६ ऑगस्ट, १९४७’

ते पंधरा दिवस

बुधवार. सहा ऑगस्ट. नेहमी प्रमाणे गांधीजींना अगदी पहाटे जाग आली. बाहेर काळोखच होता. ‘वाह’ च्या शरणार्थी शिबिराजवळच गांधीजींचा मुक्काम होता. वाह हे तसं शहर नव्हतंच. होतं एक लहानसं गाव. मात्र इंग्रजांनी तिथे आपला लष्करी तळ उभारला होता. म्हणुन वाह ला महत्व आले होते. प्रशासनिक भाषेत ते ‘वाह केंट’ असेच होते.

त्या केंट मधे, म्हणजे वाह च्या त्या ‘कॅम्पात’, एका बंगल्यात गांधीजींचा मुक्काम होता. मात्र वाह चे शरणार्थी शिबिर जवळ असल्याने, त्या शिबिरातून येणारा घाणीचा वास फार तीव्र होता. त्या वासाच्या पार्श्वभूमीवरच गांधीजींनी आपली प्रार्थना आटोपली.

आज गांधीजींच्या काफिल्याला लाहोर ला जायचे होते. साधारण अडीचशे मैलांचे अंतर होते. किमान सात / आठ तास तरी लागावेत अशी कल्पना होती. आणि म्हणून वाह लवकर सोडावे अशी योजना होती. त्याप्रमाणे अगदी पहाटे, सूर्योदय होत असतानाच गांधीजींनी वाह केंट सोडले आणि रावलपिंडी मार्गे ते लाहोर कडे निघाले.


लाहोर…!

रावीच्या तटावर वसलेलं, शीख इतिहासातलं महत्वाचं शहर. प्राचीन ग्रंथात ‘लवपुर’ किंवा ‘लवपुरी’ या नावानं ओळखलं जाणारं शहर. सुमारे चाळीस टक्के हिंदू – शीख वस्ती असलेलं हे शहर. मार्च मधे मुस्लिम लीग ने भडकवलेल्या दंगलींनंतर बऱ्याच मोठ्या प्रमाणात हिंदू – शिखांनी स्थलांतर करायला सुरुवात केलेली.

लाहोर म्हणजे आर्य समाजाचा गढ. अनेक कट्टर आर्य समाजी लाहोरात वाढले आणि त्यांनी संस्कृत भाषेलाही वाढविले. अनेक संस्कृत पाठशाळा लाहोरात होत्या. संस्कृत आणि भारत विद्या चे प्रकाशक ‘मोतीलाल बनारसीदास इथलेच. मात्र आता त्यांनीही गाशा गुंडाळायला सुरुवात केली होती.

लाहोर हे पाकिस्तानात जाणार असे संकेत स्पष्टपणे मिळाले होते. त्यामुळे महाराजा रणजीत सिहांच्या राजधानीचे आणि त्यांच्या समाधीचे हे शहर सोडणे शिखांना फार जड जात होते. शीतला मंदिर, भैरव मंदिर, दावर रोड वरील श्रीकृष्ण मंदिर, दूधवाली माता मंदिर, डेरा साहिब, भाभारीयान मधील श्वेतांबर आणि दिगंबर पंथीय जैन मंदिरं, आर्य समाज मंदिर यांचं काय होणार ही चिंता प्रत्येक हिंदूला लागलेली होती. प्रभू रामचंद्रांचे पुत्र लव, ज्यांनी हे शहर वसवलं असं म्हटलं जातं, त्यांचं मंदिर लाहोर च्या किल्यात होतं. आता आपलं आणि ह्या मंदिराचं कसं होणार ही चिंता तेथील पुजाऱ्यांना लागून राहिलेली होती.

गांधीजी - लाहोर मधे
अश्या ह्या लाहोर शहरात, गांधीजी कॉंग्रेस कार्यकर्त्यांबरोबर संवाद साधणार होते. कॉंग्रेस कार्यकर्त्यांचा अर्थच हिंदू किंवा शीख होता. तेथे कॉंग्रेस चे मुस्लिम कार्यकर्ते आता ‘मुस्लिम लीग’ चं काम करू लागले होते. नव्याने निर्माण होऊ घातलेल्या पाकिस्तानात कॉंग्रेस चं अस्तित्व राहणार नव्हतं. मग कशाला उगाच कॉंग्रेस च्या वळचणीला स्वतः ला बांधून घ्यायचं..? आणि म्हणूनच लाहोर मधल्या ‘बच्या-खुच्या’ कॉंग्रेस कार्यकर्त्यांना गांधींची ही भेट फार आशादायक वाटत होती…


ज्या वेळेस गांधीजी वाह वरून लाहोर च्या दिशेने निघाले होते, त्याच वेळेस राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक गुरुजी के कराची हून सिंध प्रांतातल्या हैदराबाद शहरात जाण्यासाठी निघाले होते. गांधीजीं प्रमाणे गुरुजी सुध्दा भल्या पाहटे चार वाजता काळोखातच उठले होते. त्यांची दिनचर्याच तशी होती. सकाळी ६ वाजता सूर्योदय होत असताना प्रभात शाखेवर त्यांनी प्रार्थना म्हटली आणि शाखेनंतर एक लहानशी बैठक घेतली. सिंध प्रांतातल्या प्रमुख शहरांमधील संघचालक, कार्यवाह आणि प्रचारक या बैठकीला उपस्थित होते. ही सर्व मंडळी कालच्या कार्यक्रमालाही हजर होती. हिंदू – शीख कुटुंबांना भारतात सुरक्षित परत कसं आणता येईल, याची योजना तयार होत होती.

गुरुजी कार्यकर्त्यांच्या व्यथा ऐकत होते. समस्या समजून घेत होते. शेजारीच बसलेले डॉ. आबाजी थत्ते, व्यवस्थितपणे अनेक गोष्टी टिपून घेत होते. काल संघाच्या जाहीर बौद्धिकात सांगीतलेलंच गुरुजींनी परत एकदा त्या वरिष्ठ कार्यकर्त्यांना सांगीतलं. नियतीनं संघावर सोपवलेली, हिंदूंच्या सुरक्षेची जवाबदारी देखील विशद करून सांगितली. त्यांना धीर दिला. संगठन क्षमतेनं आपण बऱ्याच असाध्य अश्या गोष्टी सहज करू शकतो, हे ही सांगीतलं.

गुरुजी - २

बैठकीनंतर या सर्व कार्यकर्त्यांबरोबर गुरुजींनी अल्पाहार घेतला अन साधारण ९ च्या सुमारास गुरुजी हैदराबाद कडे जाण्यास निघाले. मोटार कार असणारे काही स्वयंसेवक कराचीत होते. त्यातीलच एकाच्या मोटारीने गुरुजी, आबाजी, प्रांत प्रचारक राजपाल जी पुरी आणि सुरक्षतेसाठी म्हणून एक स्वयंसेवक ह्या गाडीत बसले. वरून दिसत नसलं तरी तो स्वयंसेवक आणि मोटारीचा चालक, हे पूर्णपणे शस्त्र सज्ज होते. अशीच एक दुसरीही मोटार ह्या मोटारीच्या मागे निघाली. त्यात इतर वरिष्ठ कार्यकर्ता होते.

ह्या मोटारींच्या मागे आणि पुढे संघाचे स्वयंसेवक मोटारसायकल वरून जात होते. एखाद्या सेनापतीला न्यावं, तसं तिथले स्वयंसेवक, त्या दंगलींच्या अत्यंत अस्थिर वातावरणातही, गुरुजींना हैदराबाद ला नेत होते.

कराची – हैदराबाद हा रस्ता उण्यापुऱ्या ९४ मैलांचा. आणि रस्ताही तसा बरा होता. त्यामुळे साधारण दुपारच्या भोजनाच्या वेळी हैदराबाद ला पोहोचावं ही कल्पना होती. रस्त्यात, गाडीत बसलेले प्रांत प्रचारक राजपालजी, गुरुजींना तिथल्या भयावह परिस्थिती ची कल्पना देत होते.


’१७, यॉर्क रोड’ वरील नेहरूंच्या घरातील त्यांचे कार्यालय.

नेहरूंच्या पुढ्यात, काल ५ ऑगस्ट ला लॉर्ड माउंटबेटन यांनी लिहिलेलं पत्र आहे. त्याला उत्तर द्यायचंय. माउंटबेटन नी केलेली मागणी मोठी विचित्र आहे.

काही वेळ विचार करून, नेहरू ह्या पत्राचे उत्तर डिक्टेट करू लागतात.

‘प्रिय लॉर्ड माउंटबेटन,’

‘तुमच्या पाच ऑगस्ट च्या पत्राबद्दल आभार, ज्यात आपण त्या दिवसांची सूची पाठविली आहे, ज्या दिवशी यूनियन जेक फडकविला जावा. याचा अर्थ मी असा घेतो की भारतातील सर्व सार्वजनिक स्थानांवर आमच्या राष्ट्र ध्वजाबरोबर यूनियन जेक ही फडकवला जाईल.’

Neharu - 1

‘या सूचीतील फक्त एकाच दिवसाबद्दल समस्या आहे. तो दिवस म्हणजे १५ ऑगस्ट. आमचा स्वतंत्रता दिवस. या दिवशी यूनियन जेक फडकवणं योग्य होईल असं वाटत नाही. अर्थात लंडन च्या ‘इंडिया हाउस’ वर या दिवशी यूनियन जेक देखील फडकविला तर आम्हाला चालेल.’

‘मात्र जे इतर दिवस आपण सुचविले आहेत – १ जानेवारी – सैन्य दिवस; १ एप्रिल – वायुसेना दिवस; २५ एप्रिल – अन्झाक दिवस; २४ मे – राष्ट्रकुल दिवस; १२ जून – (ब्रिटन च्या) राजाचा वाढदिवस; १४ जून – सयुंक्त राष्ट्रसंघाचा ध्वज दिवस; ४ ऑगस्ट – (ब्रिटन च्या) राणीचा वाढदिवस; ७ नोव्हेंबर – नौसेना दिवस; ११ नोव्हेंबर – विश्व युध्दात दिवंगत झालेल्या सैनिकांच्या स्मरणार्थ दिवस, या दिवसांविषयी आम्हाला समस्या नाही. या दिवशी सर्व सार्वजनिक स्थानांवर यूनियन जेक देखील फडकविण्यात येईल.’


डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आज मुंबईत होते. स्वतंत्र भारतातील पहिल्या मंत्रिमंडळातील मंत्री म्हणून घोषणा होऊन फक्त दोनच दिवस उलटले होते. कायदा विभाग त्यांच्याकडे सोपवला जाईल, असे स्पष्ट संकेत होते. त्यामुळे त्यांच्या मुंबई च्या निवास स्थानी त्यांना भेटायला येणाऱ्या लोकांची, विशेषतः शेड्यूल कास्ट फेडरेशन च्या कार्यकर्त्यांची रीघ लागली होती. त्यांचा लाडका नेता, स्वतंत्र भारताच्या पहिल्या केंद्रीय मंत्रिमंडळात, मंत्री झालेला होता..!

बाबासाहेबांना मात्र या सर्व गडबडीत थोडा एकांत हवा होता. त्यांच्या डोक्यात अनेक विचार चालले होते. विशेषतः देशाच्या पश्चिम भागामध्ये उसळलेल्या हिंदू – मुस्लिम दंगलींच्या बातम्या त्यांना अस्वस्थ करत होत्या. या बाबतीत त्यांचे विचार अगदी स्पष्ट होते. ते फाळणी होऊ देण्याच्या पक्षात होते. कारण हिंदू आणि मुसलमान यांचं सहअस्तित्व शक्य नाही, हे त्यांचं ठाम मत होतं.

मात्र फाळणीला संमती देताना त्यांची मुख्य अट होती ती जनसंख्येच्या अदलाबदलीची. ‘प्रस्तावित पाकिस्तानातील सर्व हिंदू – शीख यांनी भारतात स्थलांतर करावं आणि भारतातील सर्व मुसलमानांनी, नवीन होऊ घातलेल्या पाकिस्तानात जावं. एवीतेवी फाळणी धर्माच्या आधारानेच झाली आहे ना..? मग लोकसंख्येची अदलाबदल करून पुढे शांततेने तरी जगता येईल.’

मात्र कॉंग्रेस पुढाऱ्यांच्या हट्टा पायी हे शक्य झालं नाही, याचं बाबासाहेबांना दुखः होत होतं. जनसंख्येची अदलाबदल जर नीट, व्यवस्था बांधून केली असती, तर लाखो निर्दोष लोकांना प्राण गमविण्याची ही वेळच आली नसती, असं त्यांना राहून राहून वाटत होतं. विशेषतः गांधीजींच्या ‘भारतात हिंदू – मुस्लिम हे भावा भावा प्रमाणे राहतील’ ह्या वक्तव्याचा त्यांना प्रचंड राग येत होता.

आंबेडकर

कार्यकर्त्यांच्या गराड्यातून थोडं बाहेर येऊन बाबासाहेब त्यांच्या अभ्यासिकेत बसले होते. त्यांच्या मंत्रालया संबंधी पुढे काय काय करता येईल, याचाच ते विचार करत होते. त्यातच त्यांना आठवलं की आज हिरोशिमा दिवस आहे. आजच्याच दिवशी अमेरिकेने जापान वर अणुबॉम्ब टाकला होता. त्याला दोन वर्ष पूर्ण होताहेत. आणि त्या आठवणीने बाबासाहेब विषण्ण झाले.

आज संध्याकाळी मुंबईतील वकिलांच्या संस्थांनी त्यांचा सत्कार समारंभ आयोजित केला होता. त्यात नेमकं काय बोलायचं यावर विचार करण्यात ते गढून गेले..!


आज सूर्योदय सहा वाजून सतरा मिनिटांनी झाला. पण त्याच्या पूर्वीच गांधीजींचा लाहोर साठीचा प्रवास सुरु झाला होता. निघाल्यावर तासाभरातच रावळपिंडीला थांबणे झाले. तिथल्या कार्यकर्त्यांनी आवर्जून थांबवून घेतले होते. सर्वांसाठी सरबत आणि सुक्या मेव्याची व्यवस्था होती. गांधीजींनी फक्त लिंबाचे सरबत तेवढे घेतले.

साधारण दीड वाजेच्या सुमारास गांधीजींचा हा काफिला लाहोर जवळ पोहोचला. भोजन करून गांधीजी लगेचच कॉंग्रेस कार्यकर्त्यांच्या बैठकीला संबोधित करणार होते.

ज्या कॉंग्रेस पदाधिकाऱ्याच्या घरी गांधीजींचे भोजन होणार होते, त्याचे घर हिंदू बहुल वस्तीतच होते. मात्र गांधीजींनी जे दृश्य बघितलं, ते मन विषण्ण करणारं होतं. काही जळालेली घरं आणि दुकानं रस्त्यात दिसत होती. मारुतीच्या एका मंदिराचे दार कोणी उचकटवून खाली टाकले होते. त्या मोहोल्ल्याला जणू प्रेतकळाच आली होती.

गांधीजी हे अत्यंत मित आहार घेणारे. थोडसं शेळीचं दूध, सुका मेवा आणि द्राक्ष नाही तर इतर कोणतेही एखादे फळ. बस. इतकेच. या सर्व गोष्टींची व्यवस्था झालेली होती. गांधीजींबरोबर आलेल्या काफिल्यातील इतरांचीही जेवणाची व्यवस्था होती. साधारण दोन – अडीच वाजता, जेवणं वगैरे आटोपल्यावर, गांधीजी कार्यकर्त्यांच्या बैठकीत आले.

