आपलं हुकलेलं श्रेय..!

नुकतीच वर्तमानपत्रात एक बातमी प्रसिध्द झाली की विविध प्रकारच्या घेण्यात आलेल्या चाचण्यांनुसार आपल्या पृथ्वीचे वय हे ४.५ बिलियन वर्ष आहे. थोडक्यात ४५४ कोटी वर्षे आहे.

गंमत म्हणजे आपल्या ‘पुराणांमध्ये’ या गोष्टीचा स्पष्ट उल्लेख आहे. पुराणांसाठी इंग्रजी प्रतिशब्द Mythology हा आहे, जो Myth ह्या शब्दावरून बनलेला आहे. Myth चा अर्थ ‘खऱ्यासारखे वाटणारे खोटे’. अर्थात Mythology म्हणजे, ‘जे खरे नाही ते..!’ याचा दुसरा अर्थ असा की पुराणात सांगितलेले खरे मानता येत नाही. ते आजी – आजोबांच्या भगवत भक्ती साठी, भजन – कीर्तनासाठी ठीक असेलही. पण प्रत्यक्षात त्याला मोल नाही. पुराणातील गोष्टींना प्रमाण मानु शकत नाही. त्यांना काहीही ऐतिहासिक आधार नसतो.

मग आता विष्णुपुराणातील तिसऱ्या अध्यायातील हा श्लोक बघा –
‘काष्ठा पञ्चदशाख्याता निमेषा मुनिसत्तम ।
काष्ठात्रिंशत्कला त्रिंशत्कला मौहूर्तिको विधिः ॥ १,३.८ ॥
तावत्संख्यैरहोरात्रं मुहूर्तैर्मानुषं स्मृतम् ।
अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः ॥ १,३.९ ॥
तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वेऽयने दक्षिणोत्तरे ।
अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम् ॥ १,३.१० ॥
दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् ।
चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं निबोद मे ॥ १,३.११ ॥
चत्वारित्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् ।
द्विव्याब्दानां सहस्राणि युगोष्वाहुः पुराविदः ॥ १,३.१२ ॥
तत्प्रमाणैः शतैः संध्या पूर्वा तत्राभिधीयते ।
सन्ध्यांशश्चैव तत्तुल्यो युगस्यानन्तरो हि सः ॥ १,३.१३ ॥
सन्ध्यासंध्यांशयोरन्तर्यः कालो मुनिसत्तम ।
युगाख्यः स तु विज्ञेयः कृतत्रेतादिसंज्ञितः ॥ १,३.१४ ॥
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्चैव चतुर्युगम् ।
प्रोच्यते तत्सहस्रं व ब्रह्मणां दिवसं मुने ॥ १,३.१५ ॥

महाभारतातही या कालगणनेचे वर्णन आहे –
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव
त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत्कलां ताम्।
त्रिंशत्कलश्चापि भवेन्मुहूर्तो
भागः कलाया दशमश्च यः स्यात्।।
त्रिंशन्मुहूर्तं तु भवेदहश्च
रात्रिश्च सङ्ख्या मुनिभिः प्रणीता।
मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंशु
त्संवत्सरो द्वादशमास उक्तः।।
– महाभारत, १२ वा अध्याय (शांतिपर्व), २३८ वा सर्ग
यात –
१५ निमिष (पापण्या मिटण्या-उघडण्याचा काळ) १ कष्ट
३० कष्ट १ कला
३० कला १ मुहूर्त
३० मुहूर्त १ दिवस / रात्र
३० दिवस / रात्री १ महिना (मास)
६ महिने १ अयन
२ अयन १ मानवी वर्ष
३६० मानवी वर्ष १ दैवी वर्ष
१२,००० दैवी वर्ष ४ युगं
४३,२०,००० मानवी वर्ष
१ चौकडी
७२ चौकड्या (चतुर्युग) ३१ कोटी १० लाख ४० हजार वर्षे
१ मन्वंतर
अशी १४ मन्वंतरं झाली की तो ब्रम्हदेवाचा एक दिवस.
१४ मन्वंतरं ४३५.४५ कोटी मानवी वर्षे
ब्रम्हदेवाचा १ दिवस
ब्रम्हदेवाचा दिवस आणि रात्र ८७०.९१ कोटी मानवी वर्षे
(सृष्टीचा आरंभ / अंत)
सध्या चौदा पैकी सातवे वैवस्वत मन्वंतर चालू आहे. त्यातील अठ्ठाविसावे युग म्हणजे कलियुग आहे.
म्हणजे – ४३५.४५ कोटी + २८ युगं (३ कोटी २ लाख वर्षे) = ४३८.६५ कोटी वर्षे.
(गंमत म्हणजे अथर्ववेदातही सृष्टीच्या आयुर्माना संबंधी एक श्लोक आहे –
शतं तेs युतं हायनान् द्वे युगे त्रीणि चत्वारि … ॥अथर्ववेद ८.२.२१॥
या श्लोकाच्या गणनेनुसार सृष्टीचे वय येतंय – ४३२ कोटी वर्षे.)
याचा अर्थ, आपल्या ‘तथाकथित खऱ्या भासणाऱ्या, पण खोट्या असलेल्या’ पुराणात सृष्टीचा निर्मितीकाळ हा ४३५.६५ कोटी वर्षे आहे असं लिहिलंय. आणि आधुनिक विज्ञान अगदी काटेकोरपणे केलेल्या निरीक्षणातून हे नोंदवतंय की सृष्टीचा उगम ४५४ कोटी वर्षांपूर्वी झाला असावा.

