रुनेइ दारुस्सलाम. ह्या देशाच्या राजधानीचं नाव आहे – बंदर सेरी भगवान. हे नाव ‘बंदर श्री भगवान’ ह्या संस्कृत नावाचा अपभ्रंश आहे. पण इस्लामी राष्ट्राच्या राजधानीच्या नावात ‘श्री भगवान’ येणं हे त्यांना खटकत तर नाहीच, उलट त्याचा अभिमान वाटतो.

जावा, सुमात्रा, मलय, सिंहपुर, सयाम, यव व्दिप इत्यादी सर्व भाग, जे आज इंडोनेशिया, मलेशिया, सिंगापुर, थायलंड, कंबोडिया, विएतनाम वगैरे म्हणवले जातात, त्या सर्व देशांवर हिंदू संस्कृती ची जबरदस्त छाप आज ही दिसते. दोन, अडीच हजार वर्षांपूर्वी दक्षिण भारतातले हिंदू राजे ह्या प्रदेशात गेले. त्यांनी फारसे कुठे युध्द केल्याचे पुरावे सापडत नाहीत. उलट शांततापूर्ण मार्गांनी, पण समृध्द अश्या संस्कृती च्या जोरावर संपूर्ण दक्षिण-पूर्व आशिया हा हिंदू विचारांना मानू लागला.

आता इतक्या मोठ्या प्रमाणावर जर हिंदू राजे, त्यांचे सैनिक, सामान्य नागरिक दक्षिण-पूर्व आशियात गेले असतील तर ते कसे गेले असतील..? अर्थातच समुद्री मार्गाने. म्हणजेच त्या काळात भारतामधे नौकानयन शास्त्र अत्यंत प्रगत अवस्थेत असेल. त्या काळातील भारतीय नौकांची आणि नावाड्यांची अनेक चित्र शिल्प कंबोडिया, जावा, सुमात्रा, बाली मधे मिळतात. पाचशे पेक्षा जास्त लोकांना घेऊन जाणाऱ्या नौका त्या काळात भारतात तयार व्हायच्या.

नौकेचे शिल्प
एकूण समुद्र प्रवासाची स्थिती बघता, त्या काळात भारतीयांजवळ बऱ्यापैकी चांगले दिशाज्ञान आणि समुद्री वातावरणाचा अंदाज असला पाहिजे. अन्यथा त्या खवळलेल्या समुद्रातून, आजच्या सारखा हवामानाचा अंदाज आणि दळणवळणाची साधनं नसतानाही इतका दूरचा पल्ला गाठायचा, त्या देशांशी संबंध ठेवायचे, व्यापार करायचा, भारताचे ‘एक्स्टेन्शन’ असल्यासारखा संपर्क ठेवायचा…. म्हणजेच भारतीयांचं नौकानयन शास्त्र अत्यंत प्रगत असलंच पाहिजे.

१९५५ आणि १९६१ मधे गुजराथ च्या ‘लोथल’ मधे पुरातत्व खात्याव्दारे उत्खनन करण्यात आले. लोथल अगदी समुद्र किनाऱ्यावर वसलेलं नाही. तर समुद्राची एक चिंचोळी पट्टी लोथल पर्यंत आलेली आहे. मात्र उत्खननात हे दिसले की सुमारे साडे तीन हजार वर्षांपूर्वी लोथल हे अत्यंत वैभवशाली बंदर होते. तेथे अत्यंत प्रगत आणि नीट-नेटकी नगर रचना वसलेली आढळली. पण सर्वात महत्वाचे म्हणजे लोथल मधे जहाज बांधणीचा कारखाना होता, असे अवशेष सापडले. लोथल हून अरब देशांमधे, इजिप्त मधे मोठ्या प्रमाणावर व्यापार चालायचा याचे पुरावे मिळाले.
साधारण १९५५ पर्यंत लोथल किंवा पश्चिम भारतातील नौकानयन शास्त्राबद्दल फारसे पुरावे आपल्याजवळ नव्हते. लोथल च्या उत्खननाने या ज्ञानाची कवाडं उघडल्या गेली. पण यावरून असं जाणवलं की अगदी समुद्र किनाऱ्यावर नसणारं लोथल जर इतकं समृध्द असेल आणि तिथे नौकानयना च्या बाबतीत इतक्या गोष्टी घडत असतील तर गुजराथ, महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि केरळ या पश्चिम भारताच्या किनाऱ्यावरील बंदरांमधे या ही पेक्षा सरस आणि समृध्द संरचना असेल.

आज ज्याला आपण नालासोपारा म्हणतो, तिथे हजार / दीड हजार वर्षांपूर्वी पर्यंत ‘शुर्पारक’ नावाचे वैभवशाली बंदर होते. तिथे भारताच्या जहाजांबरोबर अनेक देशांची जहाजं व्यापारासाठी यायची. तसंच दाभोळ, तसंच सुरत.
पुढे विजयनगर साम्राज्य स्थापन झाल्यावर त्या राज्याने दक्षिणेतील अनेक बंदरं परत वैभवशाली अवस्थेत उभी केली आणि पूर्व व पश्चिम अश्या दोन्ही दिशांमध्ये व्यापार सुरु केला.

मेक्सिको च्या उत्तर पश्चिम टोकाला, म्हणजेच ‘दक्षिण अमेरिकेच्या’ उत्तर टोकाला जिथे समुद्र मिळतो, तिथे मेक्सिको चा युकाटान प्रांत आहे. या प्रांतात त्यांच्या पुरातन ‘माया’ संस्कृतीचे अनेक अवशेष आजही मोठ्या प्रमाणावर जपून ठेवलेले आहेत. याच युकाटान प्रांतात जवाकेतू नावाच्या जागी एक अति प्राचीन सूर्य मंदिर अवशेषांच्या रुपात आजही उभे आहे. या सूर्य मंदिरात एक संस्कृत चा शिलालेख सापडला, ज्यात शक संवत ८८५ मधे ‘भारतीय महानाविक’ वूसुलीन येऊन गेल्याची नोंद आहे..!

रॉबर्ट बेरोन वोन हेन गेल्डर्न (१८८५ – १९६८) या लांबलचक नावाचा नामांकित ऑस्ट्रियन एंथ्रोपोलोजिस्ट होऊन गेला. हा विएन्ना विद्यापीठात शिकला. पुढे १९१० मधे भारत आणि ब्रम्ह्देशाच्या दौऱ्यावर आला. भारतीयांच्या प्रगत ज्ञानाविषयी प्रचंड कुतूहल वाटले म्हणून त्याने अभ्यास सुरु केला. त्याने दक्षिण-पूर्व देशांबद्दल प्रचंड संशोधन केले. आणि त्याच्या पूर्ण अभ्यासाअंती त्याने ठामपणे असे मांडले की भारतीय जहाजे, कोलंबस च्या कितीतरी आधी मेक्सिको आणि पेरू मधे जात होती!

Ancient Indian Ships

भारतीय नौकांचा प्रवास विश्वव्यापी होत होता, याचा यापेक्षा दुसरा कुठला स्पष्ट पुरावा हवा आहे..? आणि तरीही आम्ही म्हणत राहणार की अमेरिकेला कोलंबस ने शोधलं आणि भारताचा ‘शोध’ (!) वास्को-डी-गामा ने लावला !!
मुळात वास्को-डी-गामा हाच भारतीय जहाजांच्या मदतीनं भारतापर्यंत पोहोचला. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे पूर्व सह-सरकार्यवाह श्री सुरेश सोनी यांनी डॉ. वाकणकरांचा संदर्भ देत याचं फार छान वर्णन केलं आहे. डॉ. हरिभाऊ (विष्णु श्रीधर) वाकणकर हे उज्जैन चे प्रसिध्द पुरातत्ववेत्ता. भारतातील सर्वात प्राचीन वसाहतीचा पुरावा म्हणून ज्या ‘भीमबेटका’ गुहांचा उल्लेख होतो, त्या डॉ. वाकणकरांनीच शोधून काढलेल्या आहेत. डॉ. वाकणकर त्यांच्या अभ्यासाच्या संदर्भात इंग्लंड ला गेले होते. तिथे एका संग्रहालयात त्यांना वास्को-डी-गामा ची दैनंदिनी ठेवलेली दिसली. ती त्यांनी बघितली आणि त्याचा अनुवाद वाचला. त्यात वास्को-डी-गामा ने तो भारतात कसा पोहोचला याचे वर्णन केले आहे.

वास्को-डी-गामा चे जहाज जेंव्हा आफ्रिकेतील जान्जीबार ला आले, तेंव्हा त्याने तिथे त्याच्या जहाजाच्या तिप्पट आकाराचे मोठे जहाज बघितले. एका आफ्रिकन दुभाष्याला घेऊन हा, त्या भारतीय जहाजाच्या मालकाला भेटायला गेला. ‘चंदन’ नावाचा तो भारतीय व्यापारी अत्यंत साध्या वेशात खाटेवर बसला होता. जेंव्हा वास्को-डी-गामा ने भारतात येण्याची इच्छा दाखविली, तेंव्हा सहजपणे त्या भारतीय व्यापाऱ्याने सांगितले, ‘मी उद्या भारतात परत चाललोय. तू माझ्या मागोमाग ये…’

आणि अश्या रीतीने वास्को-डी-गामा भारताच्या किनाऱ्याला लागला..!!

दुर्दैवाने आजही शाळेत शिकवल्या जाणाऱ्या पुस्तकांत ‘वास्को-डी-गामाने भारताचा ‘शोध’ लावला असा उल्लेख असतो..!!’

मार्को पोलो (१२५४ – १३२४) हा साहसी दर्यावर्दी समजल्या जातो. इटलीच्या ह्या व्यापाऱ्याने भारत मार्गे चीन पर्यंत प्रवास केला होता. हा तेराव्या शतकात भारतात आला. मार्को पोलो ने त्याच्या प्रवासातील अनुभवांवर एक पुस्तक लिहिलंय – ‘मार्व्हल्स ऑफ द वर्ल्ड’. याचा अनुवाद इंग्रजी मधे ही उपलब्ध आहे. या पुस्तकात त्याने भारतीय जहाजांचं सुरेख वर्णन केलेलं आहे. त्यानं लिहिलंय की भारतात विशाल जहाजं तयार होतात. लाकडांचे दोन थर जोडून त्याला लोखंडी खिळ्यांनी पक्के केले जाते. आणि नंतर त्या सर्व लहान मोठ्या छिद्रांमधून विशेष पध्दतीचा डिंक टाकला जातो, ज्यामुळे पाण्याचा प्रवेश पूर्णपणे निषिध्द होतो.

मार्को पोलो ने भारतात तीनशे नावाड्यांची जहाजं बघितली होती. त्यानं लिहिलंय, एका एका जहाजात तीन ते चार हजार पोती सामान मावतं आणि त्याच्या वर राहण्याच्या खोल्या असतात. खालच्या लाकडाचा तळ खराब होऊ लागला की त्याच्यावर दुसऱ्या लाकडाचा थर लावल्या जातो. जहाजांचा वेग चांगला असतो. इराण पासून कोचीन पर्यंत चा प्रवास भारतीय जहाजांमधून आठ दिवसात होतो.

पुढे निकोली कांटी हा दर्यावर्दी पंधराव्या शतकात भारतात आला. याने भारतीय जहाजांच्या भव्यतेबद्द्ल बरंच लिहिलंय. डॉ. राधा कुमुद मुखर्जी यांनी आपल्या ‘इंडियन शिपिंग’ या पुस्तकात भारतीय जहाजांचं सप्रमाण सविस्तर वर्णन केलंय. पण हे झालं खूप नंतरचं. म्हणजे भारतावर इस्लामी आक्रमण सुरु झाल्या नंतरचं. याच काळात युरोपातही साहसी दर्यावर्दींचं पेव फुटलं होतं. युरोपियन खलाशी आणि व्यापारी जग जिंकायला निघालेले होते. अजून अमेरिकेची वसाहत व्हायची होती. हाच कालखंड युरोपातील रेनेसॉं चा आहे. त्यामुळे सर्व प्रकारच्या इतिहास लेखनामधे, विकीपेडिया सारख्या माध्यमांमध्ये युरोपियन नौकानयन शास्त्राबद्दलंच भरभरून लिहिलं जातं. पण त्याच्या ही दीड, दोन हजार वर्षांपुर्वीचे भारतीय नौकानयनाच्या प्रगतीचे पुरावे मिळाले आहेत.

आपल्याकडे उत्तरेत इस्लामी आक्रमण सुरु होण्याच्या काळात, म्हणजे अकराव्या शतकात, माळव्याचा राजा भोज याने ज्ञान-विज्ञाना संबंधी अनेक ग्रंथ लिहिली किंवा लिहून घेतली. त्यातील एक महत्वाचा ग्रंथ आहे – ‘युक्ती कल्पतरू’. हा ग्रंथ जहाज बांधणीच्या संदर्भातला आहे. जवळच्या आणि लांबच्या प्रवासासाठी लहान – मोठी, वेगवेगळ्या क्षमतेची जहाजं कशी बनवली जावीत याचं सविस्तर वर्णन ह्या ग्रंथात आहे. जहाज बांधणीच्या बाबतीत हा ग्रंथ प्रमाण मानल्या जातो. वेगवेगळ्या जहाजांसाठी वेगवेगळे लाकूड कसं निवडावं या पासून तर विशिष्ट क्षमतेचं जहाज, त्याची डोलकाठी यांचं निर्माण कसं करावं ह्याचं गणितही ह्या ग्रंथात मिळतं.

पण ह्या ग्रंथाच्या पूर्वीही, हजार – दोन हजार वर्ष तरी, भारतीय जहाजं जगभर संचार करीत होतीच. म्हणजे हा ‘युक्ती कल्पतरू’ ग्रंथ, नवीन कांही शोधून काढत नाही, तर आधीच्या ज्ञानाला ‘लेखबध्द’ करतोय. कारण भारतीयांजवळ नौका शास्त्राचं ज्ञान फार पुरातन काळापासून होतं.

चंद्रगुप्त मौर्य च्या काळात भारताची जहाजं जगप्रसिध्द होती. ह्या जहाजांद्वारे जगभर भारताचा व्यापार चालायचा. या संबंधी ची ताम्रपत्र आणि शिलालेख मिळालेले आहेत. बौध्द प्रभावाच्या काळात, बंगाल मधे सिंहबाहू राजाच्या शासन काळात सातशे यात्रेकरू श्रीलंकेला एकाच जहाजाने गेल्याचा उल्लेख आढळतो. कुशाण काळ आणि हर्षवर्धन च्या काळातही समृध्द सागरी व्यापाराचे उल्लेख सापडतात. इस्लामी आक्रमकांना भारतीय नाविक तंत्रज्ञान काही विशेष मेहनत न घेता मिळून गेले. त्यामुळे अकबराच्या काळात नौकानयन विभाग इतका समृध्द झाला होता की जहाजांच्या डागडुजी साठी आणि कर वसुली साठी त्याला वेगळा विभाग बनवावा लागला.

पण अकराव्या शतकापर्यंत चरम सीमेवर असणारं भारतीय नौकानयन शास्त्र पुढे उतरंडीला लागलं. मोगलांनी आयत्या मिळालेल्या जहाजांना नीट ठेवलं इतकंच. पण त्यात वाढ केली नाही. दोनशे वर्षांचं विजयनगर साम्राज्य तेवढं अपवाद. त्यांनी जहाज बांधणीचे कारखाने पूर्व आणि पश्चिम अश्या दोन्ही तटांवर सुरु केले आणि ८० पेक्षा जास्त बंदरांना ऊर्जितावस्थेत आणलं. पुढे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याचं आरमार उभारलं आणि नंतर आंग्र्‍यांनी त्याला बळकट केलं.