नेहमी प्रमाणे प्रार्थना आटोपल्यावर ही सभा प्रारंभ झाली. गांधीजींनी स्मित करत कार्यकर्त्यांना बोलायला सांगितले. आणि अक्षरशः बांध फुटावा, तसे कार्यकर्ते बोलू लागले. हे सर्व कार्यकर्ते चिडले होते, वैतागले होते – आपल्याच नेतृत्वावर. त्यांना शेवटपर्यंत आशा होती की गांधीजींनी म्हटलंय, ‘फाळणी होणार नाही. आणि झालीच, तर ती माझ्या देहाचे दोन तुकडे झाल्यावरच.’ म्हणजे फाळणी काही होत नाही. होणार नाही. त्यामुळे ते सर्व तसे निर्धास्त होते.

मात्र तीन जून ला सारेच काही बदलले. फाळणीची घोषणा झाली. ती देखील कॉंग्रेस च्या संमतीने झाली. आता पुढल्या आठ – पंधरा दिवसात आपलं जितकं सामान घेता येईल, तितकं घेऊन निर्वासितासारखं भारतात जायचं. आयुष्याची अक्षरशः उलथापालथ होतेय, अन ती ही आपण कॉंग्रेस चे कार्यकर्ते असताना…!

गांधीजींवर कार्यकर्त्यांच्या प्रश्नांची अक्षरशः सरबत्ती होत होती. अन गांधीजी अगदी शांतपणे हे सारं काही ऐकत होते. शेवटी पंजाब कॉंग्रेस कमिटी च्या अध्यक्षांनी त्या कार्यकर्त्यांना थांबवलं, आणि गांधीजी काय म्हणतात, ते ऐकून घेण्याची विनंती केली.

लाहोर शहरातील ते सात – आठशे कॉंग्रेस कार्यकर्ते एकदम शांत झाले. अन आता गांधीजींच्या तोंडून आशादायक कोणते शब्द बाहेर पडतात, याची वाट पाहू लागले….!


याच वेळेला सिंध प्रांताच्या हैदराबाद मधे गुरुजींचं भोजन संपलेलं होतं, आणि ते तिथल्या कार्यकर्त्यांबरोबर गप्पा मारीत होते. आबाजींनी त्यांना एक – दोन वेळा म्हणून बघितलं की थोड्या वेळ आराम करा. वामकुक्षी घ्या. पण त्या सर्व वातावरणात, गुरुजींना वामकुक्षी साठी का होईना, पण क्षणभरही आडवं होणं शक्यच नव्हतं.

हैदराबाद चे कार्यकर्ते गुरुजींना सांगत होते, मागील वर्षीचा नेहरुंचा किस्सा.

नेहरूंना हैदराबादेत सभा घ्यायची होती. तोपर्यंत फाळणी घोषित झालेली नव्हती. सिंध प्रांतात मुसलमानांची संख्या ही प्रामुख्याने खेड्या – पाड्यात जास्त होती. मात्र कराची चा अपवाद सोडता सारी शहरं ही हिंदू बहुल होती. लरकाना आणि शिकारपूर ला ६३% च्या वर हिंदू होते तर हैदराबादेत एक लाखाच्या आसपास, अर्थात ७०% च्या वर हिंदू होते.

मात्र तरीही मुस्लिम लीग ची फाळणीच्या साठीची चळवळ जोरात होती. आणि ही पूर्णपणे हिंसक होती. त्यामुळे संख्येने फक्त ३०% असूनही, मुसलमानांनी आपला दबदबा निर्माण केला होता. सर्व सार्वजनिक ठिकाणी हिंदूंच्या विरोधात बॅनर्स लागली होती. सिंध मंत्रिमंडळातील मुस्लिम लीग चा मंत्री खुर्रम तर सरे आम धमकी देत होता की आम्ही हिंदूंच्या बायका पोरी उचलून नेऊ.

या मुसलमानांच्या गुंडगिरीला पुरून उरणारी एकाच संस्था होती. ती म्हणजे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ. हैदराबादेत संघाच्या शाखांची संख्या चांगली होती. प्रांत प्रचारक राजपाल पुरींचा या भागात नियमित प्रवास असायचा.

आणि म्हणूनच जेंव्हा १९४६ मधे जवाहरलाल नेहरूंची हैदराबाद ला होणारी सभा, मुस्लिम लीग चे गुंड उधळून लावणार आहेत आणि नेहरूंची हत्या करणार आहेत असं कॉंग्रेस च्या कार्यकर्त्यांना समजलं, तेंव्हा त्यांना नेमकं काय करावं ते सुचलंच नाही. मग सिंध कॉंग्रेस चे वरिष्ठ नेते चिमन दास आणि लाला कृष्णचंद यांनी राजपाल पुरींची भेट घेतली आणि नेहरूंच्या सुरक्षेसाठी संघाची मदत मागितली. राजपालजींनी हो म्हटलं आणि मुस्लिम लीग चं हे आव्हान स्वीकारलं.

नेहरूंची मोठी सभा हैदराबाद ला झाली. संघाची सुरक्षा व्यवस्था चोख होती. त्यामुळे सभेत कुठलीही गडबड झाली नाही की कुठलाही व्यत्यय आला नाही..!
(‘Hindus in Partition – During and After’, http://www.revitalization.blogspot.in – V. Sundaram, Retd IAS Officer)

हैदराबाद ला कार्यकर्त्यांचं एकत्रीकरण बरंच मोठं झालं. दोन हजारांच्या वर कार्यकर्ते आले होते. गणवेशातलं उत्तम सांघिक झालं. मग गुरुजी बोलायला उठले. स्वाभाविकतः अधिकांश मुद्दे हे कराचीतल्या भाषणाचेच होते. गुरुजींनी आग्रहाने विषय मांडला की “नियतीनं एक फार मोठं काम आपल्या संघावर सोपवलं आहे. राजा दाहीर सारख्या शूर वीरांच्या सिंध प्रांतात आपल्याला तात्पुरती माघार घ्यावी लागत आहे. त्यामुळे सर्व हिंदू – शीख बांधवांसह, त्यांच्या परिवारासह, त्या सर्वांना सुरक्षितपणे भारतात नेण्यासाठी आपल्याला प्राणांची बाजी लावायची आहे.”

“आपली पूर्ण श्रध्दा आणि विश्वास आहे की झुंडशाही पुढे नमून स्वीकारलेली ही फाळणी कृत्रिम आहे. आपण उद्या नक्कीच परत अखंड होऊ. पण सध्या हिंदूंची सुरक्षा हे आपल्यापुढील मोठे आव्हान आहे.”

आपल्या बौद्धिकाचं समापन करताना गुरुजींनी संघटनेचं महत्व अधोरेखित केलं. “आपल्या संघटन शक्तीच्या बळावर अनेक असाध्य वाटत असलेली कामं लीलया करू शकतो. आणि म्हणूनच धीर धरा. संघटनेच्या माध्यमातून आपला पुरुषार्थ दाखवू या..!”

बौध्दिकानंतर गुरुजी स्वयंसेवकांशी भेटत होते. त्यांची विचारपूस करत होते. अश्या अस्थिर वातावरणात, विपरीत परिस्थितीत गुरुजींचे हे धीराचे शब्द, त्या सर्व स्वयंसेवकांना लाख मोलाचे वाटत होते. त्यांना उभारी देत होते.


आणि कॉंग्रेस कार्यकर्त्यांच्या बैठकीत, गांधीजी शांतपणे बोलू लागले,

“मला फार वाईट वाटतंय की पश्चिम पंजाब मधून सर्व बिगर मुस्लिम पळून चालले आहेत. काल ‘वाह’ च्या शरणार्थी शिबिरात मी हेच ऐकले. आणि आज इथे लाहोरातही हेच ऐकतोय. हे असं व्हायला नको. जर तुम्हाला वाटतंय की लाहोर आता मरण पावतंय किंवा मरणार आहे, तर त्यापासून दूर पळू नका. उलट त्या मरण पावणाऱ्या लाहोर बरोबर मृत्यूला सामोरं जा. जेंव्हा तुम्ही भीतीच्या प्रभावाखाली येता, तेंव्हा प्रत्यक्ष मरणापूर्वीच तुम्ही मेलेले असता. हे उचित नाही. मला वाईट वाटणार नाही, जेंव्हा मला अशी बातमी येईल की पंजाब मधील माणसं घाबरून नाही, तर धैर्यानं मरणाला सामोरी गेली..!”

गांधीजींची ही वाक्यं ऐकून दोन मिनिटे तर कॉंग्रेस कार्यकर्त्यांना काय म्हणावे तेच कळेना. कोणी तरी तापलेल्या लोखंडाचा उकळता रस आपल्या कानात ओततोय, असंच त्या तिथे बसलेल्या प्रत्येक कॉंग्रेस कार्यकर्त्याला वाटत होतं..!

‘मुस्लिम लीग च्या गुंडांनी केलेल्या प्राणघातक हल्यात येणाऱ्या मृत्यूला धैर्याने सामोरे जा..?’


लाहोर ला येताना, रस्त्यात गांधीजींना एका कार्यकर्त्यांनं सांगितलं की ‘भारताचा राष्ट्रध्वज जवळ जवळ तयार झाला आहे. फक्त मधला चरखा काढून त्यात सम्राट अशोकाचे प्रतीक चिन्ह, ‘अशोक चक्र’ ठेवले आहे.’

ही बातमी गांधीजींना चांगलीच उद्विग्न करणारी होती. चक्क अशोक चक्र..? सम्राट अशोकाने भरपूर हिंसा केली. नंतर बौध्द धर्म स्वीकार केला असेल. पण पूर्वी हिंसा केलीच होती ना..? अश्या हिंसा करणाऱ्या राजाचे प्रतीक चिन्ह आपल्या राष्ट्रध्वजात..? नाही. कदापि नाही…

आणि म्हणूनच कार्यकर्त्यांची बैठक संपल्यावर, गांधीजींनी महादेव भाईंना एक वक्तव्य तयार करून वर्तमानपत्रांना द्यायला सांगितलं.

गांधीजी सांगू लागले, “मला आज माहिती मिळाली आहे कि भारताच्या राष्ट्रध्वजाबद्दल अंतिम निर्णय घेण्यात येत आहे. मात्र जर या ध्वजात मध्यभागी चरखा नसेल तर या ध्वजाला मी प्रणाम करणार नाही. आपल्याला माहीतच असेल की भारताच्या राष्ट्रध्वजाची कल्पना सर्वप्रथम मी केली होती. आणि अश्या राष्ट्रध्वजात चरखा नसेल तर मी त्या राष्ट्रध्वजाची कल्पनाही करू शकत नाही..!’


सहा ऑगस्ट ची संध्याकाळ. मुंबईत आकाशात तुरळक ढग होते. पाऊस पडण्याची शक्यता वाटत नव्हती.

मध्य मुंबई च्या एका चांगल्या सभागृहात, मुंबईतील वकिलांच्या संघटनांनी एक कार्यक्रम ठेवला होता – स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदा मंत्री डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या स्वागताचा.

कार्यक्रम खूप छान रंगला. बाबासाहेबांनीही मनमोकळे पणाने भाषण केलं. भारताच्या पूर्व आणि पश्चिम सीमेवर उसळलेल्या हिंसाचाराच्या आगडोंबाबाबत ही ते बोलले. पाकिस्तानासंबंधी त्यांची जुनीच भूमिका, परत एकदा त्यांनी अत्यंत मजबूत तर्कांनी पटवून देण्याचा प्रयत्न केला. लोकसंख्येच्या अदलाबदलीची आवश्यकताही त्यांनी मंडळी.

एकूण कार्यक्रम छान जुळून आला होता. बाबासाहेबांनी त्यांची भूमिका स्पष्टपणे मांडली होती आणि अधिकांश वकील मंडळींना ती पटलीही होती.


सहा ऑगस्ट च्या रात्री राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक गुरुजी हे सिंध प्रांतातल्या हैदराबादेत, हिंदूंच्या भविष्याची योजना बनवून त्यांना सुरक्षित भारतात आणण्याचा विचार करत होते. त्यांच्या झोपण्याची वेळ होऊन गेलेली होती.

गांधीजी साधारण तासाभरापुर्वीच लाहोर मधून पटना मार्गे कलकत्त्यासाठी निघाले होते. त्यांची ट्रेन अमृतसर – अंबाला केंट – मोरादाबाद – वाराणसी करत तीस तासानंतर पाटण्याला पोहोचणार होती.

होऊ घातलेले प्रधानमंत्री जवाहरलाल नेहरू, दिल्लीतील ’१७, यॉर्क रोड’, ह्या त्यांच्या निवासस्थानी व्यक्तिगत पत्र लिहित होते. त्यांच्या झोपण्याची सर्व तयारी झालेली होती.

तिकडे दिल्लीतच गृहमंत्री वल्लभभाई पटेल हे त्यांच्या अभ्यासिकेत संस्थानांच्या फाईल्स घेऊन बसले होते. वेळ थोडा होता आणि या कालावधीत उरलेल्या संस्थानांना, भारतात शामिल करून घ्यायचं होतं..!


सहा ऑगस्ट ची रात्र जशी जशी चढत चालली होती, तसतशी पश्चिम पंजाब, पूर्व बंगाल, सिंध, बलोचीस्तान या ठिकाणी राहणाऱ्या हिंदूंच्या घरावर भीतीची छाया गडद होत चालली होती. हिंदू – शिखांच्या घरांवरचे हल्ले तीव्र झाले होते. आणि त्यांच्या घरांना लागलेल्या आगीच्या ज्वाळा दुरूनही दिसत होत्या…!
– प्रशांत पोळ

Sponsored Post Learn from the experts: Create a successful blog with our brand new courseThe WordPress.com Blog

Are you new to blogging, and do you want step-by-step guidance on how to publish and grow your blog? Learn more about our new Blogging for Beginners course and get 50% off through December 10th.

WordPress.com is excited to announce our newest offering: a course just for beginning bloggers where you’ll learn everything you need to know about blogging from the most trusted experts in the industry. We have helped millions of blogs get up and running, we know what works, and we want you to to know everything we know. This course provides all the fundamental skills and inspiration you need to get your blog started, an interactive community forum, and content updated annually.

सावधान… वादळ घोंघावतंय!

कॅलिफोर्नियातील ‘आय.टी.संपन्न’ बे एरियात राहणारा भारतीय परिवार. चक्क मराठी. बाई स्वत: डॉक्टर आणि हा तिथल्या एका मोठया आय.टी. कंपनीत व्हाइस प्रेसिडेंट. घरी ही दोघं आणि यांची सोळा वर्षांची मुलगी. बस, इतकंच त्रिकोणी कुटुंब.

साधारण वर्षभरापूर्वी हा रागारागाने शेजारच्या डिपार्टमेंटल स्टोअरमध्ये भांडायला गेला. तिथल्या मॅनेजरला भेटला आणि तावातावाने सांगू लागला, ”हा काय चावटपणा लावलाय..? माझ्या घरी रोज तुमचे फ्लायर्स (पत्रकं) येतात. कशाचे? तर प्रेग्नन्सी, डिलिव्हरी, बेबी केअर वगैरे विषयांवरच्या उत्पादनांचे. अरे, आमचा काय संबंध..? कशाला आम्हाला रोज रोज त्याच विषयांवरची फ्लायर्स पाठवून त्रास देताहात?”

मॅनेजर अनुभवी होता. त्याने याची समजूत घातली. चुकून झालं असेल असं म्हणाला आणि ”परत असे फ्लायर्स तुमच्या घरी येणार नाहीत” असंही म्हणाला.

विषय इथेच संपायला पाहिजे होता.

पण ह्या घटनेच्या साधारण पाच-सहा महिन्यांनी हा त्याच शेजारच्या डिपार्टमेंटल स्टोअरमध्ये मॅनेजरला पुन्हा भेटायला गेला. मात्र या वेळेस त्याच्या बोलण्यात भांडण्याची खुमखुमी नव्हती. सुदैवाने मॅनेजर तोच होता. त्याला पाच-सहा महिन्यांपूर्वीची ती घटना आठवत होती.