याचाच अर्थ, आपली पुराणं ही आधुनिक काळात नोंदलेल्या निरीक्षणांच्या बरीच जवळ आहेत. काही हजार वर्षे पूर्वी, आजच्या सारखी आधुनिक साधने नसताना, आपल्या पूर्वजांनी पृथ्वीच्या उगमाचं हे ज्ञान कुठून मिळवलं असेल..?
——–          ——–           ——–           ——–

आजही आपल्या शाळेतली पोरं शिकतात की ‘निकोलस कोपर्निकस’ (१४७३ – १५४३) ह्या पोलंड मधील खगोल शास्त्रज्ञाने, सर्वप्रथम ‘सूर्य हा आपल्या ग्रहमालिकेचा केंद्र बिंदू असून पृथ्वी ही सूर्याभोवती फिरते’ असे सांगितले..!

आपणही इतके करंटे की हीच माहिती पुढे देत राहिलो….

ह्या कोपर्निकस च्या सुमारे अडीच, तीन हजार वर्षांपूर्वी पाराशर ऋषींनी विष्णुपुराणाची रचना केलेली आहे. त्या विष्णुपुराणातील आठव्या अध्यायातील पंधरावा श्लोक आहे –
नैवास्तमन मर्कस्य नोदयः सर्वता सतः I
उदयास्तमनाख्यं हि दर्शना दर्शनं रवेः I
अर्थात ‘सत्य सांगायचं झालं तर सूर्याचा उदय आणि अस्त म्हणजे सूर्याचे अस्तित्व असणे आणि नसणे असे होत नाही. सूर्य नेहमीच तिथे आहे.’

आपले हुकलेले श्रेय - १

 

अगदी अश्याच स्पष्टपणे सूर्य, पृथ्वी, चंद्र, ग्रह-गोल-तारे या सर्वांबाबत आपल्या पूर्वजांना माहिती होती. आणि ती सर्वांनाच होती. त्यात खूप काही थोर आपल्याला माहीत आहे, अशी भावना कुठेही नव्हती.

म्हणजे ज्या काळात गाजलेला पाश्चात्य शास्त्रज्ञ टोलेमी (Ptolemy – AD 100 ते AD 170) हा ‘पृथ्वी स्थिर आहे आणि सूर्य तिच्या भोवती फिरतो’ हा सिध्दांत मांडत होता, आणि पाश्चात्य जग (अगदीच तुरळक अपवाद वगळता) त्याचं समर्थन करत होतं, त्या काळात भारतात आर्यभट्ट अत्यंत आत्मविश्वासाने आपले प्राचीन ज्ञान प्रतिपादन करत होते –
अनुलोमगतिनरस्थ: पश्यत्यचलं विलोमगं यद्वत्।
अचलानि भानि तदवत्समपश्चिमगानि लङ्कायाम्॥
उदयास्तमयनिमित्तं नित्यं प्रवहेण वायुना क्षिप्त:।
लङ्कासमपश्चिमगो भपञ्जर: सग्रहो भ्रमति॥
(आर्यभटीय ४.९ ते ४.१० श्लोक)
अर्थात ‘ज्या प्रमाणे अनुलोम (गतीने पुढे) जाणारा आणि नावेत बसलेला मनुष्य, अचल असा किनारा विलोम (मागे) जाताना पहातो, त्याच प्रमाणे लंके मधे अचल असे असलेले तारे पश्चिम दिशेस जाताना दिसतात.’