पण अकराव्या शतकाच्या आधीचे वैभव भारताच्या जहाज बांधणी उद्योगाला पुढे आलेच नाही. त्याच काळात स्पेन आणि पोर्तुगाल यांनी जहाज बांधणीच्या क्षेत्रात मोठी झेप घेतली अन भारत मागे पडला.

पण तरीही, इंग्रज येई पर्यंत भारतात जहाजं बांधण्याची प्राचीन विद्या जिवंत होती. सतराव्या शतका पर्यंत युरोपियन राष्ट्रांची क्षमता अधिकतम सहाशे टनाचं जहाज बांधण्याची होती. पण त्याच सुमारास त्यांनी भारताचे ‘गोधा’ (कदाचित ‘गोदा’ असावे. स्पेनिश अपभ्रंशाने गोधा झाले असावे) नावाचे जहाज बघितले, जे १,५०० टनां पेक्षाही मोठे होते. भारतात आपल्या वखारी उघडलेल्या युरोपियन कंपन्या, म्हणजे डच, पोर्तुगीज, इंग्रज, फ्रेंच इत्यादी भारतीय जहाजं वापरू लागली आणि भारतीय खलाश्यांना नोकरीवर ठेऊ लागली. सन १८११ मधे ब्रिटीश अधिकारी कर्नल वॉकर लिहितो की ‘ब्रिटीश जहाजांची दर दहा / बारा वर्षांनी मोठी डागडुजी करावी लागते. पण सागवानी लाकडापासून बनलेली भारतीय जहाजं गेल्या पन्नास वर्षांपासून डागडुजी शिवाय उत्तम काम करताहेत.’

भारतीय जहाजांची ही गुणवत्ता बघून ‘इस्ट इंडिया कंपनी’ ने ‘दरिया दौलत’ नावाचे एक भारतीय जहाज विकत घेतले होते, जे ८७ वर्ष, डागडुजी न करता व्यवस्थित काम करत राहिले.

ब्रिटिशांनी मराठ्यांकडून भारतावरील राज्य हिसकावून घेण्याच्या काही वर्ष आधीच, म्हणजे १८११ मधे एक फ्रांसीसी यात्री वाल्तजर साल्विन्स ने ‘ले हिंदू’ नावाचे एक पुस्तक लिहिले. त्यात तो लिहितो, “प्राचीन काळात नौकानयनाच्या क्षेत्रात हिंदू सर्वात अघाडीवर होते आणि आजही (१८११) ते या क्षेत्रात आमच्या युरोपियन देशांना शिकवू शकतात.”
इंग्रजांनीच दिलेल्या आकड्यांप्रमाणे १७३३ ते १८६३ मधे एकट्या मुंबईतल्या कारखान्यात ३०० भारतीय जहाजं तयार झाली, ज्यातील अधिकांश जहाजं ब्रिटेन च्या राणी च्या ‘शाही नौदलात’ शामिल करण्यात आली. यातील ‘एशिया’ नावाचे जहाज २,२८९ टनांचे होते आणि त्यावर ८४ तोफा बसविलेल्या होत्या. बंगाल मधे चितगाव, हुगळी (कोलकाता), सिलहट आणि ढाका मधे जहाजं बनविण्याचे कारखाने होते. १७८१ ते १८८१ ह्या शंभर वर्षात एकट्या हुगळी च्या कारखान्यात २७२ लहान मोठी जहाजं तयार झाली. यावरून अकराव्या शतकापूर्वी भारताच्या जहाज बांधणी उद्योगाची स्थिती किती समृध्दशाली असेल, याचा अंदाज येऊ शकतो.

मात्र अश्या दर्जेदार गुणवत्तेची जहाजं बघून इंग्लंडमधील इंग्रज, इस्ट इंडिया कंपनी ला, ही जहाजं न घेण्यासाठी दबाव टाकू लागले. सन १८११ मधे कर्नल वॉकर ने आकडे देऊन हे सिध्द केले की ‘भारतीय जहाजांना फारशी डागडुजी लागत नाही. आणि त्यांच्या ‘मेंटेनन्स’ ला अत्यल्प खर्च येतो. तरीही ते जबरदस्त मजबूत असतात.’ (ही सर्व कागदपत्रं ब्रिटीश संग्रहालयात, इस्ट इंडिया कंपनी च्या अभिलेखागारात (आर्काईव्हल मधे) सुरक्षित आहेत).
मात्र इंग्लंड च्या जहाज बनविणाऱ्या व्यापाऱ्यांना हे फार झोंबलं. इंग्लंड चे डॉ. टेलर लिहितात की भारतीय मालाने लादलेलं भारतीय जहाज जेंव्हा इंग्लंड च्या किनाऱ्याला लागलं, तेंव्हा इंग्रजी व्यापाऱ्यांमध्ये अशी गडबड उडाली की जणू शत्रुनेच आक्रमण केले आहे. लंडन च्या गोदीतील (बंदरातील) जहाज बांधणाऱ्या कारागिरांनी इस्ट इंडिया कंपनी च्या डायरेक्टर बोर्डाला लिहिलं की जर भारतीय बांधणीची जहाजं तुम्ही वापरायला लागाल तर आमच्यावर उपासमारीची वेळ येईल, आमची अन्नान्न दशा होईल..!

इस्ट इंडिया कंपनी ने त्यावेळी हे फार मनावर घेतलं नाही. कारण भारतीय जहाजं वापरण्यात त्यांचा व्यापारिक फायदा होता. मात्र १८५७ च्या क्रांतीयुध्दानंतर भारतातले शासन सरळ इंग्लंड च्या राणी च्या हातात आले. आणि राणीने विशेष अध्यादेश काढून भारतीय जहाजांच्या निर्मितीवर बंदी घातली. १८६३ पासून ही बंदी अंमलात आली आणि एका वैभवशाली, समृध्द आणि तात्रिक दृष्ट्‍या पुढारलेल्या भारतीय नौकानयन शास्त्राचा मृत्यू झाला !
सर विलियम डिग्वी ने या संदर्भात लिहिलेय की “पाश्चिमात्य जगाच्या सामर्थ्यशाली राणीने, प्राच्य सागराच्या वैभवशाली राणीचा खून केला..!”

आणि जगाला ‘नेव्हिगेशन’ हा शब्द देण्यापासून तर प्रगत नौकानयन शास्त्र शिकवणाऱ्या भारतीय नाविक शास्त्राचा, प्रगत जहाज बांधणी उद्योगाचा अंत झाला..!!

प्रशांत पोळ

अद्वितीय आयुर्वेद..!

हायडलबर्ग हे जर्मनीतलं तसं लहानसं गाव. अवघ्या दीड लाख लोकवस्तीचं. मात्र हायडलबर्ग प्रसिध्द आहे ते शिक्षणाचं माहेरघर म्हणूनही. युरोपातलं पाहिलं विद्यापीठ याच शहरात सुरु झालं, सन १३८६ मध्ये.

या हायडलबर्ग शहरात, शहराजवळच, एका पर्वती सारख्या टेकडीवर बांधलेला किल्ला आहे. या किल्ल्याला ‘हायडलबर्ग कासल’ किंवा ‘श्लोस’ म्हणूनही ओळखला जातो. (जर्मनीत किल्ल्याला ‘कासल’ किंवा ‘श्लोस’ म्हटलं जातं). तेराव्या शतकात बांधलेला हा किल्ला व्यवस्थित देखरेखी खाली आहे. आणि म्हणूनच पर्यटकांच्या आकर्षणाचं एक मोठं केंद्र ही आहे. या किल्ल्याच्या एका भागात एक नितांत सुंदर संग्रहालय आहे – ‘अपोथीकरी म्युझियम’ किंवा ‘औषधांचं संग्रहालय’. अत्यंत कलात्मक पद्धतीने, नीट / नेटक्या स्वरूपात, सुबक अश्या बरण्यांमधून आणि बाटल्यांमधून, आकृत्या, पुतळे आणि जुन्या यंत्रांमधून त्यांनी औषध निर्मितीचा इतिहास जिवंतपणे समोर उभा केला आहे. जर्मनीतला हा औषधांचा इतिहास उण्या – पुऱ्या आठशे / नऊशे वर्षांचा. मात्र त्यांच्या मते जगातील औषध शास्त्राचे अग्रणी जर्मनच आहेत.

20170410_134043

या संग्रहालयात अगदी लाजे काजेस्तव भारताचा उल्लेख करण्यात आलेला आहे. आणि तो ही असा की, ‘वास्को-डी-गामाच्या भारत भेटीनंतर भारतातल्या जडी-बुटींच्या औषधांची ओळख युरोप ला झाली.’

20170410_134313

गेल्या महिन्यात मी या हायडलबर्ग च्या किल्ल्यातल्या औषधी संग्रहालयाला भेट द्यायला गेलो होतो, तेंव्हा तिथे आसपासच्या कुठल्यातरी शाळेतली मुलं आली होती. चौथी – पाचवीतली ती पोरं, त्या संग्रहालयात बागडत होती, चिवचिवत होती. मात्र ती पोरं फार सूक्ष्मतेने प्रत्येक गोष्ट बघत होती, आपापसात जोरजोरात चर्चा करत होती. आणि गंमत म्हणजे प्रत्येकाच्या हातात कागद होता आणि ती पोरं त्या कागदावर काही तरी लिहित होती. जरा विचारल्यावर कळलं की ही सहल म्हणजे त्या मुलांच्या शैक्षणिक अभ्यासक्रमाचा भाग आहे आणि त्या मुलांना ह्या संग्रहालयाच्या भेटीवर नोट्स काढायच्या आहेत. ह्या नोट्स च्या आधारावर त्यांची युनिट टेस्ट होणार आहे.
खरं सांगतो, माझ्या काळजात लक्कन काही तरी हाललं…!

20170410_134326

आपल्या देशात असं होऊ शकेल..?

ती मुलं काय मत घेऊन बाहेर पडतील..? की जगामधे औषधांच्या / चिकित्सा शास्त्राच्या जगात (फक्त एक हजार वर्षांचा या संबंधात इतिहास असलेली) ‘जर्मनी’ सर्वात पुढे आहे. भारत तर त्यांच्या खिजगणतीलाही नसेल..!
आणि आपण इतके कर्मदरिद्री, की तीन हजार वर्षांचा, चिकित्सा शास्त्राचा, औषधी विज्ञानाचा खणखणीत इतिहास असणारे आपण….

यातलं काहीही आपल्या नवीन पिढीला दाखवू शकत नाही..!!

साऱ्या जगाला जेंव्हा चिकित्सा, मेडिसिन, अपोथिके, फार्मेसी सारखे शब्द ही माहीत नव्हते, त्या काळात, म्हणजे इसवी सनाच्या सातशे वर्ष आधी, जगातील पहिल्या (तक्षशीला) विद्यापीठात चिकित्साशास्त्र नावाचा सुव्यवस्थित विभाग होता..! इसवी सनाच्या सहाशे वर्ष आधी सुश्रुताने ‘सुश्रुत संहिता’ हा चिकित्सा शास्त्रा वरचा परिपूर्ण ग्रंथ लिहिला होता. सुश्रुत हा जगातील पहिला ज्ञात ‘शल्य चिकित्सक’ (सर्जन) आहे. ह्या शल्य चिकित्सेसाठी तो १२५ प्रकारची उपकरणे वापरायचा. या सर्व उपकरणांची यादी सुध्दा त्याने दिली आहे. सुश्रुताने ३०० प्रकारच्या वेगवेगळ्या ‘शल्य चिकित्सा’ (ऑपरेशन्स) केल्याचे लिहून ठेवले आहे. अगदी मोतीबिंदूच्या शस्त्रक्रियेचे सुध्दा त्याने सविस्तर वर्णन केले आहे. लक्षात घ्या, हे सारे पावणे तीन हजार वर्षांच्या आधीचे आहे..! युरोप सकट साऱ्या जगाला या शब्दांची तोंड ओळख होण्याच्या कितीतरी आधीचे !

आजच्या विद्यार्थ्यांना तर जाऊच द्या, पण जाणत्या पिढीला तरी यातलं कितीसं माहीत आहे..?

चिकित्सा शास्त्राच्या प्राचीनते संदर्भात तीन प्रकारच्या प्रणालींचा विचार केल्या जातो –
1. भारतीय चिकित्सा पद्धती – प्रामुख्याने आयुर्वेद
2. इजिप्शियन प्रणाली
3. ग्रीक प्रणाली

यातील इजिप्शियन प्रणालीत, पिरामिड मध्ये ‘ममीज’ ठेवण्याचं शास्त्र त्यांना माहीत असल्याने प्राचीन मानलं जातं. या प्रणालीत ‘इमहोटेप’ (Imhotep) हा अनेक विषयात पारंगत असलेला गृहस्थ, इजिप्शियन चिकित्सा प्रणाली चा मूळ पुरुष मानला जातो. इसवी सनापूर्वी सत्तावीसशे वर्ष, हा त्याचा कार्यकाळ मानला जातो. अर्थात आजपासून सुमारे पावणे पाच हजार वर्ष जूना. मात्र शास्त्रशुध्द रित्या रोगांचे निवारण आणि त्या प्रकारची औषधांची रचना त्या काळात उपलब्ध नव्हती. प्रामुख्याने वाईट शक्तींपासून (भूता–खेतां पासून) वाचविण्यासाठी काही औषधं वापरण्यावर भर होता.
ग्रीक चिकित्सा प्रणाली हे देखील बरीच जुनी. आजचे डॉक्टर्स ज्या ‘हिप्पोक्रेट’ च्या नावाने, व्यवसाय सुरु करण्या आधी, शपथ घेतात, तो हिप्पोक्रेट हा ग्रीसचाच. सुश्रुत च्या सुमारे दीडशे वर्ष नंतरचा.

सुश्रुत - १

ह्या हिप्पोक्रेट च्या काळात भारतात चिकित्सा शास्त्र विकसित स्वरूपात वापरले जात होते. ख्रिस्तपूर्व सातव्या – आठव्या शतकात तक्षशीला विद्यापीठातील चिकित्सा शास्त्राचा अभ्यासक्रम शिकायला अनेक देशांचे विद्यार्थी येत होते. आणि म्हणूनच असं म्हटलं जातं की हिप्पोक्रेट च्या लेखांमधे सुश्रुत संहितेचा प्रभाव स्पष्टपणे जाणवतो.

पुढे येशू ख्रिस्ताच्या काळात ‘केलसस’ (Aulus Cornelius Celsus – ख्रिस्तपूर्व २५ ते ख्रिस्तानंतर ५० वर्षे) ने चिकित्सा शास्त्रा संबंधी ‘डी मेडीसिना’ हा आठ भागांचा मोठा ग्रंथ लिहिला. यात सातव्या भागात काही शस्त्रक्रियांची माहिती दिलेली आहे. आणि गंमत म्हणजे यात वर्णन केलेल्या मोतीबिंदुंच्या शस्त्रक्रियेची माहिती ही या ग्रंथाच्या सहाशे वर्ष आधी सुश्रुत ने लिहिलेल्या ‘सुश्रुत संहिता’ मधील मोतीबिंदुंच्या शस्त्रक्रियेच्या माहितीशी तंतोतंत जुळणारी आहे..!

सुश्रुत - २
मुळात भारतात आयुर्वेदाची सुरुवात कोठून झाली हे कोणालाच ठामपणे सांगता यायचं नाही. ऋग्वेदात आणि अथर्ववेदात या संबंधी उल्लेख सापडतात. अथर्ववेदात तर चिकित्सा शास्त्रा संबंधी अनेक टिपण्या आढळतात. आणि म्हणूनच आयुर्वेदाला, अथर्ववेदाचा उपवेद समजले जाते. आता अथर्ववेदाचा निश्चित कालखंड कोणता..? कठीण आहे सांगणं. कोणी ख्रिस्तपूर्व १२०० वर्षे सांगतात तर कोणी ख्रिस्तपूर्व १८०० वर्षे.