”वी आर सॉरी. पण ‘तसले’ फ्लायर्स तुमच्याकडे अजूनही येताहेत का? मी तर मागेच बंद करायला सांगितले होते.”

”नाही. फ्लायर्स तर बंद झालेत.” हा म्हणाला, ”मी आलोय हे विचारायला, की तुम्हाला कसं कळलं..?”

”काय कसं कळलं?”

”हेच, की माझी मुलगी प्रेग्नंट होती, हे तुम्हाला कसं कळलं?”

मॅनेजर घाबरला. त्याला वाटलं की हा बाप्या आता आपल्याला आणि आपल्या स्टोअरला ‘स्यू’ करेल, आपल्यावर केस करेल, म्हणून तो काहीही सांगायला नकार देऊ लागला. वकिलांचं नाव घेऊ लागला. यावर हा म्हणाला, ”लिहून देतो की मला तुमच्यावर कसलीही लीगल ऍक्शन घ्यायची नाही. मला फक्त कुतूहल आहे, तुम्ही कसं ओळखलं ते!”

मग त्यांच्या डेटा प्रोसेसिंग युनिटच्या हेडशी ह्याची गाठ घालून देण्यात आली. त्या हेडने ह्याला सविस्तर समजावून सांगितलं. तो म्हणाला, ”तुमची मुलगी आमच्या डिपार्टमेंटल स्टोअरमध्ये नियमित येत असणार. आम्ही सी.सी.टी.व्ही. कॅमेऱ्याच्या मदतीने त्या व्यक्तीचा चेहरा कॅप्चर करतो. तो चेहरा सोशल सिक्युरिटी नंबरच्या डेटाबेसबरोबर मिळवतो. त्यातून तुमच्या मुलीची आयडेंटिटी मिळाली असेल. तिने कधीतरी क्रेडिट कार्डने / डेबिट कार्डने काही विकत घेतलं असेल. त्यावरून तुमच्या मुलीची आयडेंटिटी आमच्या अल्गोरिदमने निश्चित केली असेल.

मग आता ही मुलगी ज्या शेल्फपाशी रेंगाळते, वस्तू बघते, ते सर्व आमचे कॅमेरे टिपतात. मुलीने त्या वस्तू विकत घेण्याची गरज नाही. पण माणूस तिथेच रेंगाळतो, जिथे त्याच्या आवडीच्या वस्तू असतात. आता लिपस्टिक आणि नेल पेंटच्या शेल्फपाशी तुम्ही रेंगाळाल का? किंवा बायका उगीचंच आफ्टर शेव्ह लोशनच्या आणि शेव्हिंग क्रीमच्या वस्तू हाताळत बसणार का? तर या सर्व गोष्टींवरून आमच्या सिस्टिममधले अल्गोरिदम्स त्या व्यक्तीची आवड-निवड शोधतात, त्या व्यक्तीच्या सोशल मीडिया अकाउंटची पडताळणी करतात, त्यांच्या आवडीला, कुतूहलाला क्रॉसव्हेरिफाय करतात आणि सिस्टिमच त्यानुसार फ्लायर्स तयार करून त्यावर त्या व्यक्तीचा पत्ता प्रिंट करते. तुमच्या मुलीने प्रेग्नन्सी, चाइल्ड केअर वगैरेसारख्या वस्तूंमध्ये कुतूहल दाखवलं असेल.”

हा अक्षरश: अवाक!

लक्षात घ्या – बापाला नाही कळलं. डॉक्टर असलेल्या, एकाच घरात राहत असलेल्या, सख्ख्या आईलाही नाही कळलं की आपली मुलगी प्रेग्नंट आहे. अन् ते त्या डिपार्टमेंटल स्टोअरला कळलं!

ही आहे आजच्या सोशल मीडियाची कमाल!


दुसरी घटना जबलपूरमधल्या माझ्या मित्राची. त्याने विचारलं की ”अर्थ्रायटिसमुळे पायाचा अंगठा किंचित वाकडा होतो, त्यावर उपाय करणाऱ्या उपकरणांच्या जाहिराती तुझ्या फेसबुकवर येतात का?” मी सांगितलं, ”नाही. कधीच नाही. किंबहुना असं उपकरण असतं हे आजच मला कळतंय.”

मित्र म्हणाला, ”अरे, मी ज्याला ज्याला विचारलं, त्या प्रत्येकाने हेच सांगितलं. याचा अर्थ मलाच ह्या जाहिराती येताहेत.”

”पण तुलाच ह्या जाहिराती फेसबुकवर का दिसाव्यात?”

”कारण माझ्या उजव्या पायाचा अंगठा किंचित आत वळलाय, वाकडा आहे, म्हणून!”

”ऑं?” आता आश्चर्यचकित होण्याची माझी पाळी. ”पण फेसबुकला हे समजलंच कसं?”

”कोणास ठाऊक.. मी त्या संदर्भात कुठलीही पोस्ट कुठेच टाकलेली नाही किंवा कुठे उल्लेखही केलेला नाही.”

”’तुझे फोटो दाखव बरं.”

मग आम्ही दोघं त्याचे फोटो बघू लागलो. कुठल्याही फोटोत त्याचे पाय दिसत नव्हते… मग अंगठा तर दूरच. बघता बघता, साधारण तीन महिन्यांपूर्वीचा त्याचा एक फोटो फेसबुकवर सापडला. त्यानेच टाकलेला. मंदिरात अनवाणी दर्शनासाठी जातानाचा. अन हो, त्या मित्राचा अंगठा किंचित वाकडा झालेला स्पष्ट दिसत होता!

मित्र लगेच म्हणाला, ”हो यार. गेल्या अडीच-तीन महिन्यांपासूनच ह्या जाहिराती मला दिसायला लागल्या आहेत.”

याचा अर्थ लक्षात येतोय तुमच्या?

तुमच्या-आमच्या वागण्या-बोलण्या-लिहिण्यातलाच नव्हे, तर दिसण्यातलाही लहानात लहानसा तपशील फेसबुकसारखं सोशल मीडियाचं माध्यम टिपून काढतंय अन त्यानुसार तयार झालेली उत्पादनं तुमच्या-आमच्यापर्यंत पोहोचवतंय.

मित्र सांगत होता, त्याच्या ऑॅफिसात त्याच्याबरोबर गेली बारा-तेरा वर्षं काम करणारा सहकारी आहे खंडेलवाल नावाचा. ह्या दोघांची अगदी घट्ट मैत्री. “जिवलग मित्र असलेल्या त्या खंडेलवालला माझ्या ह्या मित्राच्या अंगठयाची भानगड माहीत नाही. अन् फेसबुकला मात्र माहीत आहे!

आजचं मार्केटिंग हे सार्वत्रिक (जनरलाईज्ड) उरलेलंच नाही. ते व्यक्तिगत झालेलं आहे. प्रत्येक व्यक्तीच्या आवडीनिवडीनुसार त्या त्या व्यक्तीला ‘कस्टमाइज्ड’ प्रॉडक्ट देणाऱ्या जाहिरातीची मोहीम हेच आजचं सत्य आहे. अशा ‘कस्टमाइज्ड’, व्यक्तिगत कॅम्पेनला लागणारा डेटा सोशल मीडिया पुरवत असतात. कारण आपण जरी त्यांना ‘सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म’ म्हणत असलो, तरी फेसबुक, टि्वटर, यू टयूब यासारखी माध्यमं ही निव्वळ व्यावसायिक माध्यमं आहेत. त्यांना तुमच्या-आमच्या ‘सोशल क्रांती’शी काहीही घेणं-देणं नाही. ‘सोशल मीडियाच्या माध्यमातून समाज बदलू, जग बदलू’ हा तुमचा-आमचा भाबडा आशावाद झाला. प्रत्यक्ष त्या सोशल माध्यमांना हवा असतो यातून मिळणारा पैसा. अन तो पैसा मिळतो सामान्य माणसांच्या माहितीतून. त्यामुळे एखादी मोहीम जितकी मोठी, त्यातील लोकांचा सहभाग तितकाच मोठा. आणि जितके लोक जास्त, तितकाच या सोशल मीडियाला मिळणारा डेटा जास्त. आणि जास्त डेटा म्हणजे चांगलं विश्लेषण. ऍनालिटिकल अल्गोरिदम्स अचूक ठरण्याची खात्री.

हे असं सर्व (दुष्ट) चक्र आहे!


आपण सर्व ‘व्हॉट्स ऍप’ वापरतो. जगात व्हॉट्स ऍप वापरणाऱ्यांची संख्या 150 कोटीपेक्षा जास्त आहे. अशा व्हॉट्स ऍपचं ‘बिझनेस मॉडेल’ काय आहे, हे आपल्या लक्षात आलंय? साधारणत: सोशल मीडियाचे वेगवेगळे प्लॅटफर्ॉम्स जाहिरातीतून पैसे मिळवतात. व्हॉट्स ऍपवर एक तरी जाहिरात दिसते का आपल्याला? मग त्यांच्या उत्पन्नाचा स्रोत काय आहे? आणि काहीच स्रोत नसेल, तर व्हॉट्स ऍपचं हे प्रचंड मोठं तंत्र चालतं तरी कसं? आणि काहीही उत्पन्न नसताना फेसबुकने सन 2014मध्ये तब्बल 19.30 अब्ज अमेरिकन डॉलर्सला व्हॉट्स ऍप का विकत घेतलं?

या सर्व प्रश्नांचं उत्तर आहे – डेटा!

होय, डेटा. आजच्या जगात डेटाचं महत्त्व तेच आहे, जे मागील पन्नास वर्षांत तेलाचं (पेट्रोलियम पदार्थांचं) होतं. आज डेटा म्हणजे सोन्यापेक्षा महाग कमोडिटी आहे. ज्याच्याजवळ शास्त्रशुध्द आणि अचूक असा डेटा आहे, तो या जगाचा बादशहा आहे.

ट्रम्पच्या निवडणूक निकालांनी हे अक्षरश: खरं करून दाखवलं.

मुळात डेटा गोळा करणं, डेटाचं विश्लेषण करणं, ह्या विश्लेषणातून काही निष्कर्ष काढणं यात फारसं काही चूक नाही. आपण जेव्हा सोशल मीडियावर आपली माहिती टाकतो, तेव्हा ‘सोशल मीडियाच्या सर्व अटी आपल्याला मान्य आहेत’ असं बटन दाबूनच टाकतो. त्यामुळे काही प्रमाणात सोशल मीडिया आपली माहिती वापरू शकतो.

पण चूक आहे ते ह्या माहितीच्या आधारे एखाद्याचा असणारा राजकीय कल ओळखून तो बदलण्यासाठी केलेला खोटया,अर्धसत्य माहितीचा जबरदस्त मारा. केंब्रीज ऍनालिटिकाने नेमकं हेच केलं. ही माहिती बाहेर आल्यामुळे गेले आठ-दहा दिवस जगात अक्षरश: उलथापालथ चाललेली आहे. अनेक देशांतील लोकशाही पध्दतीवरच मोठं प्रश्नचिन्ह उभं राहिलं आहे.

हे सगळं नेमकं कसं घडलं?


सन 2015मध्ये फेसबुकने एक ऍप फेसबुकबरोबर वापरायला परवानगी दिली. हे ऍप तसं वरवर निरुपद्रवी होतं. अलेक्झांडर कोगेनने तयार केलेलं हे ऍप क्विझच्या स्वरूपातील होतं. फेसबुकच्या सर्व नियमांचं पालन करून हे ऍप तयार करण्यात आलेलं होतं. अमेरिकेतल्या पाच कोटी लोकांनी हे ऍप डाउनलोड केलं आणि ह्या ऍप मध्ये, अमेरिकेतल्या ह्या पाच कोटी लोकांची (जे प्रामुख्याने वयस्क होते, अर्थात मतदार होते) माहिती गोळा झाली.

आणि ही माहिती ह्या कोगेनने केंब्रिज ऍनालिटिकाला चक्क विकली!

कैम्ब्रिज एनलिटीका - २

मुळात केंब्रिज ऍनालिटिका ही कंपनीच ‘राजकीय सल्ला देणारी कंपनी’ म्हणून तयार करण्यात आली होती. ट्रम्पच्या राष्ट्राध्यक्षांच्या निवडणुकीत केंब्रिज ऍनालिटिकाने ह्या माहितीचा पुरेपूर वापर केला आणि कुंपणावर असलेली मतं ट्रम्प महाशयांच्या बाजूने वळवली.

हे तसं अनैतिक होतं. मात्र केंब्रिज ऍनालिटिकाची पध्दत तशी सरळसोट होती. फेसबुकवरील यूजर्सच्या मिळालेल्या डेटामधून त्यांनी ‘कॉग्नीटिव्ह बायस’ असलेले – अर्थात स्पष्ट राजकीय कल असणारे बाहेर काढले. मग ते ट्रम्पचे समर्थक असतील किंवा कट्टर विरोधक. ही संख्या साधारण 80% निघाली. अर्थात 20% मतदार असे होते, जे कुंपणावर होते. त्यांनी आपली मतं तोपर्यंत निश्चित केलेली नव्हती. केंब्रिज ऍनालिटिकाने या वीस टक्क्यांनाच लक्ष्य केलं अन पध्दतशीररित्या त्यांना ट्रम्पच्या जाळयात ओढलं.

ही बातमी बाहेर आल्यावर खळबळ माजली. ब्रिटनच्या चॅनल 4ने तर व्हिडियो फूटेजेस दाखवली, ज्यात केंब्रिज ऍनालिटिकाचा सी.ई.ओ. अलेक्झांडर निक्स, हा माहिती मिळविण्यासाठी युक्रेनियन पोरींना, श्रीलंकेच्या राजकारण्यांना पुरवतोय. तोपर्यंत फेसबुकने यावर कोणतीही प्रतिक्रिया दिलेली नव्हती. दिनांक 20 मार्चला भारताचे कायदे आणि सूचना, तंत्रज्ञान मंत्री रविशंकर प्रसाद यांनी फेसबुक आणि केंब्रिज ऍनालिटिका यांच्यावर डेटा चोरी करून काँग्रेसला मदत करण्याचे थेट आरोप केले अन सारंच चित्र बदललं. चक्र वेगाने हलली. रविशंकर प्रसाद यांच्या पत्रकार परिषदेच्या काही तासांनंतरच केंब्रिज ऍनालिटिकाने त्यांचा सी.ई.ओ. अलेक्झांडर निक्सला काढून टाकलं.

दुसऱ्याच दिवशी, म्हणजे दिनांक 20 मार्चला फेसबुकचे सी.ई.ओ. मार्क झुकरबर्ग याने एक मोठं स्पष्टीकरण दिलं. या सर्व प्रकरणात फेसबुककडून आलेली ही पहिलीच प्रतिक्रिया होती. या स्पष्टीकरणात त्याने फेसबुक वापरणाऱ्यांची चक्क क्षमा मागितली आणि भविष्यात परत असं घडू देणार नाही, असं वचनही दिलं.

हे कमी म्हणून की काय, रविवार 25 मार्चला फेसबुकने इंग्लंडच्या सर्व प्रमुख वर्तमानपत्रांत पानभर जाहिराती दिल्या. ह्या जाहिरातींमध्येही फेसबुकच्या वापरकर्त्यांची संपूर्ण क्षमा मागितली होती. जाहिरातीचं शीर्षकच होतं – ‘We have a responsibility to protect your information. If we can’t, we don’t deserve it.’

फेसबुक - १

अर्थात या क्षमायाचनेला तसा फारसा अर्थ नव्हता आणि नाही. ज्या ‘बिझनेस मॉडेल’वर फेसबुक उभं राहिलंय, त्याबद्दल माफी मागणं हे फेसबुकच्या शेअर बाजारातील ढासळत्या किमती रोखण्यासाठी उपयोगी असेलही. प्रत्यक्षात नाही.

सध्यातरी फेसबुक वाईट अवस्थेतून जात आहे. गेला आठवडा त्यांच्यासाठी एक दु:स्वप्न ठरला. केंब्रिज ऍनालिटिकाबरोबरची भागीदारी त्यांना भलतीच महागात पडली.