किती स्पष्ट शब्दात समजवलंय..! लंकेचा संदर्भ इतकाच, की पूर्वी, म्हणजे ग्रीनविच रेखा ठरवण्यापूर्वी, भारतीयांचे असे अक्षांश – रेखांश होते, आणि त्यातील विषुववृत्त लंके वरून जात होते.

पुढे तेराव्या शतकात ज्ञानेश्वर माउली (१२७५ – १२९६) अगदी सहजपणे लिहून जातात –
अथवा नावे हन जो रिगे । तो थडियेचे रुख जातां देखे वेगें ।
तेचि साचोकारें जों पाहों लागे । तंव रुख म्हणे अचळ ॥
– श्री ज्ञानेश्वरी ४-९७
आणि उदोअस्ताचेनि प्रमाणें, जैसे न चलतां सूर्याचें चालणें।
तैसें नैष्कर्म्यत्व जाणे, कर्मीचि असतां ॥
– श्री ज्ञानेश्वरी ४-९९
ह्या ओव्या म्हणजे आर्यभट्ट ने दिलेल्या उदाहरणाचे सरळ सरळ प्राकृत स्वरूप आहे. याचाच दुसरा अर्थ, मुस्लिम आक्रमक भारतात येई पर्यंत जी शिक्षण प्रणाली आपल्या देशात होती, त्या प्रणालीत ही सर्व माहिती अंतर्भूत असणार. खगोल शास्त्राचे हे ‘बेसिक सिध्दांत’ त्या काळातल्या विद्यार्थ्यांना नक्कीच माहीत असणार. आणि म्हणूनच ज्ञानेश्वर सुध्दा अगदी सहजपणे हा सिध्दांत लिहून जातात.

याचाच दुसरा अर्थ असा की जे ज्ञान आम्हा भारतीयांना अगदी सहज रूपाने, हजारो वर्षांपासून होते, तेच ज्ञान पंधराव्या शतकात कोपर्निकस ने मांडले, आणि साऱ्या जगाने ‘जणु काही कोपर्निकस ने मोठा थोरला शोध लावला आहे’ अश्या स्वरूपात स्वीकार केले.
आणि भारतातल्या पिढ्यान पिढ्या, ‘हा शोध कोपर्निकस ने लावला’ असं शिकू लागल्या, शिकवू लागल्या..!

किती मोठं दुर्दैव आपलं…!
——–        ——–          ——–          ——–
हे जसं सूर्याच्या केंद्रीय स्थाना बद्दल आहे, तसंच सूर्यप्रकाशाच्या गतीबद्दल ही आहे.

आज तिसरी – चौथीतला मुलगा ही शिकतो की प्रकाशाच्या गतीचा शोध डेनिश खगोलशास्त्रज्ञ ओले रोमर (Olaus Roemer) याने सन १६७६ मधे, अर्थात आपल्या महाराष्ट्रात छत्रपती शिवाजी राजे सिंहासनाधीश्वर झाल्यानंतर दोनच वर्षांनी, लावला. अर्थात अगदी अलीकडे.

मात्र खरी परिस्थिती काय आहे..?

युनेस्को च्या अधिकृत अहवालात म्हटल्या गेल्या प्रमाणे, जगातील सर्वात प्राचीन ग्रंथ हा ऋग्वेद आहे. तो इसवी सनापूर्वी किमान पाच ते सहा हजार वर्षांपूर्वी लिहिल्या गेला असावा. तर ह्या ऋग्वेदाच्या पहिल्या मंडलात, पन्नासाव्या सूक्तात, चौथ्या श्लोकात काय म्हटले आहे –
तरणिर्विश्वदर्शतो तरणिर्विश्वदर्शतो ज्योतिष्कृदसि सूर्य ।
विश्वमा भासि रोचनम् ॥ ऋग्वेद १.५०.४

अर्थात हे सूर्या, गतीनं भारलेला (तीव्रगामी) तू, सर्वांना दिसतोस. तू प्रकाशाचा स्त्रोत आहेस. तू साऱ्या जगाला प्रकाशमान करतोस.