आणि या ग्रंथामधूनही ‘आयुर्वेद’ हा नवीन शोधलेला प्रकार आहे, असं जाणवत नाहीच. त्या काळात असलेल्या ज्ञानाला अथर्ववेदा सारखा ग्रंथ शब्दबध्द करतोय असंच दिसतंय. याचाच अर्थ, आपली चिकित्सा पद्धत ही अति प्राचीन आहे.

मुळात आयुर्वेद हे अत्यंत सुव्यवस्थित पणे रचलेलं चिकित्सा / आरोग्य शास्त्र आहे. चरक आणि सुश्रुतांच्या परंपरेला त्यांच्या शिष्यांनी पुढे नेलं. पुढे इसवी सनाच्या सातव्या शतकात सिंध प्रांतातील वाग्भटांनी चरक, सुश्रुत आणि कश्यप यांच्या ग्रंथांना एकत्र करून, त्यांच्या आधाराने एक ग्रंथ लिहिला. त्यालाच ‘अष्टांग हृदय’ असे म्हटले जाते.
यातील रोग / विकारांवर अधिक काम करून आठव्या शतकात वैद्य माधव ऋषी यांनी ‘निदान ग्रंथ’ लिहिला. या ग्रंथाची ७९ प्रकरणं आहेत, ज्यात रोग, त्यांची लक्षणं आणि त्यावरील उपचार याबाबत सखोल विवेचन केलेले आहे. या नंतर ‘भावप्रकाश’, ‘योग रत्नाकर’ हे ग्रंथ तयार झाले. शारंगधरांनी औषध निर्मिती च्या प्रक्रीये संबंधी बरेच लिहिले. पुढे अकराव्या शतकात मुस्लिम आक्रांतांची आक्रमणं सुरु झाल्यानंतर भारतात ही आयुर्वेदाची परंपरा क्षीण झाली.
मात्र आज जगात इजिप्शियन चिकित्सा पध्दती अस्तित्वात नाही. ग्रीक चिकित्सा पद्धत (यूनानी) काही प्रमाणात आहे. मात्र त्यातील ‘शुध्द युनानी’ औषधं किती, हा प्रश्नच आहे. जगात आज बोलबाला आहे तो एलोपेथीक पद्धती चा, जी साधारण आठशे / नऊशे वर्षांपासून विकसित होत आलेली आहे. होमियोपेथी तर अगदी अलीकडची. १७९० मध्ये जर्मनीत सुरु झालेली.

या सर्व पार्श्वभूमीवर किमान तीन / चार हजार वर्ष जुनी असणारी आणि आजही जगभर प्रचंड मागणी असणारी ‘आयुर्वेदिक चिकित्सा पद्धती’ ही अद्वितीय ठरते. फक्त आपल्याला त्याची जाणीव नाही, हेच काय ते दुःख आहे..!
– प्रशांत पोळ

फक्त एका पुस्तकाने इतका गदारोळ..?

डॉ. अभिराम दीक्षित हे नाव तसं
सोशल मिडिया मध्ये चर्चित नाव.
सावरकर आणि शेषराव मोरे गटातलं हे नाव..!
प्रचंड वाचन, फटकेबाज लेखणी, टोकाचा उपरोध,
सोशल मिडिया मधे कायम वास्तव्य
आणि जोडीला स्वतः बद्दल प्रचंड अभिमान..!
आता इतकं सारं असलं
की सोशल मिडिया वर ‘चर्चित व्यक्तित्व’ असणारच.
प्रचंड लाईक्स मिळणारच..!
तर अश्या ह्या डॉक्टर अभिराम दिक्षितांचा
माझ्या ‘भारतीय ज्ञानाचा खजिना’
ह्या पुस्तकाला वाचून प्रचंड तिळपापड झालेला आहे.

कव्हर - भारतीय ज्ञानाचा खजिना
ह्या पुस्तकाला प. पू. सरसंघचालक
डॉ. मोहनराव भागवतांची प्रस्तावना आहे.
याचं विमोचन महाराष्ट्राचे लाडके मुख्यमंत्री
मान. देवेंद्र फडणवीस यांनी केलंय.
या सर्वांचा डॉक्टर दीक्षितांना किती राग यावा..?
तर त्यांनी ‘संघी’ लोकांना
‘जोकर्स’, ‘ब्लडी जोकर्स’ सारख्या
इंग्रजी शिव्या दिल्या आहेत.
‘संघी’ लोकांचं विज्ञान हे ‘चंपक, ठकठक, मोगली, ब्याटमन’
च्याच धर्तीचं आहे, असा त्यांचा ठाम समज आहे.
‘संघी वेग्रे लोक्स आता विज्ञान शिकवणार आहेत – ते एक बरे आहे.
गायीचे मूत हे आता विज्ञान’ ही त्यांची
फेसबुक पोस्ट आहे.
त्यांची आणखी एक पोस्ट अशी आहे –
‘भारतीय जनता पक्षाचे मुख्यमंत्री – सरसंघचालक यांनी
‘भारतीय ज्ञानाचा खजिना’ नामक पुस्तक प्रसिद्ध केले आहे’
मी यापूर्वी अभिराम दीक्षितांना
चांगला वाचक समजत होतो. पण आता नाही.
सरसंघचालकांनी पुस्तक प्रसिद्ध केले नाही.
त्यांची ह्या पुस्तकाला प्रस्तावना आहे.
मुख्यमंत्र्‍यांनीही पुस्तक प्रसिध्द केलेले नाही.
त्यांनी विमोचन केले आहे.
ह्या पुस्तकात एकाही ठिकाणी
‘गोमुत्राचा’ उल्लेख नाही.
दीक्षितांनी सनसनाटी निर्माण करण्यासाठी
‘गायीचे मूत’ सारखे शब्द वापरले आहेत,
हे सर्व सुजाण वाचकांचे दुर्दैव..!
त्यांच्या पोस्ट्स वाचून,
त्यांचा आक्षेप कशावर आहे,
हे मला कळलेले नाही.
‘भारतीय ज्ञानाचा खजिना’ हे पुस्तक आपल्या
पुरातन, सनातन आणि चिरंतन
ज्ञानाची ओळख करून देतं,
जे ज्ञान आजही कोड्यात पाडणारं आहे.
या संबंधी काही लिहिण्या ऐवजी
डॉ. दीक्षितांनी शिवराळ भाषा वापरून
‘संघी’ लोकांचा जो ‘उध्दार’ केलेला आहे,
तो सनसनाटी निर्माण करण्यापेक्षा
वेगळा वाटत नाही..!
– प्रशांत पोळ

युध्द – आकाशातील लहरींसाठी..!

गेल्या पंधरवड्यात, दूरसंचार च्या क्षेत्रातील प्रतिस्पर्धी कंपन्या व्होडाफोन आणि आयडिया सेल्युलर यांनी हात मिळवला अन देशाच्या व्यावसायिक वर्तुळात अक्षरशः खळबळ उडाली. कारण हे फक्त एकत्र येणं नव्हतं तर विलीनीकरण होतं. ‘मर्जर’ होतं. आणि असं भलं मोठं मर्जर आपल्या देशानच काय, पण इतरही देशांनी फारसं बघितलेलं नव्हतं. या विलीनीकरणामुळे ही ‘जोड कंपनी’ देशातील सर्वात मोठी दूरसंचार कंपनी झालेली आहे. देशातील एकूण मोबाईल ग्राहकांच्या ३४.५% ग्राहक या एका कंपनी जवळ असणार आहेत. आणि म्हणूनच सध्या तरी ही ‘जोड कंपनी’ देशातील बलाढ्य दूरसंचार कंपनी झालेली आहे.

गंमत म्हणजे हे विलीनीकरण तसं असमान आहे. व्होडाफोन सारख्या ताकतवर ब्रिटीश दूरसंचार कंपनीने तुलनेने लहान अश्या, भारतीय असलेल्या, आयडिया बरोबर हिस्सेदारी करावी, हेच मुळात अप्रूप आहे. कारण व्होडाफोन नेहमी दुसऱ्या कंपनीला ‘एक्वायर’ करते. विकत घेते. किंवा स्पष्ट शब्दात सांगायचं तर ‘गिळंकृत’ करते. पण तसं काही इथे झालेलं नाही. याचा अर्थ, ‘भारतातले मार्केट डायनामिक्स इतर देशांपेक्षा वेगळे आहेत’ हे व्होडाफोन ला पटलंय असं दिसतंय.

व्होडाफोन चे वार्षिक उत्पन्न ४१ बिलियन स्टर्लिंग पाउंड आहे. (माहितीसाठी – मायक्रोसॉफ्ट चे वार्षिक उत्पन्न ६० बिलियन स्टर्लिंग पाउंड आहे. यावरून अंदाज यावा.) एक लाख आठ हजार कर्मचारी त्यांच्या जगभरातल्या वेगवेगळ्या कार्यालयांमध्ये काम करतात. त्या मानाने आयडिया ही लहान कंपनी आहे. या कंपनी चे वार्षिक उत्पन्न फक्त ४ बिलियन स्टर्लिंग पाउंड आहे. म्हणजे व्होडाफोन च्या एक दशांश..!

मात्र आयडिया ची मुळं भारतातल्या निमशहरी आणि ग्रामीण क्षेत्रात घट्ट रुजली आहेत. म्हणून शहरी क्षेत्रात वरचष्मा असणाऱ्या व्होडाफोन ने, आयडिया ला आपला पार्टनर निवडले. एकप्रकारे या दोन्ही कंपन्या एक दुसऱ्याला, ग्राहकांच्या बाबतीत, पूरक आहेत.

आयडिया - व्होडाफोन - १

हे विलीनीकरण, सुखासुखी किंवा उगीचच झालेले नाही. याला कारण आहे ते जगातील सर्वात मोठ्या मोबाईल टेलिफोनी च्या बाजारात मुसंडी मारत असलेले ‘रिलायंस जिओ’..! फक्त सहा महिन्यात रिलायंस जिओ ने बाजाराची सर्व समीकरणे बदलली. डिसेंबर मधे संपलेल्या तिमाहीत आयडिया चे उत्पन्न ३.८ टक्क्यांनी घसरले तर व्होडाफोन चे १.९ टक्क्यांनी. आता, ही टक्केवारी फारशी जास्त दिसत नसली तरी जिथे मोबाईल चे मार्केट अत्यंत वेगाने वाढते आहे, तिथे वाढी मधे फरक न होता, जर ग्राहकांची संख्या खाली जात असेल तर ती निश्चितच चिंतेची बाब आहे. आणि म्हणूनच, बिहार च्या निवडणुकीत ज्या प्रमाणे भाजप विरुध्द, एकमेकांचे हाडवैरी असलेले पक्ष एकत्र आले, तसाच काहीसा हा प्रकार आहे. रिलायंस जिओ च्या विरुध्द टक्कर देण्यासाठी ह्या कंपन्या एकवटलेल्या आहेत.

आयडिया - व्होडाफोन - २

आणि याला कारण ही तसेच आहे. रिलायंन्स समूहाचे जेंव्हा वाटे-हिस्से झाले, तेंव्हा रिलायन्स कम्युनिकेशन्स हे अनिल अंबानींकडे आले. मुळात रिलायंस समूहाने दूरसंचार व्यवसायात यावे, ही मुकेश अंबानींची कल्पना होती. त्यामुळे त्यांचे ‘ब्रेन चाईल्ड’ असलेले रिलायंस कम्युनिकेशन जेंव्हा अनिल अंबानींकडे गेले, तेंव्हाच केंव्हातरी मुकेश नी भविष्यात या क्षेत्रात परत येण्या संबंधी विचार करून ठेवला असेल.

आणि म्हणूनच, सुमारे वीस वर्षांपूर्वी ज्या प्रमाणे रिलायंस ने मागील दाराहून का होईना, पण मोबाईल च्या क्षेत्रात प्रवेश केला, तो असाच धडाकेबाज होता. त्या मागे कल्पना होती धीरूभाईंची, की गरिबाला सुध्दा परवडेल अश्या दरात मोबाईल सेवा पुरवता आली पाहिजे. त्यांनी लक्ष्य ठेवले होते पोस्टकार्डाचे. तेंव्हा १५ पैशांना मिळणारे पोस्टकार्ड हे गरिबांसाठी सर्वात स्वस्त असणारे संवाद साधण्याचे साधन होते. तितक्या पैशात मोबाईल वरून बोलता आलं पाहिजे अश्या आग्रहानी त्यांनी सेवा सुरु केली. अत्यंत स्वस्तात, इतरांकडे नसणारे, किंवा इतर देशात फारसे लोकप्रिय नसलेले ‘सी डी एम ए’ हे तंत्रज्ञान त्यांनी वापरले. मोठ्या प्रमाणावर ग्राहक तयार केले. मात्र पुढे जाऊन ‘मुख्य धारेतले’ तंत्रज्ञान नसल्याने रिलायंस च्या मोबाईल व्यवसायाला मर्यादा पडल्या.

नेमकं हेच हेरून मुकेश अंबानींनी नवीन, बदललेल्या मोबाईल च्या बाजारात अत्यंत विचारपूर्वक पाउल टाकले. पूर्वी झालेल्या काही चुकांची त्यांना जाणीव होती म्हणून त्यांनी त्या चुका टाळल्या. या वेळी त्यांनी मुख्य धारेतील तंत्रज्ञान वापरले. जगभरात 4G सेवेसाठी LTE (Long Term Evolution) हे तंत्रज्ञान वापरले जाते. यातील अत्याधुनिक व्हर्शन रिलायंस जिओ ने वापरले.

गेल्या २ – ३ वर्षात मोबाईल कंपन्यांच्या उत्पन्नाच्या प्रकारामध्ये आमुलाग्र बदल झालेला आहे. पूर्वी ह्या कंपन्यांच्या उत्पन्नाचे मुख्य साधन हे ‘व्हॉईस कॉल’ होते. इंटरनेट वापरामुळे मिळणारे उत्पन्न हे कमी असायचे. मात्र हळू हळू हे चित्र बदलत गेले. व्हॉईस कॉल मुळे मिळणाऱ्या उत्पन्नात घट होत गेली आणि इंटरनेट च्या वापरामुळे मिळणारे उत्पन्न वाढत गेले. आज मोबाईल कंपन्यांचा महसूल हा प्रामुख्यानं इंटरनेट च्या वापरातून येतोय. सर्वसामान्य माणसाचं जीवन ही इंटरनेट ने व्यापून टाकलंय. डेन्मार्क, स्वीडन सारख्या देशांमध्ये तर इंटरनेट चा वापर हा त्यांच्या नागरिकांच्या मुलभूत हक्कांमध्ये शामिल केला गेलाय. सोशल मिडिया ने इंटरनेट वरील गर्दी वाढविण्यास चांगलाच हातभार लावलाय.

आणि आता तर व्हॉईस कॉल सुद्धा इंटरनेट वरून होताहेत. हा बदल लक्षणीय आहे. म्हणजे आता, हळू हळू, दूरसंचार कंपन्यांचं महसुलाचं जे मुख्य साधन होतं, तेच बंद होणार आहे आणि दूरसंचार च्या सर्व गरजां करता इंटरनेट हे एक मात्र साधन राहणार असे चित्र समोर आहे. हे नेमकं हेरलं मुकेश अंबानींनी. आणि म्हणूनच आधीच्या नेटवर्क्स चा (म्हणजे ‘लेगसी’ नेटवर्क्स, अर्थात 2G, 3G), चा विचार न करता त्यांनी सरळ 4G मधे उडी मारली. यात व्हॉईस कॉल साठी 2G, 3G प्रमाणे वेगळे स्विच ठेवण्याची गरज नसते. आणि हे तंत्रज्ञान मुख्यत्वे इंटरनेट च्या वापराला समोर ठेऊनच विकसित करण्यात आलेले आहे.