आणि या संधीचा लाभ घेत अनेकांनी फेसबुकविरुध्द मोहीम उघडली आहे. व्हॉट्स ऍपचा सहसंस्थापक ब्रायन ऍक्टन याने या मोहिमेची सुरुवात केली आणि #DeleteFacebook हा त्याचा हॅशटॅग ट्रेंड करू लागला. मुळात व्हॉट्स ऍपचं बिझनेस मॉडेलसुध्दा असंच होतं आणि आहे. पण वाहत्या गंगेत ब्रायन ऍक्टनसारखे अनेक हात धुऊन घेताहेत.

दरम्यान 23 मार्चला ब्रिटिश हायकोर्टाने केंब्रिज ऍनालिटिकाच्या लंडनमधील ऑॅफिसवर छापे मारण्याची परवानगी दिली आणि त्याप्रमाणे छापे घालण्यात आले.

या सर्व प्रकरणातून काही गोष्टी स्पष्ट होतात –

१. डेटाचा वापर यापुढेही होत राहणार. विशेषत: आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स जसंजसं प्रगत होत जाईल, व्यक्तिगत डेटाचा वापर तितकाच वाढत जाईल. याला पूर्णपणे रोखण्याची कोणतीही यंत्रणा सध्या नाही.

२. उद्या कदाचित फेसबुक नसेल. सोशल मीडियाचा दुसरा एखादा प्लॅटफॉर्म असेल. मात्र तरीही लोकांची वैयक्तिक माहिती गोळा होत राहील आणि तिचा व्यावसायिक उपयोगही होतच राहील.

३. कोणताही ऍप इन्स्टॉल होताना, ते परवानगी मागतं तुमच्या संपर्कांना, फोन क्रमांकांना, लोकेशनला, फोटो गॅलरीला बघण्याची. तुम्ही नकार दिला, तर ऍप इन्स्टॉलच होत नाही. त्यामुळे जितकी जास्त ऍप्स आपण डाउनलोड करू, तितकी जास्त आपली माहिती या माहितीच्या महाजालात पसरत जाईल.

४. त्यामुळे आपण फक्त इतकंच करू शकतो की केंब्रिज ऍनालिटिकासारख्या, माहितीचा गैरवापर करणाऱ्या कंपन्यांवर सक्त कारवाई करू शकतो.

अर्थात, जगभर वादळ निर्माण करणाऱ्या ह्या केंब्रिज ऍनालिटिकाच्या लफडयाने दोन गोष्टी नक्कीच अधोरेखित केल्या

  • जागतिक राजकारणात आणि अर्थकारणात भारताचा दबदबा नक्कीच वाढलेला आहे. फेसबुकला भारताच्या कायदेमंत्र्यांची दखल घ्यावीच लागली.

  • ट्रम्प, ब्रेक्झिटनंतर भारतातही मोदींविरुध्द असलं काही करण्याची तयारी केंब्रिज ऍनालिटिका करत होती. काँग्रेसचा त्यात प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष सहभाग होता. केंब्रिज ऍनालिटिकामध्ये पूर्वी संशोधन प्रमुख असलेल्या क्रिस्टोफर वायलीने दिनांक 27 मार्चला ब्रिटिश संसदेत तशी माहिती दिलेली आहे. मात्र हा डाव वेळीच हाणून पाडण्यात आला.

या प्रकरणात आणखी बऱ्याच गोष्टी समोर यायच्या आहेत. पुढे या चित्रात अधिक गहिरे रंग भरत जाणार, हे निश्चित!
– प्रशांत पोळ

५ ऑगस्ट, १९४७

वातावरण ढगाळ असूनही किंचित थंडी जाणवत होती. जम्मू हून लाहोर ला जाताना रावळपिंडी चा रस्ता चांगला होता. त्यामुळे गांधीजींचा काफिला पिंडी मार्गे लाहोर कडे निघाला होता.

वाटेत ‘वाह’ नावाचे शरणार्थी शिबिर होते. गांधीजींच्या मनात ह्या शिबिराला भेट द्यायची होती. पण त्यांच्या बरोबरच्या कार्यकर्त्यांना ही भेट टाळायची होती. कारण वाह चे शरणार्थी शिबिर म्हणजे दंग्यातून वाचलेल्या हिंदू – शिखांचे शिबिर. त्यांच्या कहाण्या फार हृदयद्रावक होत्या. त्या सर्वांना आपापले घरदार सोडून, पळून ह्या शिबिराचा आश्रय घ्यावा लागला होता. अनेकांचे कुटुंबीय मारल्या गेले होते. अनेकांच्या बहि‍णींवर, मुलींवर, बायकांवर त्यांच्या डोळ्यादेखत बलात्कार झालेले पहावे लागले होते. त्यामुळे साहजिकच कॉंग्रेस आणि गांधीं बद्दल ची चीड त्या शिबिरार्थींच्या वागण्यात / बोलण्यात जाणवत होती. आणि म्हणूनच गांधीजींना अश्या शिबिरात नेणे, त्यांच्या बरोबरच्या कार्यकर्त्यांना धोक्याचे वाटत होते.

मात्र गांधीजींचा ठाम निर्धार होता, वाह च्या शरणार्थी शिबिराला भेट देईनच..! त्यामुळे वाह ला जायचे नक्की झाले. दुपारी हा काफिला वाह च्या शरणार्थी शिबिरात पोहोचला.

हे शिबिर म्हणजे रक्तरंजित इतिहासाचा जिवंत पुरावा होता. गेल्या महिन्यात तर येथे शरणार्थींची संख्या पंधरा हजारांपर्यंत पोहोचली होती. मात्र जसजसा १५ ऑगस्ट हा दिनांक जवळ येऊ लागला, तसतशी शिबिरार्थींची संख्या कमी होऊ लागली. हा सर्व भाग पाकिस्तानात जाणार हे जणू घोषित झालेलं होतं. आणि ‘पाकिस्तानात आपण सुरक्षित राहणार नाही’ असं हिंदू – शीख निर्वासितांना वाटत होतं. म्हणून जमेल तसे, हे शरणार्थी पूर्व पंजाबात जायच्या प्रयत्नात होते. आज शिबिरात साधारण ९ हजार शरणार्थी होते. यात अधिकांश पुरुष होते. काही प्रौढ आणि म्हाताऱ्या बायका होत्या. पण तरुण मुली जवळ जवळ नव्हत्याच. शिबिरात येतानाच त्यांचं अपहरण झालं होतं किंवा त्यांच्यावर बलात्कार करून त्यांना मारून टाकलेलं होतं.

हे शरणार्थी शिबिर नसून ‘यातना शिबिर’ वाटत होतं. पाऊस येऊन गेलेला होता. खाली चिखल होता. अनेक टेंट गळत होते. ठिकठिकाणी राशन-पाणी घेण्यासाठी प्रचंड रांगा लागलेल्या होत्या.

गांधीजी - वाह शरणार्थी शिबिरात

गांधीजी तिथे पोहोचल्यानंतर काही शिबिरार्थींना, थोडा फार चिखल नसलेल्या भागात गोळा केलं गेलं. साधारण दीड – दोन हजार शिबिरार्थी असावेत. मात्र तेथेही घाण येतच होती. गांधीजींनी आधी त्यांची प्रार्थना म्हटली आणि मग शिबिरार्थ्यांबरोबर चा संवाद सुरु झाला. शिबिरार्थींतर्फे दोन शीख उभे राहिले. त्यांचं म्हणणं होतं, ‘हे शिबिर पूर्व पंजाबात स्थलांतरित करा. पंधरा ऑगस्ट नंतर येथे पाकिस्तान चे, अर्थात मुस्लिम लीग चे शासन येईल. ब्रिटीश काळातच त्यांनी हिंदू – शिखांची इतकी कत्तल केलेली आहे, तर त्यांचं राज्य आल्यावर काय होईल, याची कल्पनाच करवत नाही..!

यावर गांधीजींनी स्मित केलं. अन ते संथ आवाजात बोलू लागले, ‘तुम्हाला पंधरा ऑगस्ट नंतरच्या दंगलींची जी भीती वाटतेय, ती मला वाटत नाही. मुसलमानांना पाकिस्तान हवं होतं. ते त्यांना मिळालं. आता ते काही करतील असं मला मुळीच वाटत नाही. शिवाय जिन्ना साहेबांनी आणि मुस्लिम लीग च्या पुढाऱ्यांनी शांती आणि सलोख्याचं आश्वासन दिलेलं आहे. त्यांनी आश्वस्त केलंय कि पाकिस्तानात हिंदू आणि शीख हे सुरक्षित राहतील. तेंव्हा त्यांच्या आश्वासनाचा आदर करा. हे शरणार्थी शिबिर पूर्व पंजाबात नेण्याचं काही एक कारण नाही. तुम्ही येथे सुरक्षित आहात. मनातील भीती काढून टाका. जर मी नोवाखालीला जायचं मान्य केलं नसतं, तर पंधरा ऑगस्ट ला मी तुमच्या बरोबरच राहिलो असतो.” (Mahatma, Volume 8, Life of Mohandas K. Gandhi – D. G. Tendulkar)

गांधीजी हे सांगत असताना शिबिरार्थींच्या चेहऱ्यावरचा राग, चीड, हताशा त्यांना दिसत होती. पण ह्या शिबिरार्थींना मुसलमानांची भीती का वाटावी, हे त्यांना उमजतच नव्हतं. तरीही त्यांनी आपल्या प्रतिनिधीच्या रुपात डॉ. सुशीला नायर यांना तेथेच रहायला सांगितलं.


लाहोर ची दुपार…

लाहोर. प्रभू रामचंद्रांचा पुत्र ‘लव’ याने स्थापन केलेलं शहर. पंजाबी संस्कृतीचं माहेरघर. शालीमार उद्यानाचं शहर. नूरजहाँ आणि जहांगीर च्या मकबऱ्या चं शहर. महाराजा रणजितसिंगाचं शहर, अनेक मंदिरांचं, गुरुद्वारांचं आणि मशि‍दींचं शहर. कामिनी कौशल चं शहर. पंजाबी रंगा-ढंगाचं वसलेलं, उत्साहाने सळसळणारं शहर.

पण आज मात्र लाहोर ची दुपार संथ होती. काहीशी उदासवाणी पण. शहरातल्या सर्व हिंदू – शीख व्यापाऱ्यांचा आज बंद होता. त्यांच्यावर होणाऱ्या अत्याचारांच्या निषेधार्थ हा आजचा बंद पुकारलेला होता. यापूर्वी हिंदू – शिखांनी सर्व पातळीवर आपलं म्हणणं मांडलं होतं. तीन – साडेतीन महिन्यांपूर्वी, अर्थात मार्च – एप्रिल ला लाहोर, रावलपिंडी आणि आजूबाजूच्या भागांवर झालेल्या मुस्लिम आक्रमणाची जखम ताजी होती. आणि आक्रमणाचं हे लोण काही कमी होण्याची चिन्ह दिसत नव्हती.

मुस्लिम नेशनल गार्ड ची आक्रामकता वाढत होती. त्यांच्या धमकावण्या वाढत होत्या. म्हणायला या ‘नेशनल मुस्लिम गार्ड’ चा मुस्लिम लीग शी संबंध नव्हता. पण फक्त म्हणायलाच. मुस्लिम नेशनल गार्ड हे मुस्लिम लीग चाच झेंडा वापरत होते. मुळात नेशनल गार्ड ही मुस्लिम लीग चीच छुपी पण आक्रमक संघटना होती. हिंदू – शीख व्यापाऱ्यांना पळवून लावायचं आणि त्यांच्या तरण्याताठ्या पोरी पळवून आणायच्या हेच यांचं मुख्य काम होतं.

मंगळवार, पाच ऑगस्ट च्या ह्या उदासवाण्या दुपारी, लाहोर च्या गव्हर्नर हाऊस मधे मात्र सुस्ती नव्हती. गव्हर्नर सर इवॉन जेनकिन्स हा अस्वस्थपणे आपल्या कार्यालयात काम करत होता. जेनकिन्स हा तसा पूर्णपणे पंजाबी रंगात रंगलेला ब्रिटीश नोकरशाह होता. पंजाब बद्दल त्याची माहिती अचूक आणि परिपूर्ण होती. आणि म्हणूनच त्याला मनापासून फाळणी नको होती. आज दिवसभरात लाहोरात घडणाऱ्या घडामोडींवर तो लक्ष ठेऊन होता. शिखांच्या हरताळ पुकारण्या मुळे कुठे दंगे उसळतात कि काय, याची त्याला चिंता होती. मुस्लिम नेशनल गार्ड तर्फे दंगे भडकावण्याचे पूर्ण प्रयत्न केले जात आहेत अशी माहिती त्याच्याजवळ पोहोचलेली होती. त्यातूनच ‘उद्या गांधीजींची लाहोर ला धावती भेट आहे’, ही सूचना त्याला मिळाली होती. त्यामुळे तो अधिकच चिंतेत होता.

लाहोरातील गोमती बझार, किशन नगर, संत नगर, राम गली, राजगढ ह्या भागांमधे कडकडीत बंद होता. जवळपास सर्व दुकानं बंद होती. रस्त्यांवर रहदारीही तुरळक दिसत होती. हा सर्व भाग हिंदू – शीख बहुल होता. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या शाखांचं जबरदस्त जाळं या भागात होतं. रोज सायंकाळी मैदानात भरणाऱ्या प्रत्येक शाखेवर दोनशे – तीनशे हिंदू – शीख तरुण हजर असायचे. मार्च पूर्वी लाहोरातल्या संघ शाखांची संख्या अडीचशे च्या वर पोहोचली होती. मात्र मार्च – एप्रिल च्या दंगलीनंतर अनेक हिंदू विस्थापित झाले अन त्या त्त्या भागातल्या शाखा आता बंद पडल्या होत्या. लाहोरातल्या तीन लाख हिंदू – शिखांपैकी सुमारे लाखभर हिंदू – शिखांनी आतापर्यंत लाहोर सोडलं होतं.


दंगल, जाळपोळ आणि अशांततेच्या ह्या वातावरणात, लाहोर पासून बाराशे किलोमीटर दूर, सिंध प्रांतात, कराचीला मात्र एक वेगळीच गडबड उडालेली होती. फारशी गर्दी नसणाऱ्या कराची विमानतळावर माणसंच माणसं दिसत होती. बरोबर १२.५५ ला राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक, श्री गोळवलकर गुरुजी हे टाटा एयर सर्व्हिसेस च्या विमानानं मुंबई हून कराचीला येणार होते. मुंबई च्या जुहू विमानतळावरून हे विमान बरोबर ८ वाजता उडालं होतं. मधे अहमदाबाद चा थांबा घेऊन आता ते कराचीला पोहोचण्याच्या बेतात होतं. विमानात गुरुजींबरोबर डॉ. आबाजी थत्ते ही होते.

या अशांत वातावरणात, गुरुजींच्या सुरक्षेची पूर्ण व्यवस्था स्वयंसेवकांनी ठेवली होती. मोठ्या प्रमाणात स्वयंसेवक तिथे आले होते. कराची महानगरातील भाग कार्यवाह लाल कृष्ण अडवाणी हे देखील त्या स्वयंसेवकांमध्ये होते. गुरुजींच्या मोटारी बरोबर, मोटार सायकल वरून जाणाऱ्या स्वयंसेवकांचा एक वेगळाच ताफा होता. कराचीचं विमानतळ तसं फार मोठं नव्हतं. त्यामुळे ही स्वयंसेवकांची संख्या बरीच मोठी वाटत होती.