पुढे चौदाव्या शतकात, विजयनगर साम्राज्यातील सायणाचार्य (१३३५ – १३८७) ह्या शास्त्रज्ञाने ऋग्वेदाच्या ह्या श्लोकाची मीमांसा करताना लिहिले –

तथा च स्मर्यते योजनानां सहस्त्रं द्वे द्वे शते द्वे च
योजने एकेन निमिषार्धेन क्रममाण नमोऽस्तुते॥ – सायण ऋग्वेद भाष्य १.५०.४

अर्थात –
प्रकाशाने पार पडलेले अंतर २,२०२ योजने (द्वे द्वे शते द्वे..)
१ योजन ९ मैल, ११० यार्ड्स
९.०६२५ मैल
अर्थात प्रकाशाचे अंतर ९.०६२५ X २२०२
२१,१४४.७०५ मैल
घेतलेला वेळ अर्धा निमिष = १/८.७५
०.११४२८ सेकंद
अर्थात प्रकाशाचा वेग १८५,०२५.८१३ मैल / सेकंद
आधुनिक गणनेनुसार प्रकाशाचा वेग १८६,२८२.३९७ मैल / सेकंद

म्हणजे लक्षात घ्या, ओले रोमर च्या किमान पाच हजार वर्ष आधी आपल्याला सूर्य प्रकाशाच्या वेगाची कल्पना होती. या संदर्भातील काही सूत्र आधी ही असतील. पण आज ती उपलब्ध नाहीत. आज आपल्याजवळ आहे तो सायणाचार्य यांनी लिहिलेल्या ऋग्वेदावरील मिमांसेच्या रुपात असलेला खणखणीत पुरावा. ओले रोमर च्या तीनशे वर्षां आधी मोजलेला प्रकाशाचा वेग..!

आणि तरीही आपण पिढ्यान पिढ्या शिकत राहणार की प्रकाशाच्या गतीचा शोध हा युरोपियन शास्त्रज्ञ ओले रोमर ने लावला..?

असं किती बाबतीत आपण म्हणत राहणार..?
——–        ——–        ——–         ——–

ग्रहण ही संकल्पना किती तरी जुनी. चीनी वैज्ञानिकांनी २,६०० वर्षात एकूण ९०० सूर्यग्रहण आणि ६०० चंद्रग्रहण झाल्याची नोंद ठेवली आहे. मात्र ह्या ग्रहणाचं कारण कोणीही सांगू शकत नव्हतं.

आर्यभट

पाचव्या शतकात आर्यभट ने अगदी स्पष्टपणे सांगितलं की –

छादयति शशी सूर्य शशिनं महती च भूच्छाया ।। ३७ ।।
– गोलपाद, आर्यभटीय

अर्थात ‘पृथ्वीची सावली चंद्राला झाकोळते तेंव्हा चंद्रग्रहण होते. अगदी आठ हजार वर्षांपूर्वीच्या ऋग्वेदात चंद्राला उद्देशून म्हटले आहे –
ॐ आयं गौ : पृश्निरक्रमीद सदन्नमातरं पुर : पितरञ्च प्रयन्त्स्व : ॐ भू : गौतमाय नम : । गौतमायावाहयामि स्थापयामि । ४३
अर्थात पृथ्वीचा उपग्रह असलेला चंद्र, हा आपल्या मातृग्रहा भोवती फिरतो, जो त्याच्या (पृथ्वीच्या) प्रकाशमान पितृग्रहाभोवती फिरत असतो.

अजून किती स्पष्ट हवं..? लक्षात घ्या, आजपासून सुमारे आठ हजार वर्षांपूर्वी आपल्या पूर्वजांना हे माहीत होतं की पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते आणि चंद्र पृथ्वीभोवती फिरतो..! याच्या हजारो वर्षानंतर उर्वरित जगाला, आणि विशेष करून पाश्चात्य जगाला हे ज्ञान मिळालं.

यात महत्वाचं म्हणजे हे ज्ञान आपल्या देशात फार पूर्वीपासून होतं. त्यामुळे ह्या गोष्टी माहीत आहेत, म्हणजे आपल्याला फार कांही मोठं ज्ञानाचं भांडार माहीत आहे, असा अभिनिवेश कुठेही नव्हता. आणि म्हणूनच ज्ञानेश्वर किंवा गोस्वामी तुलसीदास अशी महत्वाची माहिती सहजगत्या लिहून जातात..!
– प्रशांत पोळ

Advertisements

Author: प्रशांत पोळ

I am an Engineer by profession. Consultant in Telecom and IT. Interested in Indology, Arts, Literature, Politics and many more. Nationalistic views. Hindutva is my core ideology.

One thought on “आपलं हुकलेलं श्रेय..!”

  1. सर, आपण मोघम विधाने न करता संदर्भ देऊन आपले म्हणणे मांडले आहे. आपण लिहले आहे ते खरेच आहे. पण हे ज्ञान सर्वसामान्यांपर्यंत पोचविण्यात आपण कमी पडलो आणि हे ज्ञान ठराविक गटांपुरतेच मर्यादित राहिले हे आपले दुर्देव आहे.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s