या सर्व गोष्टींचा विचार मुकेश अंबानींनी किमान सात – आठ वर्ष आधीच केला होता. जून २०१० मधे मुकेश अंबानींच्या रिलायंस इंडस्ट्रीज ने ४,८०० कोटी रुपयांमध्ये ‘इंफोटेल ब्रॉडबेंड सर्व्हीसेज लिमिटेड’ ही कंपनी विकत घेतली. या कंपनीचं वैशिष्ट्य म्हणजे 4G च्या लिलावाच्या एक वर्ष आधी भारताच्या सर्व २२ सर्कल्स मधे (दूरसंचार च्या दृष्टीने भारताला २२ सर्कल्स मधे वाटलेले आहे. साधारणतः प्रत्येक प्रदेश म्हणजे एक सर्कल आहे. पण सर्वच बाबतीत तसे ते नाही. उत्तर प्रदेशात २ सर्कल्स आहेत तर मध्य प्रदेश आणि छत्तिसगढ मिळून एक सर्कल आहे. आपल्या महाराष्ट्रात मुंबई वेगळे सर्कल आहे तर उर्वरित महाराष्ट्र आणि गोवा मिळून एक सर्कल आहे.) ब्रॉडबेंड स्पेक्ट्रम जिंकणारी ही एकमेव कंपनी होती. या कंपनी वर स्वामित्व मिळवल्या मुळे रिलायन्स ला स्वाभाविकच इंटरनेट च्या क्षेत्रात मोठी झेप घेण्याचे ‘प्लेटफ़ॉर्म’ तयार झाले. याला जोड दिली ती 4G च्या LTE ह्या तंत्रज्ञानाची. त्याचबरोबर मुकेश अंबानींनी मतभेद बाजूला ठेऊन भावाच्या दूरसंचार कंपनी बरोबर हात मिळवणी केली आणि मोबाईल नेटवर्क च्या पायाभूत सुविधांसाठी लागणाऱ्या टावर्स ची व्यवस्था केली.

4G

मुकेश अंबानींनी, मागील वेळेचा अनुभव लक्षात घेता, या वेळेस मोबाईल संचांच्या उत्पादना वर त्यांचे नियंत्रण असेल अशी व्यवस्था केली. त्या साठी LYF (लाईफ) ही कंपनी दोन वर्षांपूर्वी उभी केली. ही कंपनी रिलायन्स जिओ ची सहायक कंपनी आहे. आतापर्यंत या कंपनीने वाटर – १, वाटर – २, अर्थ आणि फ्लेम या ब्रांड चे हँण्डसेट विक्रीला आणले आहेत.

रिलायन्स जिओ चा ग्राहकांना आकर्षित करण्याचा वेग इतका जबरदस्त आहे, की पहिल्या ८३ दिवसात त्यांनी ५ कोटी ग्राहकांचा टप्पा ओलांडला आणि या २१ फेब्रुवारी ला त्यांच्या नेटवर्क मधे १० कोटी ग्राहक होते. जिओ येण्यापूर्वी ब्रॉडबेंड वापरण्याच्या बाबतीत भारताचा जगामधे १५० वा क्रमांक होता. आता मात्र मोबाईल डेटा वापरण्याच्या बाबतीत भारत जगामधे पहिल्या क्रमांकावर आला आहे..! गेल्या महिन्याची सरासरी काढली तर जिओ च्या ग्राहकांनी रोज ३.३ कोटी गिगाबाईट डेटा वापरला. जिओ चे ग्राहक मोबाईल वर सरासरी रोज साडे पाच तास व्हिडियो बघण्यात घालवतात.

आणि या सर्व आकडेवारी मुळे व्होडाफोन आणि आयडिया सारख्या कंपन्यांना हादरे बसणं स्वाभाविकच होतं. यातूनच मग विलीनीकरणाची कल्पना पुढे आली.

या नवीन कंपनी जवळ सुरुवात करतानाच जवळपास ४० कोटी ग्राहक आहेत. त्यामुळे जगातील सर्वांत मोठ्या अश्या दूरसंचार कंपनीं पैकी एक असे स्थान निर्माण झाले आहे. भारती एयरटेल ही, ह्या कंपनीच्या थोडी मागे असून त्यांची ग्राहक संख्या आहे – ३२ कोटी. या विलीनीकरणाचा फायदा, जास्त स्पेक्ट्रम उपलब्ध झाल्याने, सेवेचा दर्जा सुधारण्यात होईल. सध्या आयडिया कडे २० सर्कल्स मधे 4G तर १५ सर्कल्स मधे 3G चे लायसेन्स आहे. तर व्होडाफोन कडे १६ सर्कल्स मधे 4G आणि १७ सर्कल्स मधे 3G चे लायसेन्स आहे.

आता खेळाला खरी सुरुवात झालेली आहे. ही नवीन कंपनी, एयरटेल आणि रिलायन्स जिओ यांच्यात खरा खेळ रंगणार आहे. दुर्दैवानं एकेकाळची सर्वात मोठी सरकारी दूरसंचार कंपनी ‘बी एस एन एल’ ह्या खेळात कुठेच नाही..! काही काळानंतर किमतींमध्ये भडकलेलं युध्द थांबेल, कारण कोणालाच ते परवडणारं नाही. ‘पेमेंट बँकिंग’ सारखे उत्पन्नाचे नवीन एव्हेन्यू समोर येतील. स्पर्धात्मक वातावरणामुळे अनेक नवनवीन सेवा सुरु होतील. रेल्वे गाड्यांमध्ये, वोल्वो बस मधे लौकरच मोबाईल वर इंटरनेट वापरता येईल. असं बरंच काही होईल..

आणि या सर्वांचा फायदा तुमच्या – आमच्या सारख्या सामान्य ग्राहकाला होईल, हे निश्चित..!
– प्रशांत पोळ

आपलं हुकलेलं श्रेय..!

नुकतीच वर्तमानपत्रात एक बातमी प्रसिध्द झाली की विविध प्रकारच्या घेण्यात आलेल्या चाचण्यांनुसार आपल्या पृथ्वीचे वय हे ४.५ बिलियन वर्ष आहे. थोडक्यात ४५४ कोटी वर्षे आहे.

गंमत म्हणजे आपल्या ‘पुराणांमध्ये’ या गोष्टीचा स्पष्ट उल्लेख आहे. पुराणांसाठी इंग्रजी प्रतिशब्द Mythology हा आहे, जो Myth ह्या शब्दावरून बनलेला आहे. Myth चा अर्थ ‘खऱ्यासारखे वाटणारे खोटे’. अर्थात Mythology म्हणजे, ‘जे खरे नाही ते..!’ याचा दुसरा अर्थ असा की पुराणात सांगितलेले खरे मानता येत नाही. ते आजी – आजोबांच्या भगवत भक्ती साठी, भजन – कीर्तनासाठी ठीक असेलही. पण प्रत्यक्षात त्याला मोल नाही. पुराणातील गोष्टींना प्रमाण मानु शकत नाही. त्यांना काहीही ऐतिहासिक आधार नसतो.

मग आता विष्णुपुराणातील तिसऱ्या अध्यायातील हा श्लोक बघा –
‘काष्ठा पञ्चदशाख्याता निमेषा मुनिसत्तम ।
काष्ठात्रिंशत्कला त्रिंशत्कला मौहूर्तिको विधिः ॥ १,३.८ ॥
तावत्संख्यैरहोरात्रं मुहूर्तैर्मानुषं स्मृतम् ।
अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः ॥ १,३.९ ॥
तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वेऽयने दक्षिणोत्तरे ।
अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम् ॥ १,३.१० ॥
दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् ।
चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं निबोद मे ॥ १,३.११ ॥
चत्वारित्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् ।
द्विव्याब्दानां सहस्राणि युगोष्वाहुः पुराविदः ॥ १,३.१२ ॥
तत्प्रमाणैः शतैः संध्या पूर्वा तत्राभिधीयते ।
सन्ध्यांशश्चैव तत्तुल्यो युगस्यानन्तरो हि सः ॥ १,३.१३ ॥
सन्ध्यासंध्यांशयोरन्तर्यः कालो मुनिसत्तम ।
युगाख्यः स तु विज्ञेयः कृतत्रेतादिसंज्ञितः ॥ १,३.१४ ॥
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्चैव चतुर्युगम् ।
प्रोच्यते तत्सहस्रं व ब्रह्मणां दिवसं मुने ॥ १,३.१५ ॥

महाभारतातही या कालगणनेचे वर्णन आहे –
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव
त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत्कलां ताम्।
त्रिंशत्कलश्चापि भवेन्मुहूर्तो
भागः कलाया दशमश्च यः स्यात्।।
त्रिंशन्मुहूर्तं तु भवेदहश्च
रात्रिश्च सङ्ख्या मुनिभिः प्रणीता।
मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंशु
त्संवत्सरो द्वादशमास उक्तः।।
– महाभारत, १२ वा अध्याय (शांतिपर्व), २३८ वा सर्ग
यात –
१५ निमिष (पापण्या मिटण्या-उघडण्याचा काळ) १ कष्ट
३० कष्ट १ कला
३० कला १ मुहूर्त
३० मुहूर्त १ दिवस / रात्र
३० दिवस / रात्री १ महिना (मास)
६ महिने १ अयन
२ अयन १ मानवी वर्ष
३६० मानवी वर्ष १ दैवी वर्ष
१२,००० दैवी वर्ष ४ युगं
४३,२०,००० मानवी वर्ष
१ चौकडी
७२ चौकड्या (चतुर्युग) ३१ कोटी १० लाख ४० हजार वर्षे
१ मन्वंतर
अशी १४ मन्वंतरं झाली की तो ब्रम्हदेवाचा एक दिवस.
१४ मन्वंतरं ४३५.४५ कोटी मानवी वर्षे
ब्रम्हदेवाचा १ दिवस
ब्रम्हदेवाचा दिवस आणि रात्र ८७०.९१ कोटी मानवी वर्षे
(सृष्टीचा आरंभ / अंत)
सध्या चौदा पैकी सातवे वैवस्वत मन्वंतर चालू आहे. त्यातील अठ्ठाविसावे युग म्हणजे कलियुग आहे.
म्हणजे – ४३५.४५ कोटी + २८ युगं (३ कोटी २ लाख वर्षे) = ४३८.६५ कोटी वर्षे.
(गंमत म्हणजे अथर्ववेदातही सृष्टीच्या आयुर्माना संबंधी एक श्लोक आहे –
शतं तेs युतं हायनान् द्वे युगे त्रीणि चत्वारि … ॥अथर्ववेद ८.२.२१॥
या श्लोकाच्या गणनेनुसार सृष्टीचे वय येतंय – ४३२ कोटी वर्षे.)
याचा अर्थ, आपल्या ‘तथाकथित खऱ्या भासणाऱ्या, पण खोट्या असलेल्या’ पुराणात सृष्टीचा निर्मितीकाळ हा ४३५.६५ कोटी वर्षे आहे असं लिहिलंय. आणि आधुनिक विज्ञान अगदी काटेकोरपणे केलेल्या निरीक्षणातून हे नोंदवतंय की सृष्टीचा उगम ४५४ कोटी वर्षांपूर्वी झाला असावा.

याचाच अर्थ, आपली पुराणं ही आधुनिक काळात नोंदलेल्या निरीक्षणांच्या बरीच जवळ आहेत. काही हजार वर्षे पूर्वी, आजच्या सारखी आधुनिक साधने नसताना, आपल्या पूर्वजांनी पृथ्वीच्या उगमाचं हे ज्ञान कुठून मिळवलं असेल..?
——–          ——–           ——–           ——–

आजही आपल्या शाळेतली पोरं शिकतात की ‘निकोलस कोपर्निकस’ (१४७३ – १५४३) ह्या पोलंड मधील खगोल शास्त्रज्ञाने, सर्वप्रथम ‘सूर्य हा आपल्या ग्रहमालिकेचा केंद्र बिंदू असून पृथ्वी ही सूर्याभोवती फिरते’ असे सांगितले..!

आपणही इतके करंटे की हीच माहिती पुढे देत राहिलो….

ह्या कोपर्निकस च्या सुमारे अडीच, तीन हजार वर्षांपूर्वी पाराशर ऋषींनी विष्णुपुराणाची रचना केलेली आहे. त्या विष्णुपुराणातील आठव्या अध्यायातील पंधरावा श्लोक आहे –
नैवास्तमन मर्कस्य नोदयः सर्वता सतः I
उदयास्तमनाख्यं हि दर्शना दर्शनं रवेः I
अर्थात ‘सत्य सांगायचं झालं तर सूर्याचा उदय आणि अस्त म्हणजे सूर्याचे अस्तित्व असणे आणि नसणे असे होत नाही. सूर्य नेहमीच तिथे आहे.’

आपले हुकलेले श्रेय - १

 

अगदी अश्याच स्पष्टपणे सूर्य, पृथ्वी, चंद्र, ग्रह-गोल-तारे या सर्वांबाबत आपल्या पूर्वजांना माहिती होती. आणि ती सर्वांनाच होती. त्यात खूप काही थोर आपल्याला माहीत आहे, अशी भावना कुठेही नव्हती.

म्हणजे ज्या काळात गाजलेला पाश्चात्य शास्त्रज्ञ टोलेमी (Ptolemy – AD 100 ते AD 170) हा ‘पृथ्वी स्थिर आहे आणि सूर्य तिच्या भोवती फिरतो’ हा सिध्दांत मांडत होता, आणि पाश्चात्य जग (अगदीच तुरळक अपवाद वगळता) त्याचं समर्थन करत होतं, त्या काळात भारतात आर्यभट्ट अत्यंत आत्मविश्वासाने आपले प्राचीन ज्ञान प्रतिपादन करत होते –
अनुलोमगतिनरस्थ: पश्यत्यचलं विलोमगं यद्वत्।
अचलानि भानि तदवत्समपश्चिमगानि लङ्कायाम्॥
उदयास्तमयनिमित्तं नित्यं प्रवहेण वायुना क्षिप्त:।
लङ्कासमपश्चिमगो भपञ्जर: सग्रहो भ्रमति॥
(आर्यभटीय ४.९ ते ४.१० श्लोक)
अर्थात ‘ज्या प्रमाणे अनुलोम (गतीने पुढे) जाणारा आणि नावेत बसलेला मनुष्य, अचल असा किनारा विलोम (मागे) जाताना पहातो, त्याच प्रमाणे लंके मधे अचल असे असलेले तारे पश्चिम दिशेस जाताना दिसतात.’

किती स्पष्ट शब्दात समजवलंय..! लंकेचा संदर्भ इतकाच, की पूर्वी, म्हणजे ग्रीनविच रेखा ठरवण्यापूर्वी, भारतीयांचे असे अक्षांश – रेखांश होते, आणि त्यातील विषुववृत्त लंके वरून जात होते.

पुढे तेराव्या शतकात ज्ञानेश्वर माउली (१२७५ – १२९६) अगदी सहजपणे लिहून जातात –
अथवा नावे हन जो रिगे । तो थडियेचे रुख जातां देखे वेगें ।
तेचि साचोकारें जों पाहों लागे । तंव रुख म्हणे अचळ ॥
– श्री ज्ञानेश्वरी ४-९७
आणि उदोअस्ताचेनि प्रमाणें, जैसे न चलतां सूर्याचें चालणें।
तैसें नैष्कर्म्यत्व जाणे, कर्मीचि असतां ॥
– श्री ज्ञानेश्वरी ४-९९
ह्या ओव्या म्हणजे आर्यभट्ट ने दिलेल्या उदाहरणाचे सरळ सरळ प्राकृत स्वरूप आहे. याचाच दुसरा अर्थ, मुस्लिम आक्रमक भारतात येई पर्यंत जी शिक्षण प्रणाली आपल्या देशात होती, त्या प्रणालीत ही सर्व माहिती अंतर्भूत असणार. खगोल शास्त्राचे हे ‘बेसिक सिध्दांत’ त्या काळातल्या विद्यार्थ्यांना नक्कीच माहीत असणार. आणि म्हणूनच ज्ञानेश्वर सुध्दा अगदी सहजपणे हा सिध्दांत लिहून जातात.