गुरुजी - १

बरोबर एक वाजता गुरुजी आणि आबाजी विमानातून उतरले. विमानतळावर उभ्या असलेल्या स्वयंसेवकांमधे कसलीही घाई, गडबड नव्हती, कि गोंधळ ही नव्हता. सारं कसं शिस्तीत चाललं होतं. तीन स्वयंसेवक बुरखे घालून आले होते. ते, त्यातील भोकांमधून आपल्या चौकस डोळ्यांनी सारा परिसर न्याहाळत होते.

गुरुजी, आबाजींबरोबर विमानतळाच्या इमारतीत आले. एकच दमदार घोषणा झाली – ‘भारत माता की – जय..’ संयोगाने त्याच वेळेस, दिल्लीहून कायदे आझम जीनांना घेऊन येणारे व्हॉइसरॉय साहेबांचे विशेष डाकोटा विमान, कराचीच्या विमानतळावर उतरले. त्यातून जीना, त्यांची बहीण फातिमा आणि त्यांचे ३ सहकारी उतरले.

पाकिस्तान च्या निर्मात्याच्या ह्या ‘प्रस्तावित पाकिस्तानच्या’ भेटीबाबत मुस्लिम लीग च्या कार्यकर्त्यांमध्ये फारशी उत्सुकता दिसत नव्हती. कारण जीनांना घ्यायला फारच थोडे कार्यकर्ते विमानतळावर आलेले होते. पाकिस्तान आणि जीनांच्या संबंधी एक – दोन घोषणा दिल्या गेल्या. पण त्या अगदीच मरगळलेल्या होत्या.

जीनांचा पाकिस्तान

डॉ. आबाजी थत्ते विमानातलं सामान घ्यायला थांबले होते. त्यांच्या जवळ उभे असलेल्या जीनांनी, आपल्या स्थानिक कार्यकर्त्याला विचारलं, ‘आज यहां ये भीड़ कैसे..?’ तो कार्यकर्ता म्हणाला, ‘वो आर एस एस का गुरु गोलवलकर आ रहा हैं ना, उसके लिए..’. काहीश्या त्रस्त चेहऱ्याने जीनांनी ते ऐकून न ऐकल्यासारखं केलं आणि ते इमारती बाहेर जाण्यासाठी निघाले.

गुरुजींना घेऊन, संघ कार्यकर्त्यांचा एक भला मोठा काफिला शहराकडे निघाला. आजच संध्याकाळी पूर्ण गणवेशात संचालन निघणार होतं आणि नंतर तिथल्या मुख्य चौकात गुरुजीची जाहीर सभा ठरली होती.

फक्त नऊ / दहा दिवसात जो भाग पाकिस्तानात शामिल होणार आहे, आणि सध्या जो पाकिस्तानची तात्पुरती राजधानी म्हणवला जातो, अश्या भागात हिंदूंनी संचलन काढणं आणि जाहीर सभा घेणं हे अतीव साहसाचं होतं. पण संघांनी हे साहस दाखवलं होतं. दंगेखोर मुसलमानांना एक कडक संदेश जावा आणि हिंदूंमध्ये आत्मविश्वास निर्माण व्हावा, म्हणून संघाने हा पुरुषार्थ दाखवला होता.

बरोबर पाच वाजता संचलन निघालं. ह्या संचलनाच्या सुरक्षितते साठी स्वयंसेवकांनी विशेष व्यवस्था केलेली होती. दहा हजार स्वयंसेवकांचं ते संचलन इतकं जबरदस्त आणि प्रभावी होतं की कोणाचीही अश्या संचलनावर हल्ला करण्याची हिंमतच झाली नसती.


भारताच्या पूर्व आणि पश्चिम सीमेवर होत असलेल्या दंग्यांपासून, अशांततेपासून आणि शरणार्थी शिबिरांपासून दूर, दिल्लीत ‘१७, यॉर्क’ रोड या नेहरूंच्या निवासस्थानी, स्वतंत्र भारताचे भावी प्रधानमंत्री जवाहरलाल नेहरू, त्यांच्या नवीन मंत्रिमंडळ स्थापण्या संबंधी आणि नवीन सरकारच्या कामकाजासंबंधी चिंता करण्यातच व्यस्त होते.

मंगळवार, पाच ऑगस्ट ची दुपार आता संध्याकाळ च्या दिशेने वाटचाल करू लागली होती. नेहरू, त्यांना आलेल्या पत्रांना उत्तर डिक्टेट करत होते.

१ ऑगस्ट ला लॉर्ड माउंटबेटन नी पाठवलेलं पत्र समोर होतं. भारत सरकारचे ऑडीटर जनरल सर बर्टी स्टेग यांना स्वतंत्र भारतात मुदतवाढ देणार का ? हे विचारणा करणारं ते पत्र होतं. त्यात सर स्टेग हे मुदतवाढ मिळाली तर काम करण्यास उत्सुक आहेत असं ही लिहिलं होतं.

या पत्राला समोर ठेऊन नेहरू उत्तर सांगू लागले, “सर बर्टी स्टेग हे अर्थ मंत्रालयाचे आर्थिक सल्लागार असून भारत सरकारचे ऑडीटर जनरल ही आहेत. तुम्हाला कदाचित माहित असेलच, की आमचे धोरण हे त्या सर्व अधिकाऱ्यांना मुदतवाढ देण्याचे आहे, ज्यांना स्वतंत्र भारतात काम करण्याची इच्छा आहे. अर्थात, जिथे त्या पदासाठी योग्य भारतीय मिळतील, तिथे आम्ही भारतीयच नेमणार. मात्र सध्या तरी, ज्या अधिकाऱ्यांना पुढे ही काम करण्याची इच्छा आहे, त्यांना आम्ही त्याच पदावर कायम ठेवणार हे निश्चित.

अर्थातच सर बर्टी स्टेग हे (स्वतंत्र भारताचे) ऑडीटर जनरल म्हणून पुढेही काम बघतील.

पुढील पत्र ही गव्हर्नर जनरल लॉर्ड माउंटबेटन यांचंच होतं. पण जरासं आधीचं. दिनांक १४ जुलै चं.

या पत्रात लॉर्ड साहेबांनी दोन गोष्टी मांडल्या होत्या. पहिली म्हणजे, त्यांच्या स्टाफ चं पुढे काय करायचं. आणि दुसरी म्हणजे स्वतंत्र भारतात त्यांना व्हॉइसरॉय हाऊस सोडून एखाद्या लहानश्या घरात रहायला आवडेल.

उत्तर देण्याआधी नेहरू काहीसे विचारमग्न झाले. अन मग सावकाश, ते आपल्या सचिवाला डिक्टेशन देऊ लागले,

“प्रिय लॉर्ड माउंटबेटन,
तुमच्या १४ जुलै च्या पत्रात तुम्ही प्रामुख्याने दोन गोष्टींचा उल्लेख केला आहे. तुमच्या स्टाफ संबंधी आणि तुमच्या भविष्याच्या घरा संबंधी.

यातील पहिल्या मुद्द्या संबंधात तुम्हालाच निर्णय घ्यायचाय. जो ही सेवक वर्ग तुम्हाला आवश्यक वाटेल, तो स्वतंत्र भारत शासनाच्या वतीनं तुमच्या कडेच राहील. मला आनंद वाटतो कि लॉर्ड इस्मे तुमच्या सोबतच राहतील.

तुमचा, तुलनेनं लहान घरात स्थलांतरित होण्याचा विचार स्तुत्य आहे. मात्र सध्याच्या घडीला तुम्हाला शोभेल असं घर शोधणं कठीण आहे. आणि तसाही त्या ‘व्हॉइसरॉय हाऊस’ चा लगेचच काहीही उपयोग होणार नाहीये. आणि म्हणूनच आपण उभयतांनी व्हॉइसरॉय हाऊस मधेच राहावे ही विनंती..!”


कराचीच्या मुख्य चौकाजवळील मोकळ्या जागेत जाहीर सभेची सारी तयारी झालेली होती. छानसा लहानसा मंच. मंचावर तीन खुर्च्या. समोर लहानसा टेबल आणि त्यावर तांब्या – भांडं. आणि समोर एक उभा माईक्रोफोन. बस. इतकीच तयारी होती त्या सभेची.

समोर स्वयंसेवक शिस्तीत बसले होते. नागरिकांसाठी दोन्ही बाजूला बसायची जागा होती. महिलांसाठी काही जागा मोकळी ठेवली होती. बरोबर ७ वाजता सभा सुरु झाली. गुरुजींच्या उजव्या हाताला, आजच्या सभेचे अध्यक्ष साधू टी. एल. वासवानी बसले होते. हे साधू वासवानी म्हणजे सिंधी समाजाचे गुरु. समाजात त्यांना प्रचंड मान होता. आणि गुरुजींच्या डाव्या हाताला सिंध प्रांताचे संघचालक बसले होते.

श्रोत्यांनी प्रचंड गर्दी केलेली होती…

आधी साधू वासवानींनी प्रास्ताविक भाषण केलं. ते म्हणाले, “इतिहासात निश्चितच या क्षणाची, या काळाची नोंद होईल, जेंव्हा आम्हा सिंधी हिंदूंच्या मागे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ हा पहाडासारखा उभा राहिला आहे.”

आणि नंतर गुरुजींचे मुख्य भाषण. संथ पण धीरगंभीर, दमदार आवाज. स्पष्ट उच्चार. सिंध प्रांतातल्या हिंदू बांधवांबद्दल खरीखुरी तळमळ.

“आपल्या मातृभूमीवर एक फार मोठी विपत्ती आलेली आहे. मातृभूमीचं विभाजन हे ब्रिटीशांच्या ‘फोडा आणि राज्य करा’ ह्या नीतीचा परिणाम आहे. मुस्लिम लीग ने जे पाकिस्तान मिळवलंय ते हिंसेचं तांडव करून मिळवलंय. दुर्दैवानं कॉंग्रेस ने लीग पुढे शरणागती पत्करली. मुसलमानांना चुकीच्या दिशेने वळवल्या गेलं, की ‘ते इस्लाम धर्माचं पालन करतात म्हणून ते वेगळे राष्ट्र आहेत’. त्यांचे रिती-रिवाज, त्यांची संस्कृती ही भारतीय आहे. अरेबिक नाही.”

“ही कल्पनाच कठीण वाटते कि आपली खंडित मातृभूमी सिंधू नदी शिवाय असेल. सप्त सिंधुंचा हा प्रदेश आहे. राजा दाहीर च्या तेजस्वी शौर्याने नटलेला हा प्रदेश आहे. देवी हिंगलाज च्या अस्तित्वानं पुनीत झालेला हा आपला प्रदेश आपल्याला सोडवा लागतोय. या संकटाच्या काळात सर्व हिंदूंनी एक दुसऱ्याची काळजी घ्यायची आहे. संकटाचे हे हि दिवस जातील हे नक्की..!”

गुरुजी - २

गुरुजींच्या ह्या भाषणाने कराची मधली ही ऐतिहासिक सभा थरारून उठली.

भाषणानंतर कराचीतल्या काही प्रमुख मंडळींबरोबर चहापानाचा कार्यक्रम होता. कराचीतले अनेक हिंदू पुढारी तर गुरुजींच्या परिचयाचेच होते. दरवर्षी च्या प्रवासात गुरुजी त्यांच्याशी आवर्जून भेटायचे. रंगनाथानंद, डॉ. चोइथराम, प्रोफे. घनश्याम, प्रोफे. मलकानी, लालजी महरोत्रा, शिवरतन मोहता, भाई प्रताप, निश्चलदास वझीरानी, डॉ. हेमनदास वाधवानी, मुखी गोबिन्द्रम वगैरे. यातील अधिकांश मंडळी बैठकीत उपस्थित होती.

‘सिंध ऑबझर्वर’ या दैनिकाचे संपादक आणि कराचीतले एक मान्यवर व्यक्तित्व के. पुनैय्या पण ह्या बैठकीला उपस्थित होते. त्यांनी गुरुजींना प्रश्न केला, “आपण खुशीने हे विभाजन स्वीकारण्यात वाईट काय आहे..? एखादा सडलेला पाय कापला तर काय चूक आहे..? माणूस तरी जिवंत राहतोच ना…?”

गुरुजींचं ताबडतोप उत्तर आलं, “काय झालं जर माणसाचं नाक कापल्या गेलं तर..? तो तरीही जिवंत राहतोच की..!”

सिंध प्रांतातल्या त्या हिंदू बांधवांकडे सांगण्यासारख्या अनेक गोष्टी होत्या. अंधकारमय भविष्य पाहत असलेली ही माणसं, अक्षरशः पिडल्या गेलेली होती. यांना गुरुजींबरोबर बरंच काही शेअर करायचं होतं. पण वेळ थोडा होता. अनेक कामं करायची होती. गुरुजींना त्या भागातल्या प्रचारक आणि कार्यवाहांची बैठक घ्यायची होती. व्यवस्था लावायच्या होत्या.

पाच ऑगस्ट च्या रात्री, राजधानी दिल्ली शांत झोपली असताना पंजाब, सिंध, बलुचिस्तान आणि बंगाल प्रांतात वणवा भडकलेलाच होता. आणि कराचीच्या मुक्कामात, एक तपस्वी, विभाजनाचं हे भेसूर चित्र बघत, पुढील व्यवस्थेची जुळणी करत होता…!
– प्रशांत पोळ

आवर्जून वाचावे असे – ‘डेथ वॉज नॉट पेनफुल’

‘युध्दस्य कथा रम्या…’ असे आपण म्हणतो. युध्दा संबंधीच्या गोष्टी वाचायला आपल्याला आवडतात. पण आपल्या भाषेत युध्दावरची अशी किती पुस्तकं आहेत..? अगदी हिंदीतही किती आहेत..? नगण्य.

आपण पाकिस्तान बरोबर तीन युध्द लढलो, तर चीन बरोबर एक. यात कुठे आपला पराभव झाला, तर अधिकांश ठिकाणी आपण जिंकलो. विशेषतः १९७१ च्या युध्दात, दोन्ही आघाड्यांवर लढत असताना आपल्या सैनिकांनी भीम पराक्रम गाजवला. पण याबद्दल फारसं लिहिल्या गेलं नाही.

मात्र याच पार्श्वभूमीवर एक छानसं पुस्तक आलंय, ‘डेथ वॉज नॉट पेनफुल’. धीरेंद्र सिंह जफा या फायटर पायलट ने हे पुस्तक इंग्रजीत लिहिलं होतं. त्याचा सुरेखसा अनुवाद केलाय वर्षा गजेन्द्रगडकर यांनी.

धीरेंद्र सिंह जफा हे भारतीय वायु सेनेतले फायटर पायलट. कमांडिंग ऑफिसर. १९७१ च्या युध्दात, एयर व्हाईस मार्शल चे ए. डी. जी. असताना त्यांनी आपणहून फायटर पायलट चे काम मागून घेतले. लाहोर जवळ, पाकिस्तानी सैन्यावर बॉम्बिंग करत असताना त्यांच्या विमानाला पाक सैनिकाची गोळी लागली. ते पॅराशूट च्या सहाय्याने उतरतात. उतरताना छातीच्या फासळ्या फ्रेक्चर होतात आणि ते युध्द कैदी बनतात.

डेथ वाज नॉट पेनफुल

हळू हळू त्यांना कळतं कि वायु सेनेचे इतरही ९ पायलट युध्द कैदी झालेले आहेत. मग पाक सैन्याचे वेगवेगळे अनुभव. इथे युध्द निर्णायक रीतीने जिंकूनही, ह्या युध्द कैद्यांविषयी भारताची काहीच हालचाल नाही. म्हणून अस्वस्थ होऊन त्यातील तिघं, अफगाणिस्तान मार्गे पळून जाण्याचा कट रचतात. त्यात ते जवळ जवळ सफलही होतात. पण अफगाण सीमा फक्त पाच मैलांवर असताना ते पकडले जातात..!

साधारण दहा महिन्यांचा, पाकिस्तानी कैदेतला कालखंड ह्या पुस्तकात आलेला आहे. युध्द, युध्दकैदी, पाकिस्तानातलं वातावरण, पाक अधिकाऱ्यांचे फाळणी संबंधी विचार या संबंधांची अगदी वेगळी आणि रंजक माहिती ह्या पुस्तकात मिळते.

सैनिक प्रामाणिकपणे युध्द लढत असतो. मात्र देशाचं नेतृत्व पुष्कळदा त्यांच्या साहसाची आणि प्राणांचीही उपेक्षा करतं. १९७१ मधे इतका नेत्रदीपक विजय मिळवुनही आपण शिमल्या समझौत्यातून काहीच का नाही मिळवू शकलो, असा अस्वस्थ करणारा प्रश्नही हे पुस्तक विचारतं. जफा यांनी प्रथम पुरुषी एकवचनी च्या स्वरूपात हे पुस्तक न घेतल्याने, इतर पायलट च्या स्वभावाचे कंगोरे चांगल्या प्रकारे चित्रित झालेले आहेत.

युध्द कथा म्हणून वाचलंच पाहिजे असं हे २८८ पानांचं पुस्तक, पुण्याच्या अभिजात प्रकाशनाने प्रकाशित केले आहे.
– प्रशांत पोळ

४ ऑगस्ट, १९४७

ते पंधरा दिवस / ४

आज चार ऑगस्ट. सोमवार. दिल्लीत व्होइसरॉय, लॉर्ड माउंटबेटन यांचा दिवस जरा लवकरच सुरु झाला. दिल्लीतली हवा दमट होती. आभाळ भरून आलं होतं. तरी पाऊस पडत नव्हता. मळभ आल्यासारखं झालं होतं. एकुणातच वातावरण तसं मरगळलेलंच होतं. खऱ्या अर्थानं जवाबदारीतून मुक्त व्हायला लॉर्ड साहेबांना फक्त अकरा रात्रीच उरल्या होत्या. नंतरही अर्थातच ते भारतात राहणार होते. भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल म्हणून. पण त्यात विशेष अशी जवाबदारी नव्हती. सारं काही भारतीय नेत्यांच्या खांद्यावर येणार होतं तेंव्हा.

मात्र पुढील अकरा दिवस आणि अकरा रात्री ह्या त्यांच्याच नियंत्रणात असणार होत्या. यातील प्रत्येक बऱ्यावाईट गोष्टीचं खापर हे त्यांच्यावर आणि म्हणजेच पर्यायानं ब्रिटीश साम्राज्यावर फुटणार होतं. म्हणूनच ही जवाबदारी मोठी होती आणि तितकीच चिंताही..!

4th August, 1947 - 11 days are left Staff meeting at Viceroys house

सकाळची पहिलीच बैठक ही बलोचिस्तान प्रांतासंबंधी होती. सध्या ह्या संपूर्ण प्रांतावर इंग्रजांचं निर्विवाद वर्चस्व होतं. राज्य होतं. इराण ला लागून असलेला हा प्रांत मुस्लिम बहुल होता. त्यामुळे अर्थातच हा प्रांत पाकिस्तानात जाणार हे अध्याहृत होतं. मात्र इथेच गोची होती. बलुच लोकांची तार कधी पंजाब आणि सिंध च्या पाकिस्तान वादी मुसलमानांशी जुळलीच नव्हती. बलुच लोकांची स्वतःची अशी संस्कृती होती. स्वतः ची अशी भाषा होती. ती बरीचशी इराण च्या बलुच लोकांशी साधर्म्य असलेली होती. ह्या बलुच भाषेत, संस्कृत शी जवळीक साधणाऱ्या ‘अवस्ता’ भाषेची झलक दिसत होती. त्यामुळे पाकिस्तानात शामिल होणे हा काही त्यांच्या समोरचा पाहिला पर्याय नव्हता.

त्यांच्यापैकी काही जणांची इच्छा इराण बरोबर विलीन व्हावं ही होती. मात्र इराण मधे शिया मुसलमानांचं शासन होतं आणि ही बलुच मंडळी तर सुन्नी मुसलमान होती. त्यामुळे हा पर्याय बारगळला. भारतात विलीन व्हावं असाही एक प्रवाह होता. त्याला काही नेत्यांचं पाठबळ ही होतं. मात्र ‘मधे सिंध आणि पंजाब असल्याने भौगोलिक सलगता शक्य नाही’ या सबबी वर हा पर्याय ही मागे पडला. स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून आपण उभे राहू शकू, की आपल्याला पाकिस्तानात विलीन व्हावं लागेल, ह्या दोन पर्यायांवरच खल चालू होता. आजची ही बैठक त्याच संदर्भात होती.

बैठकीत बलोचिस्तान चे ‘खान ऑफ कलात’, मीर अहमदयार खान आणि महंमद आली जीना होते. जीनांना उद्या पाच ऑगस्ट ला कराची ला जायचं असल्याने त्यांच्या सोयीनेच ही सकाळची वेळ ठरवली होती.

बैठकीत मीर अहमदयार खान यांच्या, ‘भविष्यातील पाकिस्तान’ बद्दल अनेक शंका होत्या. अनेक प्रश्न होते. माउंटबेटन चा स्वार्थ होता की त्यांनी पाकिस्तानात विलीन व्हावे. कारण लहान स्वतंत्र राष्ट्रांमध्ये सत्तेचं हस्तांतरण करणं त्यांना जड जाणार होतं. आणि म्हणूनच बैठकीत जेंव्हा महंमद आली जीना, हे मीर अहमदयार खान यांना भरमसाठ आश्वासनं देत होते, तेंव्हा त्यातील काही आश्वासनांचा फोलपणा लक्षात येऊनही माउंटबेटन हे जीनांचेच समर्थन करत होते. मात्र दीड / दोन तासांच्या ह्या बैठकीत, मीर अहमदयार खान हे पाकिस्तान च्या बाजूला जरासे झुकलेले वाटले, तरी त्यांनी आपला अंतिम निर्णय जाहीर केला नाही आणि ही बैठक तशी अनिर्णय स्थितीतच संपली…!


तिकडे दूर पंजाबात, लायलपुर जिल्ह्यात दहशतीने आपला प्रभाव दाखवायला सुरुवात केली होती. लायलपुर हा सुपीक जिल्हा. आणि म्हणूनच श्रीमंत आणि समृध्द ही. भरपूर कापूस. मुबलक गहू. कापसामुळे अनेक सूत गिरण्या, कारखाने ह्या जिल्ह्यात आले होते. पिठाच्या आणि साखरेच्या ही भरपूर गिरण्या होत्या. लायलपुर, गोज्रा, तंडेनवाला, जरनवाला या ठिकाणी मोठमोठे दाणे बाजार होते. आणि हा सर्व व्यापार, ह्या सर्व गिरण्या, कारखाने, बाजार हे हिंदू – शिखांच्याच हातात होते. साठ जॉइंट स्टॉक कंपन्या हिन्दू – शिखांच्या होत्या, तर मुसलमानांच्या फ़क्त दोन. शीख लोकांकडे जिल्ह्यातली ७५% पेक्षा जास्त जमीन होती. आणि एकूण शेतसाऱ्याच्या ८०% शेतसारा, फक्त शीख भरत होते. १९४६ मधे हिंदू – शिखांनी ६१ लाख ९० हजार रुपये कर भरला होता, तर मुसलमानांनी फक्त ५ लाख ३० हजार रुपये..!

त्यामुळे जेंव्हा हा जिल्हा पाकिस्तानात शामिल होईल अश्या बातम्या येऊ लागल्या आणि मुस्लिम लीग ची पत्रकं दिसायला लागली, तेंव्हाही हिंदू – शीख व्यापाऱ्यांनी त्याला गंभीरतेनं घेतलं नाही. जिल्ह्याचे डेप्युटी कमिशनर हमीद हे मुसलमान असूनही निःपक्षपाती वागत होते. त्यामुळे इथे काही त्रास होईल असं कोणालाही वाटलं नाही.

आज सोमवारी, चार ऑगस्ट ला जिल्ह्याच्या जरनवाला मधे ‘मुस्लिम नेशनल गार्ड’ ची एक बैठक चालू होती. ‘पंधरा ऑगस्ट च्या आत, ह्या हिंदू – शीख व्यापाऱ्यांना आणि शेतकऱ्यांना इथून कसं हुसकावून लावता येईल आणि त्यांची मालमत्ता कशी आपल्या ताब्यात घेता येईल’ या संबंधी गंभीरपणे खल चालू होता. ‘हिंदूंच्या पोरींना उचलण्यावर’, लाहोर हून आलेल्या ‘मुस्लिम नेशनल गार्ड’ च्या पदाधिकाऱ्याने भर दिला होता.

आज छोटी – मोठी कार्यवाही करण्याचं निश्चित झालं. मध्यरात्री तिथल्या सूत गिरणीच्या मालकाच्या घरावर हल्ला बोल करायचं हे ही ठरलं.

पुढच्या फक्त तीनच आठवड्यात लायलपुर जिल्ह्यातले जवळ जवळ सर्व हिंदू – शीख आपापली संपत्ती, समृद्धी, घर, दार सोडून निष्कांचन अवस्थेत शरणार्थी शिबिरात भाकरीच्या एका तुकड्यासाठी लाचार होणार आहेत, त्यांच्यातील अर्धे हिंदू – शीख कापून काढले जाणार आहेत आणि काही हजार हिंदू मुली पळवल्या जाणार आहेत’ असं कोणी सांगीतलं असतं, तर लोकांनी त्याला वेड्यात काढलं असतं..!


दिल्ली च्या १७, यॉर्क रोड, ह्या नेहरूंच्या निवासस्थानी तशी धावपळच होती. स्वतंत्र भारताच्या पहिल्या मंत्रीमंडळाचं गठन होत होतं. त्या संबंधीच्या अनेक औपचारिक बाबी पूर्ण करायच्या होत्या. काल डॉ. राजेंद्र प्रसादांना मंत्रिमंडळ स्थापने विषयीचं पत्र देण्याचे राहून गेले होते. ते आज सकाळी नेहरूंनी डॉ. राजेंद्र प्रसादांच्या घरी पाठवले.


श्रीनगर मधे गांधीजींची सकाळ रोजच्या सारखीच झाली. गेल्या तीन दिवसांपासून त्याचं निवासस्थान झालेलं किशोरीलाल सेठी यांचं घर तसं प्रशस्त होतं. मात्र आता प्रस्थान करण्याची वेळ येऊन ठेपली होती. पुढचा मुक्काम जम्मूचा होता. मात्र तिथे फारसं न थांबता गांधीजींना पंजाबात जायचं होतं. त्यामुळे प्रार्थना आटोपल्यावर गांधीजींनी त्यांचा अल्प -स्वल्प नाश्ता केला. सकाळ पासनंच त्यांना निरोप द्यायला शेख अब्दुल्लांची बायको बेगम अकबर जहान आणि मुलगी तिथे आले होते. गांधीजींनी आपलं पूर्ण वजन खर्च करून शेख साहेबांना तुरुंगातून बाहेर काढावं, ही बेगम साहेबांची तहे दिल इच्छा होती. त्या अनुषंगाने बेगम साहिबा, गांधीजींना वारंवार त्याची आठवण करून देत होत्या. गांधीजी ही, आपल्या बोळक्या तोंडानं, दंतविहीन हास्य करत, त्यांना दुजोरा देत होते.

Mahatama-Gandhi-in-Srinagar-with-Begum-Akbar-Jehan-and-her-daughter-Khalida-Shah

(त्या वेळी बेगम साहिबांना ह्याचा बिलकुल अंदाज नव्हता की गांधीजींना केलेल्या ह्या विनवणीचा उपयोग होऊन शेख साहेब त्यांच्या शिक्षेच्या किती तरी आधी, फक्त दीड महिन्यांनीच तुरुंगातून बाहेर येतील)

दाराबाहेर गाड्यांचा काफिला उभा होता. घरमालक किशोरीलाल सेठी स्वतः जातीने व्यवस्थेवर लक्ष ठेवायला होते. राज दरबारातूनही एक अधिकारी निरोप देण्यास आलेला होता.

बरोबर दहा वाजता गांधीजींच्या काफिल्यानं, गांधीजींची पहिली काश्मीर यात्रा संपवून, जम्मूच्या दिशेनं कूच केलं होतं.


सईद हारून हा पोरगा अवघ्या १९ वर्षांचा. पण जीनांचा परमभक्त. कराचीतच लहानाचा मोठा झाला. पुढे कॉलेज मधे आल्यावर ‘मुस्लिम लीग नेशनल गार्ड’ च्या संपर्कात आला आणि त्यांचा खंदा कार्यकर्ता झाला.

Zaid Haroon

दुपारी चार वाजता, कराची च्या क्लिफ्टन या अत्यंत पॉश वस्तीत असलेल्या मशिदीत त्याने मुस्लिम तरुणांची एक बैठक बोलावली होती. कराची मधून सगळ्या हिंदूंना हुसकावून लावण्याच्या वेगवेगळ्या उपायांवर तिथे चर्चा होत होती.

उद्या स्वतः जीना कराची मधे यायचे होते. त्यांच्या स्वागताची तयारी, हा देखील बैठकीत चर्चेला आलेला मुद्दा होता. नेशनल गार्ड चे सर्व तरुण कार्यकर्ते भारून गेलेले होते. गेले काही दिवस या सर्वांचे प्रशिक्षण चालले होते. मात्र ‘ते आर एस एस वाले जास्त चांगल्या पध्दतीने प्रशिक्षण देतात’, असं गुलाम रसूल चं म्हणणं पडलं. आर एस एस चे कार्यकर्ते आणि काही कडवे शीख सोडले तर आपल्याला प्रतिकार फारसा होणार नाही, यावर त्या ‘मुस्लिम लीग नेशनल गार्ड’ च्या तरुणांचं एकमत झालं…!


सकाळची व्हाईसरॉय हाऊस मधली बैठक आटोपून आता बेरीस्टर महंमद अली जीना हे त्यांच्या ‘१०, औरंगजेब रोड’ ह्या बंगल्यात परत आले होते. दिल्लीच्या लुटीयन्स झोन मधला हा बंगला जीनांनी १९३८ मधे विकत घेतला होता. अत्यंत प्रशस्त अश्या ह्या बंगल्याने गेल्या चार / पाच वर्षांत अनेक राजकीय बैठकी बघितल्या होत्या. जीनांना काही महिन्यांपूर्वीच कळून चुकलं होतं की आता आपले दिल्लीतले दिवस हे संपत आलेले आहेत. त्यामुळे त्यांनी हा बंगला एक महिन्यापूर्वीच प्रसिध्द व्यवसायी रामकृष्ण दालमिया यांना विकून टाकला होता.

Mohammed Ali Jinnah

जीनांना हे कुठे तरी जाणवत होतं की आपली आजची रात्र ही ह्या बंगल्यातली (आणि कदाचित भारतातली ही) शेवटची रात्र आहे. त्यामुळे त्यांना आवरा – सावर करायला ही थोडा वेळ हवा होता. उद्या मंगळवारी, पाच ऑगस्ट ला, दुपारी ते व्हाईसरॉय लॉर्ड माउंटबेटन यांनी देऊ केलेल्या त्यांच्या डाकोटा प्रकारातल्या विशेष विमानाने कराचीला जाणार होते. कराचीला. पाकिस्तानात. त्यांच्या स्वतः च्या स्वप्नातल्या देशात..!

मात्र एका शिष्टमंडळाला त्यांनी वेळ देऊन ठेवला होता. हे प्रतिनिधीमंडळ होतं, दख्खन मधल्या हैदराबाद च्या निझामाचं. निझामाला भारतात विलीन व्हायचं नव्हतं. पाकिस्तानात विलीन होणं हे भौगोलिक दृष्ट्‍या शक्य नव्हतं. आणि म्हणूनच निझामाला स्वतंत्र राहायचं होतं. स्वतंत्र हैदराबाद स्टेट..!