याचाच दुसरा अर्थ असा की जे ज्ञान आम्हा भारतीयांना अगदी सहज रूपाने, हजारो वर्षांपासून होते, तेच ज्ञान पंधराव्या शतकात कोपर्निकस ने मांडले, आणि साऱ्या जगाने ‘जणु काही कोपर्निकस ने मोठा थोरला शोध लावला आहे’ अश्या स्वरूपात स्वीकार केले.
आणि भारतातल्या पिढ्यान पिढ्या, ‘हा शोध कोपर्निकस ने लावला’ असं शिकू लागल्या, शिकवू लागल्या..!

किती मोठं दुर्दैव आपलं…!
——–        ——–          ——–          ——–
हे जसं सूर्याच्या केंद्रीय स्थाना बद्दल आहे, तसंच सूर्यप्रकाशाच्या गतीबद्दल ही आहे.

आज तिसरी – चौथीतला मुलगा ही शिकतो की प्रकाशाच्या गतीचा शोध डेनिश खगोलशास्त्रज्ञ ओले रोमर (Olaus Roemer) याने सन १६७६ मधे, अर्थात आपल्या महाराष्ट्रात छत्रपती शिवाजी राजे सिंहासनाधीश्वर झाल्यानंतर दोनच वर्षांनी, लावला. अर्थात अगदी अलीकडे.

मात्र खरी परिस्थिती काय आहे..?

युनेस्को च्या अधिकृत अहवालात म्हटल्या गेल्या प्रमाणे, जगातील सर्वात प्राचीन ग्रंथ हा ऋग्वेद आहे. तो इसवी सनापूर्वी किमान पाच ते सहा हजार वर्षांपूर्वी लिहिल्या गेला असावा. तर ह्या ऋग्वेदाच्या पहिल्या मंडलात, पन्नासाव्या सूक्तात, चौथ्या श्लोकात काय म्हटले आहे –
तरणिर्विश्वदर्शतो तरणिर्विश्वदर्शतो ज्योतिष्कृदसि सूर्य ।
विश्वमा भासि रोचनम् ॥ ऋग्वेद १.५०.४

अर्थात हे सूर्या, गतीनं भारलेला (तीव्रगामी) तू, सर्वांना दिसतोस. तू प्रकाशाचा स्त्रोत आहेस. तू साऱ्या जगाला प्रकाशमान करतोस.

पुढे चौदाव्या शतकात, विजयनगर साम्राज्यातील सायणाचार्य (१३३५ – १३८७) ह्या शास्त्रज्ञाने ऋग्वेदाच्या ह्या श्लोकाची मीमांसा करताना लिहिले –

तथा च स्मर्यते योजनानां सहस्त्रं द्वे द्वे शते द्वे च
योजने एकेन निमिषार्धेन क्रममाण नमोऽस्तुते॥ – सायण ऋग्वेद भाष्य १.५०.४

अर्थात –
प्रकाशाने पार पडलेले अंतर २,२०२ योजने (द्वे द्वे शते द्वे..)
१ योजन ९ मैल, ११० यार्ड्स
९.०६२५ मैल
अर्थात प्रकाशाचे अंतर ९.०६२५ X २२०२
२१,१४४.७०५ मैल
घेतलेला वेळ अर्धा निमिष = १/८.७५
०.११४२८ सेकंद
अर्थात प्रकाशाचा वेग १८५,०२५.८१३ मैल / सेकंद
आधुनिक गणनेनुसार प्रकाशाचा वेग १८६,२८२.३९७ मैल / सेकंद

म्हणजे लक्षात घ्या, ओले रोमर च्या किमान पाच हजार वर्ष आधी आपल्याला सूर्य प्रकाशाच्या वेगाची कल्पना होती. या संदर्भातील काही सूत्र आधी ही असतील. पण आज ती उपलब्ध नाहीत. आज आपल्याजवळ आहे तो सायणाचार्य यांनी लिहिलेल्या ऋग्वेदावरील मिमांसेच्या रुपात असलेला खणखणीत पुरावा. ओले रोमर च्या तीनशे वर्षां आधी मोजलेला प्रकाशाचा वेग..!

आणि तरीही आपण पिढ्यान पिढ्या शिकत राहणार की प्रकाशाच्या गतीचा शोध हा युरोपियन शास्त्रज्ञ ओले रोमर ने लावला..?

असं किती बाबतीत आपण म्हणत राहणार..?
——–        ——–        ——–         ——–

ग्रहण ही संकल्पना किती तरी जुनी. चीनी वैज्ञानिकांनी २,६०० वर्षात एकूण ९०० सूर्यग्रहण आणि ६०० चंद्रग्रहण झाल्याची नोंद ठेवली आहे. मात्र ह्या ग्रहणाचं कारण कोणीही सांगू शकत नव्हतं.

आर्यभट

पाचव्या शतकात आर्यभट ने अगदी स्पष्टपणे सांगितलं की –

छादयति शशी सूर्य शशिनं महती च भूच्छाया ।। ३७ ।।
– गोलपाद, आर्यभटीय

अर्थात ‘पृथ्वीची सावली चंद्राला झाकोळते तेंव्हा चंद्रग्रहण होते. अगदी आठ हजार वर्षांपूर्वीच्या ऋग्वेदात चंद्राला उद्देशून म्हटले आहे –
ॐ आयं गौ : पृश्निरक्रमीद सदन्नमातरं पुर : पितरञ्च प्रयन्त्स्व : ॐ भू : गौतमाय नम : । गौतमायावाहयामि स्थापयामि । ४३
अर्थात पृथ्वीचा उपग्रह असलेला चंद्र, हा आपल्या मातृग्रहा भोवती फिरतो, जो त्याच्या (पृथ्वीच्या) प्रकाशमान पितृग्रहाभोवती फिरत असतो.

अजून किती स्पष्ट हवं..? लक्षात घ्या, आजपासून सुमारे आठ हजार वर्षांपूर्वी आपल्या पूर्वजांना हे माहीत होतं की पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते आणि चंद्र पृथ्वीभोवती फिरतो..! याच्या हजारो वर्षानंतर उर्वरित जगाला, आणि विशेष करून पाश्चात्य जगाला हे ज्ञान मिळालं.

यात महत्वाचं म्हणजे हे ज्ञान आपल्या देशात फार पूर्वीपासून होतं. त्यामुळे ह्या गोष्टी माहीत आहेत, म्हणजे आपल्याला फार कांही मोठं ज्ञानाचं भांडार माहीत आहे, असा अभिनिवेश कुठेही नव्हता. आणि म्हणूनच ज्ञानेश्वर किंवा गोस्वामी तुलसीदास अशी महत्वाची माहिती सहजगत्या लिहून जातात..!
– प्रशांत पोळ

…आणि वैष्णवांच्या भूमीत फुलले कमळ!

देशाच्या राजकारणाला वळण देऊ शकणाऱ्या पाच राज्यांच्या निवडणुका जेंव्हा जाहीर झाल्या, तेंव्हा त्यातील दोन राज्य अगदी लहान होती – गोवा आणि मणिपुर. एक देशाच्या दक्षिण-पूर्वेत तर दुसरे उत्तर-पूर्वेच्या टोकाला. अगदी ‘डायगोनली अपोझिट’. दोन्ही प्रांतात ख्रिश्चन मतदारांचा आणि चर्च चा प्रभाव हा समान दुवा.

आणि ह्या दोन्ही राज्यात दुसऱ्या क्रमांकावर असलेल्या भाजप ने सत्ता पटकाविली आहे. ‘खाये गोरी का यार, बलम तरसे…!’ म्हणत सोशल मिडिया वर या दोन्ही राज्यांचे यथार्थ वर्णन केले जात आहे..!

मणिपुर निवडणुका - ३

या दोन्ही राज्यात क्रमांक एक चा पक्ष कॉंग्रेस होता. दोन्ही कडे त्याला फक्त ३ – ४ आमदारांची गरज होती. आणि दोन्ही राज्यात मागून येऊन, तत्परता आणि चपळता दाखवत भाजप ने सत्ता आपल्या हातात घेतली.

या दोन्ही राज्यांपैकी मणिपुर मधे भाजप चं सत्तेवर येणं फार महत्वाचं होतं. मणिपुर हे भारताच्या अगदी उत्तर-पूर्वेच्या टोकाचं राज्य. याची पूर्व सीमा, मियांमार (ब्रम्हदेश) ला लागुन असलेलं राज्य. अस्वस्थ आणि अशांत राज्य. अवघ्या २८ लाख लोकसंख्या असलेलं हे राज्य, देशाच्या सुरक्षिततेच्या दृष्टीने महत्वाचं आहे.

या राज्यात भाजप चं अस्तित्व अक्षरशः नगण्य होतं. मुळात ख्रिश्चन प्रभाव असलेलं हे राज्य अजूनही आपली प्राचीन ‘वैष्णव परंपरा’ सांभाळून आहे. मात्र दहशतवादाने ह्या राज्याला फार त्रास दिलाय. मियांमार ची सीमा लागून असल्याने, दहशतवादी आणि फुटीरतावादी, एखादे मोठे हत्याकांड करून, मियांमार मधे लपतात. आणि म्हणुनच सन २०१५ मधे आपल्या सैन्याने मणिपुर-नागालेंड ला चिटकलेल्या मियांमार च्या हद्दीत शिरून सुमारे तीस दहशतवाद्यांना मारून त्यांचे अड्डे ध्वस्त केले. कदाचित भाजपाच्या यशाचा पाया याच घटनेत दडला असावा..!

मणिपुर निवडणुका - ४

भाजपाच्या दृष्टीने मणिपुर चं महत्त्व हे देशाच्या सीमेवरील राष्ट्र म्हणून जास्त आहे. सुरक्षिततेच्या दृष्टीने इतर देशांशी सीमा लागून असलेल्या राज्यांमध्ये राष्ट्रवादी विचारधारेचं सरकार असणे आवश्यक आहे. म्हणूनच भाजप ने जम्मू-काश्मीर मधे तडजोडी करत पी डी पी बरोबर संयुक्त सरकार स्थापन केले. आणि म्हणूनच पंजाब हातचे गेल्यावर, मणिपुर मधे सरकार येणे आवश्यक होते. या कारणासाठीच ६० पैकी फक्त एक तृतियांश (२१) आमदार असूनही भाजप ने मणिपुर मधे आपला मुख्यमंत्री बसवला.

सन २०१२ च्या निवडणुकांत भाजप ला मिळालेल्या मतांची टक्केवारी होती, फक्त २.१२% आणि या निवडणुकीत मिळालेली मतं आहेत – ३६.६%. म्हणजेच भाजप च्या मतांमध्ये सणसणीत अठरा पटीची वाढ…!

कॉंग्रेस च्या मतांमध्ये काहीशी घसरण झाली. मागच्या वेळी मिळालेल्या ४२.४% मतांच्या तुलनेत त्यांना ३५.१% मतं मिळाली. अर्थात भाजप पेक्षा दीड टक्का कमीच. मात्र मिळालेल्या जागा ह्या भाजप पेक्षा सात ने जास्त होत्या. यंदा अप्रत्याशित रित्या रामविलास पासवान यांच्या पक्षाला ही एक जागा मिळाली.

मात्र सर्वांचे लक्ष असलेल्या थाऊबल ह्या विधानसभा क्षेत्रात निवडणुक निकाल अगदीच अळणी निघाले. या आधी तीनदा निवडणूक जिंकलेल्या, मुख्यमंत्री इबोबी सिंह यांच्या विरोधात, इरोम शर्मिला’ ह्या निवडणूक लढवत होत्या. मणिपुर मधून AFSPA हा दहशतवाद विरोधी कायदा दूर करावा म्हणून त्या १५ वर्ष उपोषण करत होत्या. गंमत म्हणजे त्यांना पंधराशे मतं ही मिळाली नाहीत. इबोबी सिंह यांना १५,००० तर शर्मिला इरोम यांना फक्त १०० मतांवर समाधान मानावे लागले. भाजप चे प्रदेश अध्यक्ष चाओबा सिंह हे मुख्यमंत्री पदाचे ही दावेदार होते. मात्र नाम्बोल विधानसभा क्षेत्रातून त्यांना हार मानावी लागली.

निवडणुकीचे निकाल लागल्यावर कॉंग्रेस कडे २८ आमदार असल्यामुळे, त्यांचेच सरकार बनेल असे चित्र होते. कॉंग्रेस ला फक्त तीन आमदारांचीच गरज होती, तर भाजप हा हवे होते १० आमदार..!

मणिपुर निवडणुका - २

मात्र ससा – कासवाच्या शर्यती सारखं, भाजप ने चपळता दाखविली. चार आमदार असलेल्या ‘नागा पीपल्स फ्रंट’ आणि चार आमदार असलेल्या ‘नेशनल पीपल्स फ्रंट’ ला आपल्या बाजूला वळवले. हे घसघशीत आठ आमदार भाजप च्या बाजूला आल्यावर इतर दोन आमदार सहज रित्या येऊन मिळणार हे निश्चित होतं. गोवा आणि मणिपुर मधे कॉंग्रेस ने सरकार स्थापनेसाठी जो काही वेळ लावला त्यावरून हे स्पष्ट होतं की कॉंग्रेस मधील जीवनेच्छाच संपून गेलेली आहे. निवडणुकीच्या काळातही कॉंग्रेस चे पर्यवेक्षक होते, कॉंग्रेस च्या आपल्संख्यांक मोर्च्याचे प्रमुख, करिम लश्कर, ज्यांना कॉंग्रेस चे कार्यकर्ते तरी ओळखत असतील की नाही ही शंका आहे.

आणि म्हणूनच भाजप चे केंद्रीय मंत्री पियुष गोयल आणि प्रकाश जावडेकर जेंव्हा इंफाळ मधे सरकार स्थापन करण्यासाठी जोमानं गाठी-भेटी घेत होते, तेंव्हा कॉंग्रेस चे केंद्रीय नेतृत्व काहीही हालचाल न करता आराम करत होते.

एन बिरेन सिंह हे भाजप चे मणिपुर चे पहिले मुख्यमंत्री आहेत. त्यांनी तृणमूल कॉंग्रेस च्या पांगीजम सरतचन्द्र सिंह यांना पराभूत केले. कधी फुटबाल चे चांगले खेळाडू असलेले बिरेन सिंह हे पूर्वी कॉंग्रेस चे मुख्यमंत्री इबोबी सिंह चे उजवे हात समजले जायचे. कॉंग्रेस च्या नेतृत्वाशी मतभेद झाल्यामुळे गेल्या वर्षी त्यांनी कॉंग्रेस सोडून भाजप मधे प्रवेश केला होता.

पूर्वांचलातील मणिपुर हे भाजपा शासित तिसरे राज्य झाले आहे. अरुणाचल प्रदेश, आसाम आणि आता मणिपुर. गेली अनेक वर्षे आपले पूर्वांचल, अस्वस्थ राहिलेले आहे. देशाचा हा समृध्द आणि संपन्न भाग दहशतवादामुळे उपेक्षित राहिलेला होता. नागलंड, मणिपुर आणि मिझोरम या, मियांमार च्या सीमेला लागून असलेल्या राज्यांमध्ये तर फुटीरतावादी शक्तींनी थैमान घातले होते. आता मणिपुर मधे भाजप च्या रुपात राष्ट्रवादी विचारांचे सरकार आल्यामुळे सीमेवर एक जागता प्रहरी तैनात झाला आहे..!
– प्रशांत पोळ

केरळ च्या लाल दहशतवादाचा देशव्यापी धिक्कार..!