अश्या ह्या स्वतंत्र होऊ पाहणाऱ्या निझामाच्या ‘राष्ट्राला’, इतर देशांबरोबर व्यापार करण्यासाठी एखाद्या बंदराची आवश्यकता होती. हैदराबाद स्टेट ला लागून समुद्र नव्हता. आणि अर्थातच बंदरही नव्हते. त्यामुळे स्वतंत्र होऊ पाहणाऱ्या हैदराबाद स्टेट ला, समुद्री बंदरासाठी भारतातून मार्ग (एक्सेस) मिळावा, या साठी जीनांनी व्हाईसरॉय माउंटबेटन ना पत्र लिहावे ही विंनती घेऊन हे प्रतिनिधीमंडळ आले होते.

जीनांनी त्यांची आवश्यक ती खातिरदारी केली. निझामाला दुखावून चालणार नव्हते. एका मोठ्या भूभागावर त्याचे राज्य होते. अफाट पैसा होता. आणि तो मुसलमान होता. म्हणूनच जीनांनी त्यांचं म्हणणं नीट ऐकून घेतलं. व्हाईसरॉय ना तसं पत्र लिहिण्याचं आश्वासन देऊन त्यांची बोळवण केली.

एव्हाना संध्याकाळ होत आलेली होती. आकाशात अजूनही ढग होते. संध्याकाळच्या ह्या वातावरणात एक प्रकारचं औदासिन्य पसरलेलं वाटत होतं. मात्र ह्या मरगळलेल्या वातावरणातही, ‘उद्या आपल्या स्वप्नातल्या देशात जाणार’ म्हणून जीना, आपल्या मनाला उभारी देण्याचा प्रयत्न करत होते…!


तिकडे दूर मुंबईत, लेमिंगटन रोड वर, नाझ सिनेमा जवळचं राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचं कार्यालय.

कार्यालय तसं लहानसंच. मात्र आज ह्या संपूर्ण परिसरातच चैतन्य जाणवत होतं. अनेक स्वयंसेवक कार्यालयाकडे जाताना दिसत होते. संध्याकाळ होऊन दिवेलागणी झालेली होती. आज कार्यालयात सरसंघचालक श्री गुरुजी प्रत्यक्ष हजर होते. गुरुजींच्या बरोबर ठरलेली मुंबईच्या संघ अधिकाऱ्यांची बैठक नुकतीच संपलेली होती. बैठकी नंतर संघाची प्रार्थना ही झालेली होती. विकीर झाले. स्वयंसेवक व्यवस्थित रांगांमधून बाहेर आले. सर्वांनाच गुरुजींना भेटायचं होतं. गुरुजींबरोबर अश्या अनौपचारिक बैठकी खूपच रंगत.

गुरुजी

आज मात्र स्वयंसेवकांच्या मनात ह्या बैठकीच्या कुतुहलाबरोबरच चिंतेची छटा ही होती. उद्यापासून चार दिवसांसाठी गुरुजी सिंध प्रांताच्या प्रवासाला निघाले होते. तीन जून च्या फाळणीच्या निर्णया प्रमाणे सिंध प्रांत हा पूर्ण च्या पूर्ण पाकिस्तानात जाणार होता. कराची, हैदराबाद, नवाबशाह ही शहरं असलेला सिंध भारतात नसणार ही जाणीव प्रचंड वेदना देणारी होती.

मात्र त्याचबरोबर स्वयंसेवकांना चिंता वाटत होती ती सिंध मधे भडकलेल्या दंग्यांची. मुस्लिम लीग च्या ‘मुस्लिम नेशनल गार्ड’ ने पंधरा ऑगस्ट च्या आत सिंध मधून हिंदूंना हुसकावून लावण्याचा चंग बांधला होता. कराची ही होऊ घातलेल्या पाकिस्तानची तात्पुरती राजधानी असल्यासारखी झाली होती. त्यामुळे कराचीत बराच पोलीस आणि लष्करी बंदोबस्त होता. अर्थातच कराचीत हिंदुंवर होणाऱ्या आक्रमणांची संख्या तुलनेने कमी होती. मात्र हैदराबाद, नवाबशाह सारख्या शहरांत आणि ग्रामीण भागात मोठ्या प्रमाणावर हिंदूंच्या मुली पळवणे, त्यांच्या घरांना / कारखान्यांना आगी लावणे, दोन-चार हिंदू वेगळे सापडले तर त्यांना कापून काढणे असे प्रकार मोठ्या प्रमाणावर चालले होते.

अश्या परिस्थितीत गुरुजींच्या सुरक्षेची चिंता स्वयंसेवकांना वाटत होती आणि ती त्यांच्या चेहऱ्यावरही दिसत होती.

सिंध पेटलेलं होतं. दंगे उसळलेले होते. मोठ्या प्रमाणावर हिंदू मुलींना मुसलमान गुंड उचलून नेत होते. अनेक ठिकाणी तिथल्या पोलिसांचं सक्रिय समर्थन ह्या मुसलमान गुंडांना होतं. आणि अश्या स्थितीत संघ स्वयंसेवक, हिंदूंना जमेल तशी मदत करत होते. त्यांना भारतात सुखरूप आणण्याचा प्रयत्न करत होते.

अश्या बहाद्दर संघ स्वयंसेवकांना भेटायला, गुरुजी, डॉ. आबाजी थत्त्यांना बरोबर घेऊन सिंध मधल्या दंगलींच्या वणव्यामध्ये चालले होते….!


रात्रीचे अकरा वाजलेले. ऑगस्ट ची ती दमट हवा. सिंध, पंजाब, बलोचीस्तान, बंगाल या प्रांतांमध्ये अधिकांश हिंदू – शीख घरात जागरण चालू होते. दहशतीच्या ह्या वातावरणात कोणालाही झोप येणे शक्यच नव्हते. घराबाहेर तरुणाची गस्त चालू होती तर घरांमध्ये, असलेली शस्त्र जमवून म्हातारे – कोतारे, वडील माणसं, चिंतातूर चेहऱ्यांनी बसली होती. देशाच्या फाळणीला आता फक्त दहा रात्रीच शिल्लक होत्या.

लायलपुर जिल्ह्याचं जरनवाला गाव. हे शहराशी साधर्म्य सांगणारं गाव तसं जागंच होतं. हिंदू – शीख मोठ्या संख्येने होते. त्यामुळे मुसलमानांचे आक्रमण होणार नाही हा आशावाद होता. मात्र रात्री अकरा वाजताच्या सुमारास अचानक गावाच्या तीन बाजूंनी पन्नास – साठ, मुस्लिम नेशनल गार्ड चे कार्यकर्ते धावत आले. जवळपास प्रत्येकाच्या हातात तीक्ष्ण धार असलेल्या तलवारी किंवा फरसे होते. ’अल्ला हुं अकबर..’ चे नारे गर्जू लागले आणि सरदार कर्तारसिंहांच्या घरावर ही टोळधाड आली. घर कसले, गढीच होती ती. आत सरदारांचा १८ लोकांचा परिवार होता. कृपाण आणि तलवार घेवून ती सारी पुरुष मंडळी सज्ज झाली. स्त्रियांच्या ही हातात लाठ्या आणि चाकू होते. कर्तारसिंहांच्या डोळ्यात रागाने रक्त उतरले होते.

सिख शरणार्थी

तितक्यात बाहेरून फेकलेला, केरोसीन मधे भिजवलेला, कापसाचा पेटता बोळा आत आला आणि नेमका बाहेर असलेल्या खाटेवर पडला. खाट जळू लागली. तोवर दुसरेही पेटते बोळे घराच्या आत पडू लागले आणि मग कर्तारसिंह आणि त्यांच्या परिवाराला बाहेर जाण्याशिवाय पर्यायच उरला नाही.

‘जो बोले सो निहाल… सत श्री अकाल…!’ अश्या घोषणा देत, क्रोधाच्या ज्वाळा डोळ्यांनी फेकत, कर्तारसिंहांच्या परिवारातले ते ११ रणझुंजार तलवारी अन कृपाण चमकवत बाहेर पडले.. सुमारे अर्धा तास दिगदिगंत शौर्याने लढले आणि त्यातील नऊ जणं अक्षरशः कापल्या गेले. धावून आलेल्या हिंदू गावकऱ्यांच्या मदतीनं त्यातील दोघे वाचले.

घरात लपलेल्या सात बायकांपैकी चौघींना या मुस्लिम नेशनल गार्ड च्या कार्यकर्त्यांनी जाळून मारलं, तर दोन तरण्या ताठ्या पोरींना ते घेऊन पळाले. खुद्द कार्तारसिहांची बायको कुठे गेली कोणालाच कळलं नाही..!

दहशत निर्माण झाली होती.. चार ऑगस्ट च्या मध्यरात्री असं अनेक ठिकाणी घडत होतं. हिंदू शीख कुटुंबं आपलं सारं सारं सोडून हिंदुस्थानात जाण्याच्या मनःस्थितीत येत होते…!!

प्रशांत पोळ

३ ऑगस्ट, १९४७

ते पंधरा दिवस / ३

आजचा दिवस हा महाराजा हरीसिंह यांना भेटण्याचा होता. या संबंधीचे औपचारिक पत्र, काश्मीर संस्थानाचे दिवाण, रामचंद्र काक यांनी गांधीजींच्या श्रीनगर मधे आगमन झाल्याच्या दिवशीच दिलेले होते. आज ३ ऑगस्ट ची सकाळ गांधीजींसाठी नेहमी सारखीच होती. ऑगस्ट महिना असला तरी किशोरीलाल सेठी यांच्या घरी तशी बऱ्यापैकी थंडी होती. आपल्या रोजच्या दिनक्रमाप्रमाणे गांधीजी अगदी काळोख्या पहाटेच उठले होते. त्यांची नात ‘मनु’ ही तर त्यांची जणू सावलीच होती. त्यामुळे गांधीजींना जाग आल्यावर ती देखील उठली.

मनु गांधीजीं बरोबर झोपायची. साधारण एक वर्षापूर्वी, आपल्या नौखाली च्या दौऱ्यात, गांधीजी मनुला कुशीत घेऊन झोपायला लागले. हा त्यांचा एक ‘सत्याचा’ प्रयोग होता. अत्यंत पारदर्शी अन् नितळ मन असलेल्या गांधीजींना यात काही चुकीचे आहे, असे वाटलेच नाही. मात्र या बातमीचा खूप गवगवा झाला. कॉंग्रेस ची नेते मंडळी कानकोंडी झाली. देशात गांधीजींच्या विरोधात जनमत प्रकट होऊ लागले. शेवटी बंगाल चा दौरा संपवून गांधीजी जेंव्हा बिहार च्या दौऱ्यावर निघाले, तेंव्हा मनु त्यांच्यापासून वेगळी झाली.
इथे श्रीनगर ला मात्र असं नव्हतं. ती बातमी खूप मागे पडली होती. आणि आपल्या नाती बरोबर गांधीजींचं राहणं ही काही कुतूहल चाळवणारी गोष्ट आता उरली नव्हती. सूर्योदयापूर्वी गांधीजींची प्रातःप्रार्थना संपलेली होती, आणि ते आपल्या राहायच्या जागेला स्वच्छ करण्याच्या मागे लागले होते.

महाराजा हरीसिंह, महाराणी तारा देवींसह

सर्व आवरून साधारण अकरा वाजण्याच्या सुमारास गांधीजी काश्मीर चे महाराजा हरीसिंह यांच्या ‘गुलाब भवन’ ह्या राजप्रासादात प्रवेशते झाले. जरी गांधीजींची ही भेट महाराजांच्या इच्छेविरुध्द होती, तरीही महाराजांनी गांधीजींच्या स्वागतासाठी कुठलीही कसर सोडलेली नव्हती. स्वतः महाराज, महाराणी तारा देवींसह राजप्रासादाच्या आवारात गांधीजींच्या स्वागताला उभे होते. युवराज करण सिंह देखील तेथे शाही इतमामाने स्वागताला हजर होते. महाराणी तारा देवींनी गांधीजींचे टिळा लाऊन, पंचारती ओवाळून परंपरागत स्वागत केले.

गांधींची काश्मीर भेट

(त्या ‘गुलाब भवन’ ह्या राजप्रासादात ज्या वृक्षाखाली गांधीजींची अन महाराजांची भेट झाली, त्या झाडावर, या भेटीची आठवण म्हणून एक ताम्र पट्टिका लावली आहे. मात्र त्यावर या दोघांच्या भेटीचा महिना चुकीचा टाकला आहे. गांधीजी ऑगस्ट मधे महाराजांना भेटले. पट्टीके वर मात्र जून, १९४७ लिहिले आहे.)

त्या राजप्रासादात गांधीजींच्या वर कसलेही दडपण जाणवत नव्हते. अत्यंत सहजतेने ते तिथे वावरत होते. महाराजांच्या अन् गांधीजींच्या भरपूर गप्पा झाल्या. मात्र यात कुठेही गांधीजींनी महाराजांना ‘भारतात शामिल व्हा’ असं म्हटलं नाही. तसं म्हटलं असतं तर, गांधीजींच्या मते, ते बरोबर ठरलं नसतं. त्यांच्या प्रतिमेला तो धक्का बसला असता. गांधीजींच्या अनुसार, ते भारत आणि पाकिस्तान ह्या दोन्ही देशांचे पितृपुरुष होते. मात्र त्यांच्या दुर्दैवाने त्यांना हे ठाऊक नव्हते की पाकिस्तान मागणारे मुस्लिम नेते त्यांना ‘हिंदू च’ मानतात. त्यांचा द्वेष करतात. आणि म्हणूनच, पाकिस्तान मध्ये गांधीजींना काहीच स्थान नव्हते…!

‘इंग्रज निघून गेल्या नंतर काश्मीर संस्थानाने कोणती भूमिका घेतली पाहिजे’ यावर गांधीजींना काहीच बोलायचे नसल्याने राजकीय चर्चा फारशी झाली नाही. मात्र गांधीजींच्या ह्या भेटीचा परिणाम, नेहरुंचा काश्मीर एजेंडा राबविण्यात झाला. ३ ऑगस्ट ला ही भेट झाली आणि १० ऑगस्ट ला, महाराजांचे विश्वासपात्र आणि नेहरूंना कैदेत टाकणारे, काश्मीर चे दिवाण रामचंद्र काक ह्यांना महाराजांनी सेवेतून मुक्त केलं. दुसरा परिणाम म्हणजे नेहरूंचे खास मित्र, शेख अब्दुल्ला यांची काश्मीर च्या तुरुंगातून दिनांक २९ सप्टेंबर ला सुटका झाली.

वर वर बघता तरी गांधीजींच्या ह्या भेटीचे फलित इतकेच दिसते. गांधीजींनी ह्या दोन मागण्यांच्या ऐवजी किंवा या मागण्यांच्या जोडीने महाराजांना भारतात शामिल होण्याची विनंती केली असती, तर कदाचित अक्टोबर १९४७ ची वाट न बघता, ऑगस्ट १९४७ मधेच काश्मीर चे भारतात विलीनीकरण झाले असते. आणि आज उद्भवलेला काश्मीर चा प्रश्न समोर आलाच नसता…

पण हे व्हायचे नव्हते..!


मंडी. हिमालयाच्या पायथ्याशी वसलेलं लहानसं शहर. मनु ऋषींच्या नावावर याचे नाव मंडी झाले. व्यास (बियास) नदीच्या किनाऱ्यावर असलेलं नयनरम्य स्थळ. १९४७ मधे हे एक देखणं, टुमदार संस्थान होतं. मात्र या संस्थानाच्या राजाच्या मनात, इंग्रजांच्या जोखडातून सुटल्यानंतर आपले स्वतंत्र राज्य हवे हा विचार घोळत होता. देशात, या संस्थानिकांच्या ‘नरेंद्र मंडळ’ या संस्थेत प्रचंड अस्वस्थता होती. तशातच शेजारच्या ‘सिरमौर’ संस्थानाच्या राजानेही, भारतात विलीन न होता, आपले संस्थान वेगळे ठेवण्याचे ठरविले. आता इतकी लहान लहानशी संस्थानं स्वतंत्र राहणे शक्य नाही, हे त्यांनाही कळत होतंच. काश्मीर चे महाराजा सुध्दा आपलं संस्थान स्वतंत्र ठेवण्याच्या विचारात आहेत, हे या राजांना कळलं.