कांजीकोडे. पलक्कड जिल्ह्यातलं एक लहानसं गाव. केरळ च्या पूर्व सीमेवर असणारं. तामिळनाडू ला खेटून वसलेलं. मात्र औद्योगिक बाबतीत पुढारलेलं. केरळ चे पूर्व मुख्यमंत्री आणि मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्षाचे नेते अच्युतानंदन यांचं हे विधानसभा क्षेत्र. पलक्कड ह्या लोकसभा क्षेत्रात असणारं. १९५७ पासून एकूण ११ वेळा ह्या जागेवर कम्युनिस्ट खासदारांचा कब्जा राहिलेला आहे. त्यातील १९९६ पासून सतत ६ वेळा मार्क्सवादी पक्षाचाच खासदार निवडून आलेला आहे.

तर अश्या ह्या मार्क्सवाद्यांचा सुरक्षित तटबंदीत, कांजीकोडे मधे, कन्नन हा संघाचा स्वयंसेवक पंचायत समितीवर भाजप तर्फे निवडून आला. त्याचा भाऊ राधाकृष्णन हा संघाचं काम करणारा हाडाचा स्वयंसेवक. कन्नन ची बायको विमला हिला संघ आणि भाजप ची ओळख झाली ती सासरी आल्यावरच. मग ती देखील हिरीरीने भाजपच्या महिला मोर्चाचं काम करू लागली. या दोन भावांचं एकत्र कुटुंब. पूर्णपणे संघ समर्पित. एका लहानश्या एकमजली बैठ्या घरात त्यांचा निवास.

मात्र कन्नन – राधाकृष्णन परिवाराचं संघ – भाजप विषयी प्रेम आणि त्यांचा वाढता प्रभाव हा मार्क्सवादी गुंडांना पचनी पडणं शक्यच नव्हतं. तश्यातच मागच्या विधानसभा निवडणुकीत फक्त २,५०० मतं मिळविणाऱ्या भाजप ने ह्या विधानसभा निवडणुकीत चमत्कार केला. चक्क ४६,००० मतं घेऊन भाजप दुसऱ्या स्थानावर आला. अच्युतानंदन च्या समर्थकांना हे सहन होणं शक्यच नव्हतं. त्यांनी आधी धमक्या दिल्या. पण हे दोघेही भाऊ बधले नाहीत. पक्षाचं काम करतच राहिले.

अश्या ह्या स्वाभिमानी, राष्ट्रभक्त परिवाराला अद्दल घडविण्यासाठी मार्क्सवादी गुंडांनी २८ डिसेंबर च्या अगदी पहाटे, अडीच वाजता, त्यांच्या घरावर पेट्रोलबॉम्ब फेकला आणि घराचे दरवाजे बाहेरून बंद केले.मार्क्सवादी हिंसाचार - १

त्या भडकलेल्या आगीत हे कुटुंब अक्षरशः होरपळून निघालं. आणि पुढील आठ – दहा दिवसात हे तिघंही, ह्या मार्क्सवादी हिंसेत हुतात्मे झाले…! त्या विमलेचा दोष इतकाच होता की त्या माउलीने संघ समर्पित, राष्ट्रभक्त कुटुंबात विवाह केला..!

मार्क्सवादी गुंडांनी, त्यांची सत्ता केरळ मधे पुनः स्थापित झाल्यानंतर घातलेल्या हैदोसाचा हा फक्त एक नमुना आहे.

पलक्कड मधल्या कांजीकोडे हल्ल्याची शाई वाळलीही नसेल तर मार्क्सवाद्यांनी या जानेवारीच्या पहिल्या आठवड्यात मल्लपुरम जिल्ह्यात आपल्या क्रौर्याची आणखी एक चुणूक दाखवली.

सुरेश हा मल्लपुरम जिल्ह्यातला भाजप चा सक्रीय कार्यकर्ता. स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी त्यांच्या ‘मोपल्यांचे बंड’ ह्या पुस्तकात वर्णन केलेला मलाबार भाग तो हाच. पूर्णपणे मुस्लिम बहुल. येथील ‘मुस्लिम लीग’ चे खासदार ई. अहमद यांचा नुकताच मृत्यू झालाय. येथील आमदारही मुस्लिम लीग चाच आहे. या जिल्ह्यात मुस्लिम लीग खालोखाल चलती असते ती मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्षाची. मात्र २०१४ च्या लोकसभेत भाजप ने चांगलीच मुसंडी मारली आणि ६४,००० मतं मिळविली. मे, २०१६ मधे झालेल्या विधानसभा निवडणुकांतही भाजप ची कामगिरी फारच छान होती. म्हणजे पुढील निवडणुकीत मार्क्सवादी पक्षाला बाजूला सारून, भाजप हा पक्ष मुस्लिम लीग बरोबर टक्कर देऊ लागेल अशी चिन्ह निर्माण झाली.

झालं. मार्क्सवादी खवळले. त्यांनी संघ आणि भाजप ला अद्दल घडविण्यासाठी सुरेश ह्या भाजप च्या कार्यकर्त्यावर हल्ला केला. सुरेश आपल्या परिवारा सोबत कार ने जात असताना ह्या मार्क्सवादी गुंडांनी मल्लपुरम जिल्ह्याच्या तिरूर जवळ त्याची कार थांबवली. जबरदस्तीनं कार चा दरवाजा उघडला. सुरेश च्या १० महिन्यांच्या लहान बाळाला पायाला धरून रस्त्यावर फेकून दिलं आणि सर्वांसमोर सुरेश ला भोसकलं…!

मार्क्सवादी हिंसाचार - ५

सुरेश चा गुन्हा काय होता..? तर तो मल्लपुरम जिल्ह्यात प्रामाणिकपणे भाजप चं काम वाढविण्याचा प्रयत्न करत होता.

अशी अनेक उदाहरणं आहेत. मे, २०१६ मधे यु डी एफ चं राज्य आल्यावर आणि ‘पिनरई विजयन’ मुख्यमंत्री झाल्यावर हे मार्क्सवादी गुंड अक्षरशः चेकाळले आहेत.

पिनरई विजयन मुख्यमंत्री झाल्यापासून, आजपर्यंत, अर्थात फक्त नऊ महिन्यांच्या कालावधीत बारा संघ स्वयंसेवकांची / भाजप कार्यकर्त्यांची निर्मम हत्या झालीय. शंभर च्या आसपास संघ स्वयंसेवकांना कायमचं अपंगत्व आलंय. आणि ह्या नऊ महिन्यात संघ स्वयंसेवकांच्या एकूण पाचशे पेक्षा जास्त घरांवर हल्ले झालेले आहेत…!

हे भयानक आहे. फार जास्त भयानक आहे. आणि दुर्दैवाने ह्याची दखल न राष्ट्रीय मिडियात घेतली जातेय, न प्रादेशिक. ‘असहिष्णुते’ वरून देश सोडण्याच्या धमक्या देणारे, अवार्ड वापस करणारे सारे चिडीचूप बसलेत. बरखा दत्त, राजदीप सरदेसाई, अरुंधती रॉय वगैरे ‘बुद्धिवंतांनी’ केरळ च्या लाल दहशतवादा विरुध्द ‘ब्र’ देखील उच्चारलेला नाही.

केरळ मधे कम्युनिस्टांनी संघाच्या स्वयंसेवकांवर आक्रमणं करण्याचा इतिहास तसा जुना आहे. संघाच्या विचारसरणी बद्दल लोकांचं आकर्षण वाढू लागलं आणि कम्युनिस्टांची अस्वस्थताही वाढू लागली. कारण कम्युनिस्ट पक्षाचे अनेक कार्यकर्ते संघाचे चांगले स्वयंसेवक झाले. आणि येथूनच संघर्षाला सुरुवात झाली.

जानेवारी १९४८ मधे, संघ बंदी पूर्वी काही दिवस, श्री गुरुजी केरळ च्या प्रवासात होते. एर्नाकुलम मधे स्वयंसेवकांची बैठक घेत असताना त्या बैठकीवर मार्क्सवादी गुंडांनी हल्ला केला. मात्र स्वयंसेवकांनी तो परतवून लावला. पुढे संघ बंदी हटल्या नंतर जेंव्हा श्री गुरुजींचा पहिला केरळ प्रवास झाला, तेंव्हाही अलपुझ्झा मधे त्यांच्या कार्यक्रमात हल्ला करण्यात आला. अर्थात स्वयंसेवकांच्या सावधतेने विपरीत काही घडू शकले नाही.

१९६७ च्या जनसंघाच्या कालिकत अधिवेशनानंतर, कम्युनिस्ट अधिकच आक्रमक झाले. १९६९ मधे चिन्मय मिशन चे संस्थापक स्वामी चिन्मयानंद, विद्यार्थी परिषदेच्या एका कार्यक्रमात भाग घेण्यास त्रिशूर च्या केरलवर्मा कॉलेजात आले असताना त्यांच्यावर प्राणघातक हल्ला झाला. मात्र सुदैवाने परिषद कार्यकर्त्यांनी तो ही परतवून लावला.

१९६९ मधे आताचे मुख्यमंत्री पिनरई विजयन हे कण्णुर मधे एस एफ आय चे सचिव होते. अत्यंत आक्रमक आणि क्रूर अशी त्यांची प्रतिमा होती. कण्णुर मधे कम्युनिस्टांच्या ‘लाल दहशतवादाला’ सुरुवात झाली ती प्रामुख्याने याच काळात. २८ एप्रिल १९६९ ला कण्णुर मधे, टेलरिंग चा व्यवसाय करणारे संघ स्वयंसेवक, वडिक्कल राधाकृष्णन यांची निर्घुण हत्या झाली. पोलिसांनी जे आरोपी पकडले त्यातील दोन प्रमुख नावे होती – पिनरई विजयन आणि कोडियारी बाळकृष्णन. मात्र सहा महिन्यांच्या मामुली कैदेनंतर ती दोघंही पुराव्या अभावी निर्दोष सुटली..! महत्वाचे म्हणजे यातील पिनरई विजयन हे सध्या केरळ चे मुख्यमंत्री आहेत, तर कोडियारी बाळकृष्णन हे केरळ मधे अनेक वर्ष मंत्री होते आणि सध्या मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्षाच्या केरळ शाखेचे महामंत्री आहेत..! गेल्या मे महिन्यात, कम्युनिस्ट परत सत्तेवर आल्यावर संघ स्वयंसेवकांवरचे हल्ले का वाढले, हे यातून स्पष्ट होतं..!!

कण्णुर लोकसभा क्षेत्रातून मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्षातर्फे दोनदा खासदार राहिलेल्या ए. पी. अब्दुल्लाकुट्टी यांचं एक पुस्तक प्रसिध्द आहे – ‘निंगलेने कॉंग्रेस अक्की’ (अर्थात ‘तुम्ही मला काँग्रेसी बनविलं’ कारण २००९ नंतर हे अब्दुल्लाकुट्टी कॉंग्रेस मधे शामिल झाले). यात अब्दुल्ला कुट्टी नी पिनरई विजयन बरोबर काम करताना चे अनेक अनुभव दिलेले आहेत. एका ठिकाणी ते लिहितात, “पिनरई विजयन यांनी पश्चिम बंगाल च्या मार्क्सवादी साथीदारांची प्रशंसा करत आम्हाला समजावलं की आपल्या वैचारिक विरोधकांना इतक्या शिताफीने नष्ट केले पाहिजे की त्यांचा कुठलाही मागमूस उरता कामा नये”. अब्दुल्लाकुट्टी पुढे लिहितात, “विजयन म्हणत होते की तुमचा विरोधक तुम्हाला जिवंत मिळाला तर त्याला बांधून पोत्यात घाला. नंतर जमिनीत खोल खड्डा खणून ते पोतं त्यात टाका. वरून भरपूर मीठ घालून तो खड्डा बुजवा. कोणाला काही कळणार ही नाही..!

अश्या क्रूर काळजाचा माणूस आज केरळ चा मुख्यमंत्री आहे..!

गेल्या साठ – सत्तर वर्षांची कम्युनिस्टांची शैली ही भयानक दहशतवादाची राहिलेली आहे. कम्युनिस्टांना फक्त हत्या करायची नसते, तर अत्यंत क्रूर, पाशवी आणि बीभत्स पद्धतीने करायची असते, ज्या द्वारे एक जबरदस्त दहशत लोकांमध्ये पसरेल. त्यामुळे त्यांनी केलेल्या सर्व हत्या या अश्या नृशंस आणि निर्घृण प्रकारातच मोडतात.

साधारण दर पाच वर्षानंतर केरळात डाव्यांची सत्ता येते. अशी सत्ता आल्यावर त्यांच्या क्रौर्याला उधाण येतं अन संपूर्ण प्रशासन तंत्र ते या कामासाठी वापरतात. सध्याचे मुख्यमंत्री पिनरई विजयन यांनी गृहखाते स्वतःजवळ ठेवलंय ते या साठीच..! या संदर्भातलं एक उदाहरण सांगता येईल –

के. टी. जयकृष्णन हा तरुण भाजयुमो चा प्रदेश उपाध्यक्ष होता, शिवाय शाळेत शिकवणारा लोकप्रिय शिक्षक ही. त्याने अनेक तरुणांना भाजयुमो च्या कामात आणले, ज्यात मार्क्सवादी तरुणही होते. झालं. मार्क्सवादी चवताळले. आणि पाच मार्क्सवादी गुंडांनी भरदिवसा, शाळेत शिरून, जयकृष्णन शिकवत असताना, त्या लहान मुलांसमोर त्याचा निर्घृण खून केला. भर वर्गात केलेल्या ह्या खुनामुळे केरळ हादरलं. सरकारला काही एक्शन घेणं भाग होतं. ते ५ मार्क्सवादी गुंड पकडल्या गेले. २००३ मधे जिल्हा न्यायालयाने त्यांना आजन्म कैदेची शिक्षा सुनावली. २००५ मधे केरळ उच्च न्यायालयानेही हीच शिक्षा कायम ठेवली. अपिलात प्रकरण सुप्रीम कोर्टात गेलं. २००६ मधे न्याय देताना माननीय सर्वोच्च न्यायालयाने केरळ पोलिसांवर भरपूर ताशेरे ओढले. न्यायमूर्तींनी म्हटलं की ‘पोलिसांपेक्षा जास्त हिंमत त्या वर्गातल्या लहानश्या विद्यार्थ्यांनी दाखविली. मात्र पोलिसांनी या प्रकरणात कुठंही गंभीरतेनं काम केल्याचं दिसत नाही’. आणि पाच पैकी चार आरोपी पुराव्या अभावी निर्दोष सुटले. दिल्लीत तेंव्हा डाव्यांच्या मदतीने चालणारे युपीए सरकार होते. त्यात मार्क्सवाद्यांनी चावी फिरवली अन फक्त सहा महिन्यात तो पाचवा आरोपी ही निर्दोष सुटला.

भर वर्गात जयकृष्णन या शिक्षकाचा निर्घृण पणे खून करणारे पाचही मार्क्सवादी गुंड, आज उजळ माथ्यानं केरळ मधे हिंडत आहेत..!

मार्क्सवाद्यांची हीच कार्यशैली आहे. शासकीय यंत्रणेचा पुरेपूर वापर करत, आपल्या कार्यकर्त्यांना ते अलगद वाचवतात.

हा हिंसाचार बंद करण्यासाठी संघाने, मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्षाशी बोलणी करण्याचे तीन प्रयत्न केले.

पन्नास च्या दशकात, आधी केरळ मधे प्रांत प्रचारक असणाऱ्या दत्तोपंत ठेंगडींनी पुढाकार घेतला. त्या काळचे मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्षाचे नेते राममूर्ती यांच्याशी एर्नाकुलम येथे सविस्तर चर्चा झाली. पण नंतरही कम्युनिस्टांचे हल्ले चालूच राहिले. दुसरा प्रयत्न केला, तत्कालीन ‘भारतीय विचार केंद्राचे’ संयोजक असलेल्या पी. परमेश्वरन यांनी. त्यांच्या पुढाकाराने संघाचे दोन वरिष्ठ प्रचारक, भास्कर राव कळंबी आणि रंगा हरी, हे केरळ चे तत्कालीन मुख्यमंत्री के. नयनार यांना दिल्लीत भेटले. मात्र या बैठकीचाही फार काही लाभ झाला नाही.

तिसरा प्रयत्न केला, न्यायमूर्ती व्ही. आर. कृष्णा ऐय्यर यांनी. मात्र ह्या सर्व बैठकींतून हेच निष्पन्न होत होतं की मार्क्सवाद्यांचं ‘कॅडर’ हे शांती वार्ते साठी तयार नाही. मुळात मार्क्सवाद हाच ‘संघर्ष’ ह्या संकल्पनेवर आधारित असल्यामुळे त्यांना संघर्षाचीच ‘ओढ’ जास्त होती. एका प्रसंगी तर मार्क्सवादाचे अर्ध्वयू म्हणवले जाणारे ई एम एस नंबुदरीपाद म्हणाले, “We will take up arms against RSS”

संघ ह्या हल्ल्यांना तोंड देऊ शकतो का..? जास्त स्पष्टपणे मांडायचं तर संघ ह्या हल्ल्यांचा प्रतिकार करू शकतो का..? याचं सरळ उत्तर आहे, होय. संघटीत शक्तीच्या रुपात संघाची ताकद केरळ मधे जबरदस्त आहे. त्यामुळे संघाने मनात आणलं तर केरळ मधे मार्क्सवादी कार्यकर्त्यांना पळता भुई थोडी होईल, हे निश्चित..!

पण मुळात संघाचा तो मार्गच नाही. संघाचा उद्देश स्पष्ट आहे. संघाला साम्यवाद संपवायचा आहे, साम्यवादी नाहीत ! गेल्या चार – पाच वर्षात संघाजवळ आलेल्या अधिकांश कार्यकर्त्यांमधे अधिकतर हे जुने कम्युनिस्ट आहेत. कम्युनिझम च्या विचारधारेला आणि त्यांच्या कार्यशैली ला कंटाळून ते सारे, संघ स्वयंसेवक झालेले आहेत. त्यामुळे ‘प्रत्यक्ष प्रतिकाराचा’ मार्ग हा संघाचा मार्ग नाही हे निश्चित..!

आणि म्हणूनच संघाने केरळच्या ह्या लाल दहशतवादा विरुध्द एक राष्ट्रव्यापी आंदोलन छेडायचे ठरविले. त्यापूर्वी २४ जानेवारी ला दिल्लीत केरळ भवन वर जनाधिकार समिती तर्फे एक धरना आंदोलन झाले, ज्यात संघाचे सह-सरकार्यवाह दत्तात्रेय होसबळे शामिल झाले. मात्र हे सर्व होऊनही संघ स्वयंसेवकांच्या हत्येचं सत्र थांबलं नाही म्हणून १ मार्च ला संघाने देशव्यापी धरणे आंदोलन करायचा निर्णय घेतला. हे प्रदर्शन ‘जनाधिकार समिती’ आणि तिच्या सहयोगी मंचांद्वारे होणार होते.

आणि १ मार्च ला कम्युनिस्टांच्या विरोधात देश भर जे प्रदर्शन झाले, ते फार जबरदस्त होते. अभूतपूर्व होते. देशाच्या काना कोपऱ्यात, अक्षरशः प्रत्येक जिल्ह्यात हे प्रदर्शन झाले. या निमित्ताने केरळ चा ‘लाल आतंक’ लोकांसमोर आला.

बंगळुरू - १

पूर्ण देशभरात, साधारण एक हजार ठिकाणी झालेल्या ह्या प्रदर्शनांमध्ये बारा लाखांपेक्षा जास्त लोकं शामिल झाले. नागपुर ला संघाचे सरकार्यवाह मान. भैय्याजी जोशी यांच्या नेतृत्वात भव्य ‘धिक्कार रैली’ काढण्यात आली. भोपाळ ला संघाचे सह प्रचार प्रमुख जे. नंदकुमार यांच्या नेतृत्वात धरणे आंदोलन झाले. बंगळूर ला क्षेत्रीय संघचालक नागराज आणि भाजप च्या दिल्ली च्या खासदार मिनाक्षी लेखी यांनी केरळ च्या कम्युनिस्टांचे क्रौर्य लोकांसमोर आणले. भुवनेश्वर, चेन्नई, कोलकाता, शिमला, इंदूर, जयपूर, गुवाहाटी, जम्मू, अहमदाबाद… या सर्व ठिकाणी केरळ च्या लाल दहशतवादाला विरोध करण्यासाठी मोठ्या संख्येने नागरिक उपस्थित होते.

मार्क्सवादी हिंसाचार - ४

सोशल मिडिया मधे ही ह्या लाल दहशतवादा विरोधात मोठे आंदोलन उभे राहिले. १ मार्च ला ट्विटर वर #EndViolanceCPM हा हेश टेग पहिल्या क्रमांकावर ट्रेंड करत होता.

संघाच्या ह्या देशव्यापी आंदोलनाने मार्क्सवादी खवळले आहेत. याचा प्रतिशोध म्हणून गेल्या आठवड्याभरात संघ आणि भाजप कार्यकर्त्यांवरचे हल्ले वाढले आहेत. केंद्र शासनाची अगतिकता अशी की एका विशिष्ट सीमेबाहेर ते राज्य शासनाच्या कारभारात हस्तक्षेप करू शकत नाहीत. मग त्या वेळेस राज्य शासनाची बरखास्ती हा एकच मार्ग उरतो.

मात्र ह्या सर्व विषम परिस्थितीत एक मात्र निश्चित की केरळ चा स्वयंसेवक अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतही ठामपणे उभा आहे. आजुबाजूला मृत्यू चे तांडव चालू असतानाही अत्यंत समर्पित भावनेने आणि निर्भयपणे काम करणारा केरळ चा स्वयंसेवक म्हणजे हिंदुत्वाचे खरे-खुरे, चालते बोलते प्रतीक आहे. त्यांच्या ह्या विजीगिषु वृत्तीने लवकरच केरळ मधे कम्युनिस्टांना फार मोठे वैचारिक हादरे बसायला लागणार आहेत, हे स्पष्टपणे दिसतंय..!
– प्रशांत पोळ

श्री यंत्राचे रहस्य…?

गूढ वाटत असलेल्या ‘श्री यंत्रावर’ एक प्रकाशझोत.

त्या घटनेला आता २६ – २७ वर्षे होऊन गेलेली आहेत. मधल्या काळात ती घटना परत तिथे घडल्याचं ऐकिवात नाही. पण १९९० च्या ऑगस्ट महिन्यात, अमेरिकेतला उन्हाळा आपलं उग्र रूप दाखवत असताना, अमेरिकेच्या ओरेगॉन प्रांतात ती घटना घडली. एका कोरड्या ठक्क पडलेल्या तळ्याच्या मातीवर भारतीय ‘श्री यंत्राची’ प्रतिकृती उमटलेली दिसली. अन वेगवेगळ्या कथा, कल्पनांना ऊत आला…!

बरं, ही घटना कोणी एखाद्या चेष्टेखोर माणसाने गंमत म्हणून सांगितलेली नव्हती, तर अमेरिकन एयर फोर्स च्या ‘एयर नेशनल गार्ड’ च्या पायलट ने ती घटना बघितलेली होती. आणि नुसतीच बघून तिचे रिपोर्टिंग केलेले नव्हते, तर त्या ‘श्री यंत्राच्या’ आकृतीचे फोटो ही काढले होते..!

%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%af%e0%a4%82%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a5%a7
इडाहो, ह्या शेजारच्या लागून असलेल्या प्रांताच्या ‘बॉईस एयर बेस’ वर ‘बिल मिलर’ हा पायलट तैनात होता. १० ऑगस्ट १९९० ला तो आपल्या नियमित उड्डाणावर होता. उड्डाण करताना, खाली बघत असताना त्याला ओरेगॉन च्या कोरड्या, वाळलेल्या सरोवरात एक आकृती दिसली. आता इतक्या उंच विमानातून दिसणारी आकृती तशी मोठीच असणार..! बिल च्या म्हणण्याप्रमाणे ती साधारण पाव मैल तरी लांब असावी. म्हणजे जवळपास अर्धा किलोमीटर लांब..!

आता इतकी मोठी आकृती तिथे आधीपासून असणं हे संभव नव्हतं. कारण एयर नेशनल गार्ड च्या पायलटांच्या नजरेतून ती सुटणं शक्यच नव्हतं. अर्थात ती आकृती नवीनच बनलेली होती हे निश्चित..!

परत आपल्या तळावर आल्यावर लेफ्टीनेंट बिल मिलर ने ही बातमी आपल्या वरिष्ठांना सांगितली. ओरेगॉन प्रांताच्या ‘सिटी ऑफ बर्न्स’ पासून साधारण सत्तर मैलांवर ही रहस्यमय आकृती आहे, असे त्याने सांगितले.

ओरेगॉन, इडाहो, नेवाडा . . . हा अमेरिकेतला तसा डोंगराळ आणि काही प्रमाणात वाळवंटी भाग. मात्र ह्या राज्यांचे आकार आणि विस्तार प्रचंड आहेत. ओरेगॉन मधे १९८१ ते १९८५ या काळात ओशो रजनीश वास्तव्याला होते, म्हणून अनेक भारतीयांना ‘ओरेगॉन’ हे नाव परिचित आहे.

त्या बिल मिलर ला हिंदू धर्म, श्री यंत्र वगैरे गोष्टी माहीत असण्याचं काहीच कारण नव्हतं. म्हणून त्याने त्या आकृतीला एखाद्या मशीन ची (अर्थातच यंत्राची) आकृती म्हटले.

अधिकाऱ्यांनी घटनास्थळी जाऊन त्या प्रकाराची पुष्टी केली. ती आकृती प्रत्यक्षात दिसल्यावर त्या जागेला ‘सील’ करण्यात आलं. ती आकृती जमिनी च्या पृष्ठभागात तीन ते दहा इंच दाबून / खणून तयार केलेली होती. त्या सर्व रेषांची लांबी मोजली तर ती साधारण साडे तेरा मैल होत होती. बरं, त्या आकृती शेजारी कसल्याही प्रकारचे बुटांचे किंवा टायर्स चे निशाण नव्हते. ही अशी रहस्यमय आकृती कश्या प्रकारे आणि कशी निर्माण झाली हे न समजल्याने तेथील अधिकाऱ्यांनी प्रारंभी ही बातमी दाबून ठेवली.

या घटने नंतर साधारण महिन्याभराने, अर्थात १५ सप्टेंबर, १९९० ला डॉन न्यूमन आणि एलेन डेकर या दोन संशोधकांनी ह्या जागेला भेट दिली. तेंव्हा पर्यंत ती आकृती तशीच होती. सुरुवातीला शास्त्रज्ञांना वाटलं की उत्तर आणि दक्षिण अमेरिकेत, जिथे मैलन मैल पसरलेली शेतं असतात, तिथे पिकं चांगली येण्यासाठी ‘क्रॉप सर्कल्स’ तयार करण्याची पध्दत आहे, त्याच प्रकारची ही आकृती असेल. मात्र निरीक्षणा नंतर त्यांच्या लक्षात आलं की ही आकृती हिंदूंशी संबंधित आहे. पुढे त्यांना ही आकृती म्हणजे ‘श्री यंत्र’ आहे, हे देखील कळालं. मात्र ही अशी अत्यंत प्रमाणबध्द आणि अतिशय विशाल आकृती जमिनीवर तयार होताना आजूबाजूला बुटांच्या, टायर्स च्या कसल्याही खुणा नाहीत, हे जरा आश्चर्यकारक होतं. म्हणून या संशोधनानंतर त्यांच्या मित्राने, डॉ. जेम्स डियरडोर्फ ने, ‘यु. एफ. ओ.’ (अन आयडेंटीफाईड ऑबजेंक्ट्स) मासिकात या घटनेवर एक स्टोरी केली आणि ही आश्चर्यकारक घटना साऱ्या जगासमोर आली.

अर्थातच ‘अंतराळातल्या काही अदृश्य शक्तींनी ही आखणी केली असावी’ अश्या प्रकारच्या किश्श्यांना ऊत आला. तश्यातच ओरेगॉन मधल्या दोन तरुणांनी सांगितले की ह्या आकृत्या आम्हीच काढल्या आहेत. त्यांना जेंव्हा विचारले की ‘ही इतकी प्रमाणबध्द आकृती तुम्ही दोघं इतक्या विशाल प्रमाणावर कशी काय आखू शकलात..? तर जमिनीवर राहू द्या, ह्या कागदावर तरी ही आकृती काढून दाखवा.’

अर्थात दोघांनाही ते जमले नाही आणि त्यांनी तेथून पळ काढला.

तेंव्हा पासून आजपर्यंत ह्या प्रमाणबध्द, आखीव-रेखीव आणि विशाल श्री यंत्राच्या आकृतीचं रहस्य गुलदस्त्यातच आहे…!

‘श्री यंत्र’ हा शब्द ‘गुगल’ केला तर आपल्याला धार्मिक, तांत्रिक अश्या प्रकारचे रिझल्ट मिळतात. नेट वर ‘श्री यंत्र’ विकत मिळतात. अगदी वीस – पंचवीस हजारांचे ‘श्री यंत्र’ ही उपलब्ध आहेत. ‘श्री यंत्राच्या’ वापरामुळे मनुष्याला पैसा आणि इतर हवं ते कसं मिळवता येतं याच्याच जाहिराती दिसतात. थोडक्यात काय, तर ‘श्री यंत्र’ हे श्रद्धा किंवा अंधश्रद्धा पसरविण्याचं मोठं दुकान झालेलं आहे. आणि दुर्दैवाने ‘श्री यंत्राच्या’ होणाऱ्या बुवाबाजी पायी, त्याचे खरे सामर्थ्य, त्याची ताकद, त्यातील लपलेलं गूढ हे लोकांपर्यंत पोहोचतच नाही.

गेल्या दीड – दोनशे वर्षात भौतिक शास्त्रात एक नवीन शब्द ‘कॉईन’ झालाय – ‘सिमेटीक्स’. ग्रीक शब्दापासून तयार झालेल्या ह्या शास्त्राचा संबंध, ध्वनी लहरींपासून निर्माण होणाऱ्या फॉर्मेशन्स च्या संबंधात आहे. सतराव्या शतकात अर्न्स्ट क्लाड्नी ने ह्या शास्त्रावर प्रारंभिक काम केले. मात्र स्विस शास्त्रज्ञ ‘हांस जेनी’ (१९०४ – १९७२) ने ह्याला संपूर्ण आकार दिला.

%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80%e0%a4%af%e0%a4%82%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a5%a7

त्याने पाणी, रेती, माती सारख्या वेगवेगळ्या माध्यमांवर काही ध्वनी लहरी सोडून त्याचे प्रयोग केले. अत्यंत शास्त्रशुध्द रीतीने केलेल्या ह्या प्रयोगांना जगभर मान्यता मिळाली. वेगवेगळ्या ध्वनी लहरींमुळे निर्माण होणाऱ्या पेटर्न्स चा त्याने अभ्यास केला. हे पेटर्न्स निर्माण करण्यासाठी त्याने क्रिस्टल ऑसिलेटर्स वापरून ‘टोनोस्कोप’ हे यंत्र तयार केले.

खरी गंमत तर पुढेच आहे….

हे टोनोस्कोप वापरून त्याने काही भारतीय साधुंना, स्वामींना ॐ शब्दाचा उच्चार करायला लावला. आणि गंमत म्हणजे पाण्यात आणि रेतीवर ॐ मुळे ज्या लहरी निर्माण झाल्या त्यांनी ‘श्री यंत्राचे’ फॉर्मेशन तयार केले. अगदी तसेच. प्रमाणबध्द…!

%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%af%e0%a4%82%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a5%a9

हांस जेनी ने अनेकांकडून ॐ म्हणवून घेतले. ॐ चा जितका जास्त शुध्द उच्चार, तितकीच प्रमाणबध्द ‘श्री यंत्राची’ आकृती निर्माण होत होती…!

अर्थातच ‘श्री यंत्रात’ जबरदस्त ताकद लपलेली आहे आणि ती आपल्या पूर्वजांना काही हजार वर्षे आधी माहीत होती…!

%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%af%e0%a4%82%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a4%93%e0%a4%ae-%e0%a4%ae%e0%a5%8d%e0%a4%b9%e0%a4%9f%e0%a4%b2%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b0

‘श्री यंत्र’ ही अत्यंत जटील आणि व्यामिश्र (कॉम्प्लेक्स) रचना आहे. सामान्य माणसाला त्याचे आरेखन करणे कठीण आहे. या यंत्राच्या केंद्रात एक बिंदू आहे. ह्या बिंदूच्या चारी कडे, एकात एक अडकलेले असे ९ त्रिकोण आहेत. ह्यातील चार वरच्या दिशेने, तर पाच खालच्या दिशेने आहेत. ह्या ९ त्रिकोणांच्या गुंतण्याने एकूण ४३ लहान त्रिकोण तयार होतात, आणि ते अत्यंत प्रमाणबध्द आहेत.

मात्र ‘श्री यंत्राचं’ वैशिष्ठ्य इतकेच नाही. या त्रिकोणांमध्ये ‘फाईबोनेची संख्येचे’ सूत्र आणि ‘गोल्डन रेशो’ मिळतात. ही ‘फाईबोनेची संख्या’ काय आहे..? इटली मधल्या ‘पिसा’ शहराच्या ‘फाईबोनेची’ नावाच्या गणितज्ञाच्या नावावर जगभर चालत आलेली ही संख्या आहे. सन १२०२ मधे ‘फाईबोनेची’ ने ह्या वर पुस्तक लिहिले. आपल्या भारतीयांचे दुर्दैव असे की ही संख्या प्रणाली मुळात भारतीयांनी शोधलेली असली, तरी जगाला मात्र त्याची ओळख आहे ती फाईबोनेची या नावाने. या फाईबोनेची ने, भारतीय गणित शास्त्राची जी पुस्तकं तत्कालीन अरबांनी अनुवादित केली होती, त्या पुस्तकावरून ही संख्या प्रणाली घेतलेली आहे, असे त्यानेच म्हणून ठेवलेले आहे.

फाईबोनेची च्या दीड हजार वर्षं आधी, महर्षि पिंगल शास्त्रींनी त्यांच्या ‘छंद शास्त्राच्या’ पुस्तकात अश्या प्रकारच्या गणितीय संख्येचा विस्ताराने उल्लेख केलेला आहे. त्यांच्या नंतर ६ व्या शतकात विरहंका, सन ११३५ मधे गोपाळ आणि सन ११५० मधे हेमचंद्र शास्त्रींनी ह्या संख्येवर अनेक समीकरणं मांडली आहेत.

तर मुद्दा असा की पिंगल शास्त्रींनी जी गणितीय श्रेणी यात मांडलेली आहे, त्याच्याच अनुसार ‘श्री यंत्राचे’ त्रिकोण निर्माण होताहेत. ‘मेरू प्रस्तर’ (मेरू पर्वत चढण्याच्या पायऱ्या) च्या प्रमाणे हे त्रिकोण तयार झाले आहेत, ज्याला अनेक शतकांनतर ‘पास्कल त्रिकोण’ म्हटल्या गेले. ‘श्री यंत्रात’ मध्यभागी (खालच्या दिशेने असलेला) त्रिकोण आहे. ह्या त्रिकोणाच्या ३ भुजा एकूण ५४ बिंदूंना छेदतात. संयोग म्हणजे संस्कृत मधे ५४ मुळाक्षरं आहेत.

गोल्डन रेशो हा संख्यांचा अनुपात आहे. याची किंमत १.६१८०३ आहे. दोन संख्याचा अनुपात आणि ह्या दोन संख्यांची बेरीज आणि यातील मोठ्या संख्येचा अनुपात हे जर समान असतील तर त्याला गोल्डन रेशो (सुवर्ण अनुपात) म्हणतात. पाय आणि फाय चा अनुपात हा सुवर्ण अनुपात म्हणवला जातो. इजिप्त च्या पिरामिड च्या रचनेत या सुवर्ण अनुपाताचा उपयोग झालेला आहे. आणि विशेष म्हणजे या ‘श्री यंत्रात’ जे त्रिकोण निर्माण होतात, त्या त्रिकोणांच्या बाजूंमध्ये हा ‘सुवर्ण अनुपात’ अर्थात १.६१८०३, आढळून येतो..!

हे सारंच अद्भुत आहे…! अत्यंत व्यामिश्र अश्या गणितीय रचनेतून ‘श्री यंत्र’ तयार होते. तेच ‘श्री यंत्र’ ॐ ध्वनीच्या लहरींनी तयार होते आणि अमेरिकेतल्या ओसाड, वाळलेल्या सरोवरात कोणीतरी भव्य आणि विशाल असे प्रमाणबध्द ‘श्री यंत्र’ काढून ठेवते…!

साधारणतः पौराणिक मान्यतांमधे ‘श्री यंत्राची’ अधिष्ठात्री देवी त्रिपुर सुंदरी मानली जाते. शं‍कराचार्यांपासून अनेकांनी याचा उल्लेख केलेला आहे. ‘श्री यंत्राला’ समृध्दी चं प्रतीक मानल्या जातं.

हे ‘श्री यंत्र’ किंवा ‘श्री चक्र’ भारतातील आणि दक्षिण-पूर्व आशियातील अनेक मंदिरांमधे आहे. चेन्नई चं कामाक्षी मंदिर, कलिकंबल मंदिर, श्रीरंगपट्टणम चं निमिशंबा मंदिर, जयपुर चं काली मंदिर इत्यादी. यातील सर्वात शास्त्रशुध्द पद्धतीने ‘श्री यंत्रावर’ बांधलेलं मंदिर आहे, शं‍कराचार्यांचे आद्य पीठ असलेल्या शृंगेरी मठात…!

तर असं आहे ‘श्री यंत्रा’ चं गूढ. पूर्णपणे वैज्ञानिक आणि गणितीय सिद्धान्तांवर आधारलेलं अत्यंत प्राचीन असं ‘श्री यंत्र’ आज बुवाबाजीच्या विळख्यात अडकलंय, आणि त्यामुळे याची खरी ताकद जगापर्यंत पोहोचतच नाहिये, हीच खंत आहे…!
– प्रशांत पोळ

महाराष्ट्राचं राजकारण बदलून टाकणाऱ्या निवडणुका…!

महाराष्ट्रातल्या ‘मिनी विधानसभा’ समजल्या जाणाऱ्या महापालिका आणि जिल्हा परिषदांच्या निवडणुकीचे निकाल लागलेले आहेत. सर्वत्र स्थिती स्पष्ट झालेली आहे. आणि निवडणुकांनंतर चा धुरळा ही आता खाली बसत चालला आहे.

या प्रसंगी आठवण होते ती चार – पाच महिन्यांपूर्वीच्या परिस्थितीची. आपल्या महाराष्ट्रात तेंव्हाची परिस्थिती कशी होती..? राज्यभरात मराठा समाजाचे मोठ मोठे मोर्चे निघत होते. राज्यभर भाजप सरकार विरोधातलं वातावरण तापवणे चालू होते. महाराष्ट्र परत जाती – बिरादरी च्या झगड्यात होरपळून निघतो की काय, असे चित्र निर्माण होत होते. मु’ख्यमंत्री ब्राम्हण आहे’, या एकाच निकषावर त्यांचा विरोध होत होता. ‘पुढील महिन्यातच भाजप चं केंद्रीय नेतृत्व, ब्राम्हण मुख्यमंत्री हटवून त्या जागी मराठा मुख्यमंत्री नेमणार’ असं छातीठोक पणे सांगणारे भाजप चे नेते ही दिसत होते. तश्यातच दिवाळी नंतर नोटबंदी झाली. त्या विरोधात शिवसेने सारखा पक्ष ही चक्क ममता बेनर्जींनी पुकारलेल्या मोर्चात शामिल झाला. एका विकसित आणि तरीही विकासोन्मुखी अश्या महाराष्ट्र राज्याचे आता पुढे काय होणार असे मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झालेले होते..!

आणि आज..? आज या साऱ्यांचा मागसुमही नाही. अगदी खणखणीतपणे भाजप ने राज्यात आपले वर्चस्व सिद्ध केलेले आहे. दहा पैकी आठ महानगर पालिका आपल्या खिशात घातल्या आहेत. जिल्हा परिषदांमधेही आपली दमदार उपस्थित नोंदवली आहे. विरोधक गपगार झालेले आहेत. आणि मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीसांच्या भरजरी शिरपेचात रत्नजडीत मोत्याचा तुरा खोवल्या गेला आहे..!

%e0%a4%a6%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a5%87%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a5%a9

हे कर्तुत्व जितकं पक्षाचं, त्याहीपेक्षा जास्त, मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीसांचं. अगदी एकहाती निवडणूक त्यांनी खेळली, रंगविली, लढली आणि दणदणीतपणे जिंकूनही दाखविली. ह्या निवडणुकांनी महाराष्ट्राच्या राजकारणाला एक महत्वपूर्ण वळण दिलेलं आहे. यापुढील राज्याच्या राजकारणाचे संदर्भ पूर्णपणे बदलणार आहेत. आणि म्हणूनच ह्या निवडणुकीच्या निकालांचा सर्व पक्षांनी नीट विचार करणं आवश्यक आहे.

भाजप ला जे यश मिळालंय ते अनेकांच्या दृष्टीने आश्चर्यकारक आहे. इतक्या मोठ्या प्रमाणावर भाजप जिंकेल असं अनेक राजकीय विश्लेषकांनाही वाटलं नव्हतं. आणि म्हणूनच भाजप ने ह्या निवडणूक निकालांचे मनन करणे आवश्यक आहे.

ह्या निवडणुकीत भाजप ने अनेक ‘आयातीत’ उमेदवारांना तिकीटं दिली. अनेक गुंडांनाही पावन केलं. त्यातले अधिकांश निवडणूक जिंकले. मात्र याचा अर्थ मतदारांनी भाजपच्या या धोरणाला ‘एंडोर्स’ केलंय असा होत नाही. या निवडणुकीत मतदारांनी मुख्यमंत्र्‍यांच्या प्रतिमेला, गुड गव्हर्नेंस ला आणि भाजप च्या धोरणांना बघून मतदान केलं. राजकारणात आणि विशेषतः निवडणुकात अंतिम विजयाच्या दृष्टीने काही तडजोडी कराव्या लागतात, हे तर कोणीही समजू शकेल. पण त्यांचे प्रमाण किती..? आणि म्हणूनच भाजपच्या रणनीतीत हा प्रकार म्हणजे ‘ट्रेंड सेटर’ ठरू नये. संगठनात्मक दृष्ट्‍या मजबूत असलेल्या जागी, कार्यकर्त्यांना डावलून बाहेरच्या मंडळींना घेऊन निवडणूक लढविणे हे यापुढे योग्य होणार नाही.

दुसरे महत्वाचे म्हणजे इतक्या दणदणीत विजयानंतर भाजप समोर फार मोठी जवाबदारी आलेली आहे. या सर्व नागरी संस्थांमध्ये भाजप ला आता भ्रष्टाचार मुक्त, वेगवान प्रशासन असलेलं शासन द्यावं लागणार आहे. त्या साठी फार मोठी योजना आखावी लागेल. त्या ताकदीची, तज्ञ असलेली प्रमाणिक माणसं शोधून त्यांना कामावर लावावं लागेल, तरच मतदारांच्या या वाढलेल्या अपेक्षा पूर्ण होतील.

शिवसेनेला जरी मुंबईत एका हाती सत्ता मिळाली नाही, तरी या पक्षाला कमी लेखून चालणार नाही. निकालानंतर ‘आमची शाखा फक्त मुंबई-ठाण्यातच..’ यासारखे विनोद झाले असले तरी हे काही खरे नाही. आज हिंदुत्वाची कास धरलेल्या, लोकांच्या मनातील मुद्द्यांवर संवेदनशील असलेला ‘शिवसेना’ हा पक्ष राज्यव्यापी आहे. जिल्हा परिषदेच्या निवडणुकांतही शिवसेनेचे ठळक अस्तित्व दिसून आलेले आहे. नाशिक मधे महापालिकेत जरी भाजप कडे बहुमत असले तरी जिल्हा परिषदेत ४० जाणा घेऊन शिवसेना बरीच पुढे आहे. अशी अनेक उदाहरणं आहेत. एकट्याच्या बळावर निवडणुका लढवूनही शिवसेनेला जे यश मिळालं, ते वाखाणण्या सारखंच आहे.

%e0%a4%a6%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a5%87%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a5%aa

मात्र बाळासाहेबांच्या काळात शिवसेनेत जशी खंद्या लढ्वैय्यांची फौज होती, तसं चित्र आज नाही. तेंव्हा मनोहर जोशी, छगन भुजबळ, प्रमोद नवलकर, दत्ताजी नलावडे, आनंद दिघे, सुधीर जोशी… असे अनेक नेते शिवसेनेला मजबूत करत होते. तशी फळी आज जाणीवपूर्वक उभारावी लागेल. हिंदुत्व वादी पक्ष असं नुसतं म्हणून होणार नाही तर त्यासाठी लढा द्यावा लागेल. हिंदुंवर होत असलेल्या अत्याचारांविरुध्द ममता बेनर्जींना खडसावून विचारावं लागेळ. शिवाय लोकांच्या लहानमोठ्या प्रश्नांवर आंदोलनं, काही सकारात्मक प्रकल्प, समाजकारण या साऱ्या गोष्टी शिवसेनेला सातत्यानं चालू ठेवाव्या लागतील तरच जवाबदार विरोधी पक्ष म्हणून त्यांचं भवितव्य आहे.

फडणवीस सरकार चा पाठिंबा शिवसेना काढून घेईल का..? मला तसं वाटत नाही. तसं केलं तर ती शिवसेनेची घोडचूक ठरेल. सध्या लोकमताचा पाठिंबा हा भाजप ला आहे. अश्या वेळी त्यांचं सरकार पाडण्याचं पाप शिवसेनेनी केलं तर ती त्यांची राजकीय आत्महत्या ठरेल. माझ्या मते विधानसभा निवडणुकीच्या सहा महिने आधी शिवसेना पाठिंबा काढून घेईल.

%e0%a4%a6%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a5%87%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a5%a7

मग दोन्ही पक्षांचं भवितव्य काय..? दोघांची मतपेढी एकच आहे. त्यामुळे दोघांत संघर्ष हा होतच राहणार. आणि सेना जर संकुचित वृत्तीच्या आणि ‘आम्ही शाईस्तेखानाची बोटं छाटली’ असं बोलणाऱ्या वाचाळ वीरांच्या ताब्यात राहिली तर सेनेची अधोगती निश्चित आहे.

मनसे बद्दल बोलणंच योग्य नाही. त्यांनी आपला गाशा गुंडाळावा हेच योग्य. कॉंग्रेस आणि राष्ट्रवादीला आपापल्या मतपेढ्या सांभाळून ठेवण्याचं भविष्य काळातलं खूप मोठं आव्हान आहे.

जाता जाता – मात्र तरीही… महाराष्ट्राच्या मनात आहे की भाजप – शिवसेनेनं बरोबर चालावं. यातच या दोन्ही पक्षांचं हित आहे, आणि पर्यायानं महाराष्ट्राचंही..!
– प्रशांत पोळ