तेंव्हा, महाराजा हरीसिहां बरोबर, जम्मू-काश्मीर, पंजाब आणि शिमल्या च्या पहाडी राज्यांचा एक ‘बृहद संघ’ बनविण्याची या दोघा राजांनी योजना आखली. गेल्या आठवड्यातच हे दोघं, लॉर्ड माउंटबेटन यांना भेटले होते. या योजनेवर विचार करण्यासाठी त्यांना थोडा अवधी हवा होता. त्यामुळे भारतात सामिलीकरणाच्या पत्रावर इतक्यात स्वाक्षरी करता येणार नाही, तेंव्हा त्ती करण्यासाठी जरा जास्त वेळेची मागणी त्यांनी केली.

दिल्लीतील आपल्या भव्य आणि भपकेबाज व्होईसरॉय कार्यालयात बसून या क्षणी लॉर्ड लुई माउंटबेटन, त्या राजांचेच पत्र परत वाचत होते. जितके राजे स्वतंत्र राहण्याचा आग्रह करतील, तितकी देश सोडताना इंग्रजांच्या मागची कटकट वाढणार होती. आणि म्हणूनच, अश्या लहान लहान राज्यांनी स्वतंत्र राहणं, माउंटबेटन ला आवडणारं नव्हतं. तरीही लोकशाहीची आणि आपल्या पदाची चाड राखत माउंटबेटन नी सरदार पटेलांना या संदर्भात पत्र लिहिण्यास घेतलं.

३ ऑगस्ट च्या दुपारी सरदार पटेलांना पत्र लिहिताना, या पत्रावर अनुकूल निर्णय होणार नाही हे माहीत असूनही, माउंटबेटन यांनी सिरमौर आणि मंडी च्या राजांना सामिलीकरणाच्या पत्रावर (विलय पत्रावर) स्वाक्षरी करण्यास थोडा अधिक वेळ देण्याची पटेलांना विनंती केली.


डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आज दिल्लीतच होते. गेल्या काही दिवसांपासून त्यांच्या मागे कामांची जंत्रीच लागलेली होती. त्यांच्या ‘शेड्युल कास्ट फेडरेशन’ ह्या पक्षाचे कार्यकर्ते देशभरातून त्यांना विविध कामांसाठी भेटायला येत होते. पत्रव्यवहार बराच करायचा होता. या सर्वांत बाबासाहेबांच्या आवडत्या वाचनासाठी त्यांना पुरेसा वेळ मिळत नव्हता. पण ही अशी परिस्थिती बाबासाहेबांना आवडत होती. किंबहुना काम जास्त असेल आणि त्या कामात बुडून जायला होत असेल, तर बाबासाहेबांसाठी ती पर्वणी असायची.

म्हणूनच गेल्या आठवड्यात जेंव्हा नेहरूंनी त्यांना पुढील मंत्रिमंडळात सामील होण्यासंबंधी विचारले, तेंव्हा बाबासाहेबांनी सकारात्मक प्रतिसाद तर दिला, पण ते म्हणाले, ‘कायदे मंत्रालयात फारसे काम नाही. तेंव्हा मला जरा जास्त कामाची जवाबदारी द्या. नेहरू हसत म्हणाले होते, नक्कीच. एक बरेच मोठे काम तुमच्याकडे येऊ घातलंय..’

आणि आज दुपारी पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरूंचं ते पत्र बाबासाहेबांच्या हाती पडलं. या पत्राद्वारे त्यांना स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदेमंत्री म्हणून नियुक्त करण्यात आलेलं होतं.

बाबासाहेबांसाठी आणि त्यांच्या शेड्युल कास्ट फेडरेशन ह्या पक्षासाठी हा फार महत्वाचा आणि आनंदाचा प्रसंग होता..!


दिल्ली मधल्या त्या ऑगस्ट च्या भयानक गर्मीत सिरील रेडक्लिफ साहेबांचे फार हाल होत होते. ब्रिटन चा हा निर्भिक आणि निष्पक्ष न्यायाधीश भारतात येऊन विभाजनाच्या योजनेवर काम करायला तयार झाला, कारण पंतप्रधान एटलींनी त्यांच्या न्याय बुध्दीला साद घालत तशी गळच घातली होती. भारताबद्दल विशेष माहिती नसलेली व्यक्तीच माउंटबेटन यांना विभाजनाची रेषा ठरवायला हवी होती. न्यायमूर्ती रेडक्लिफ यांना भारताबद्दल काहीच माहिती नव्हती.

मात्र ‘माहीत नसणं’ हे किती मोठं ओझं आहे ते ह्या रेडक्लिफ साहेबांना छानसंच समजलं होतं. विशाल पसरलेला भूप्रदेश, नद्या, नाले, कालव्यांचे प्रचंड असे जाळे. आणि ह्या अश्या विस्तीर्ण भूप्रदेशावर एक रेघ ओढायची, की अनेकांचं होत्याचं नव्हतं होईल. पिढ्यानपिढ्या कसलेली जमीन क्षणार्धात परकी होईल. ती एक रेघ अनेकांना देशोधडीला लावेल…

रेडक्लिफ साहेबांना याची पूर्ण जाणीव होती. आणि ते आपल्या परीनं, निष्पक्षतेनं विभाजन करण्याचा प्रयत्न ही करत होते. त्यांच्या बंगल्यातल्या तीन खोल्या तर कागदपत्रे आणि वेगवेगळ्या नकाशांनी ओसंडून वाहत होत्या. आज ३ ऑगस्ट ला त्यांचं बरचसं काम संपलं होतं. पंजाब च्या काही विवादीत जागा शिल्लक होत्या, जिथे ते शेवटचा हात फिरवत होते. आणि तश्यातच त्यांना मेजर शॉर्ट ने लिहिलेले पत्र मिळाले. हा माणूस पूर्णपणे सैनिकी खाक्याचा, अगदी खास ब्रिटीश. जनसामान्यांच्या प्रतिक्रिया रेडक्लिफ साहेबांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी त्याने हे पत्र लिहिले होते. त्यातले त्याचे शब्द होते, “काम करताना लोकांची समजूत ही आहे की माउंटबेटन जसे सांगतील तसे रेडक्लिफ निर्णय देणार…”

रेडक्लिफ विचार करू लागले. पत्राचा हा भाग काहीसा खरा होता. माउंटबेटन यांचा प्रभाव रेडक्लिफ वर निश्चितच होता…!


तीन ऑगस्ट. दुपारी चार वाजण्याच्या सुमारास १७, यॉर्क हाऊस ह्या जवाहरलाल नेहरूंच्या राहत्या घरातून एक प्रेस नोट बाहेर पडली. धामधुमीचे दिवस असल्याने तश्या रोजच प्रेस नोट निघायच्या किंवा प्रेस वार्ता व्हायच्या. पण आजची ही प्रेस नोट विशेष होती. या प्रेस नोट ला प्रचंड ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त होणार होतं.

या प्रेस नोट द्वारे नेहरूंनी आपल्या मंत्रिमंडळातील सहकाऱ्यांची नावे घोषित केली होती. स्वतंत्र भारताचे पहिले मंत्रिमंडळ. आणि म्हणूनच ह्या प्रेस नोट चे एक आगळे वेगळे महत्त्व होते. त्यात नेहरूंनी आपल्या सहकाऱ्यांची क्रमानुसार दिलेली नावं होती –
• सरदार वल्लभभाई पटेल
• मौलाना अबुल कलाम आझाद
• डॉ. राजेंद्र प्रसाद
• डॉ. जॉन मथाई
• जगजीवन राम
• सरदार बलदेव सिंह
• सी. एच. भाभा
• राजकुमारी अमृत कौर
• डॉ. बी. आर. आंबेडकर
• डॉ. श्यामा प्रसाद मुखर्जी
• षण्मुखम चेट्टी
• नरहर विष्णु गाडगीळ

The_first_Cabinet_of_independent_India

या १२ सदस्यांमध्ये राजकुमारी अमृत कौर ह्या एकच महिला होत्या. तर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे शेड्युल कास्ट फेडरेशन ह्या पार्टी चे, डॉ. श्यामा प्रसाद मुखर्जी हे हिंदू महासभा चे तर सरदार बलदेव सिंह हे पंथिक पार्टी चे प्रतिनिधी म्हणून मंत्रिमंडळात घेतले होते.


तिकडे दूर राम मनोहर लोहीयांची एक प्रेस नोट वर्तमानपत्रांच्या कार्यालयात पोहोचली होती, जी अनेक गोवेकरांचा अपेक्षाभंग करून गेली. लोहियांनी या प्रेस नोट द्वारे गोवेकरांना कळविले की ‘गोव्याचे स्वातंत्र्य हे काही भारताच्या स्वातंत्र्या बरोबर होणं शक्य नाही. त्यामुळे गोवेकरांनी त्यांचा स्वातंत्र्य लढा असाच पुढे चालू ठेवावा….!”


या सर्व घटनांपासून आणि विभाजनाच्या वणव्यापासून फार दूर, तिकडे महाराष्ट्रात देवाच्या आळंदी ला कॉंग्रेस मध्ये काम करणाऱ्या कम्युनिस्ट कार्यकर्त्यांच्या बैठकीचा आज समारोपाचा दिवस होता. काल पासून कार्यकर्त्यांचं मंथन चाललेलं होतं. शेवटी कॉंग्रेस अंतर्गतच साम्यवादी विचारांचा, शेतकरी कामकरी लोकांच्या हिताचा विचार करणारा गट हवा असा निर्णय झाला. शंकरराव मोरे, केशवराव जेधे, भाऊसाहेब राऊत, तुळशीदास जाधव इत्यादी मंडळींनी या गटाचं नेतृत्व सामुहिकपणे करावं असं ठरलं.

महाराष्ट्रात एका नवीन साम्यवादी पक्षाचा उदय होत होता….


श्रीनगर मधील मुक्कामाचा गांधीजींचा आज शेवटचा दिवस. उद्या सकाळी ते जम्मू साठी कूच करणार होते. त्यामुळे आज संध्याकाळच्या मेजवानी चा मान बेगम अकबर जहाँ यांचा होता.

त्यांनी गांधीजींना रीतसर संध्याकाळच्या मेजवानी चे निमंत्रण दिले होते. शेख अब्दुल्लांवर, गांधीजींच्या असलेल्या स्नेहामुळे त्यांनी नाही म्हणण्याचे काही कारणच नव्हते.

शेख अब्दुल्ला तुरुंगात होते. तरी त्यांच्या अनुपस्थितितही बेगम साहेबांनी मेजवानीचा थाट उडवून दिलेला होता. नेशनल कॉन्फ्रेस चे कार्यकर्ते सर्व व्यवस्था बघत होते. खुद्द बेगम साहिबा आणि त्यांची मुलगी खालिदा, ह्या दोघी गांधीजींच्या स्वागताला दारावर उभ्या होत्या.

Mahatama-Gandhi-in-Srinagar-with-Begum-Akbar-Jehan-and-her-daughter-Khalida-Shah

गांधीजींनी तो राजेशाही थाट बघितला अन् ते अस्वस्थ झाले. त्यांच्या कल्पनेतली मेजवानी इतक्या शाही इतमामाची असूच शकत नव्हती. तरीही, बेगम साहिंबांजवळ आपली माफक नाराजी व्यक्त करत, गांधीजी पूर्ण वेळ त्या मेजवानीत थांबले…!


तीन ऑगस्ट ची अस्वस्थ रात्र पुढे पुढे सरकत होती. लाहोर च्या मार्गाने, पठाणकोट च्या मार्गाने, तिकडे बंगाल मधे लाखो संपन्न कुटुंब, शरणार्थी म्हणून विभाजित होणाऱ्या भारता कडे मजल दर मजल करत सरकत होते. जीवाची भीती, आयुष्यभराची मिळकत सोडून शरणार्थी बनण्याचे वैफल्य, भूक, तहान यांनी थकलेलं शरीर, पोरांचे न बघवणारे हाल…. अधिकृत रित्या भारताला विभाजित व्हायला आता फक्त १० रात्री उरलेल्या होत्या..!
– प्रशांत पोळ

२ ऑगस्ट, १९४७

‘१७, यॉर्क रोड’ हे घर आता फक्त दिल्ली वासियांसाठीच नाही तर अवघ्या देशासाठी महत्वाचं झालेलं होतं. गेल्या काही वर्षांपासून ते पंडित जवाहरलाल नेहरू यांचं निवासस्थान होतं. भारताच्या मनोनीत पंतप्रधानांचं निवासस्थान. आणि यातील ‘मनोनीत’ हा शब्द गळून पडायला फक्त तेरा दिवस शिल्लक होते. १५ ऑगस्ट पासून जवाहरलाल नेहरू हे स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान म्हणून काम काज बघायला सुरुवात करणार होते.

१७, यॉर्क रोड वर अधिकाऱ्यांची आणि नागरिकांची वर्दळ वाढायला सुरुवात झालेली होती. यॉर्क रोड हा तसा महत्वाचा रस्ता. बंगाल मधील अशांतते मुळे जेंव्हा इंग्रजांनी कलकत्त्याहून दिल्लीला राजधानी हलविण्याचा निर्णय घेतला, तेंव्हा, १९११ मधे, एडविन लुटीयन्स या ब्रिटीश आर्किटेक्ट ला दिल्ली ची रचना करण्याचं काम दिल्या गेलं. लुटीयन्स ने आपलं काम सुरु केलं ते याच ‘यॉर्क रोड’ पासून. आणि सन १९१२ मधे नेहरू राहत असलेला १७, यॉर्क रोड हा बंगला बांधल्या गेला.

Neharu - 2

या बंगल्यामधे नेहरूंची शनिवार, २ ऑगस्ट ची सकाळ उजाडली ती धावपळीची. ब्रिटिशांकडून होणाऱ्या हस्तांतरणाला फक्त तेरा दिवस शिल्लक होते. त्या कार्यक्रमाची तयारी हा विषय तर होताच, पण इतरही अनेक विषय नेहरूंच्या अंगावर अक्षरशः धबधब्यासारखे कोसळत होते. राष्ट्रगीता पासून ते मंत्रिमंडळाच्या निवडी पर्यंत कामाची भलीमोठी यादी होती. या सर्वांमधे १५ ऑगस्ट चा पोशाख नेमका कसा असला पाहिजे ही लहानशी चिंता सुध्दा नेहरूंना पोखरत होतीच..!

कॉंग्रेसचे काही नेते आणि प्रशासनातले वरिष्ठ अधिकारी १७, यॉर्क रोड वर येऊन बसले होते. त्यांच्याशी वेगवेगळ्या विषयांसंबंधी चर्चा करायची होती. त्यामुळे नेहरूंनी घाईघाईतच त्यांचा ‘ब्रेकफास्ट’ उरकला अन ते आजच्या व्यस्त दिवसाला सामोरे जायची तयारी करू लागले.


इकडे संस्थानिकांना स्वातंत्र्य दिनापूर्वी भारतात शामिल करून घ्यायच्या घटनांना वेग आला होता. सरदार वल्लभभाई पटेल जातीनं एका, एका संस्थानावर लक्ष ठेऊन होते. त्यांनी व्ही. के. मेनन ह्या अतिशय कुशल प्रशासकाला हे काम करण्यासाठी आपल्या विभागात घेतले होते.

सरदार पटेलांच्या सांगण्यावरून २ ऑगस्ट ला सकाळी व्ही. के. मेनन यांनी एक पत्र इंग्लंड मधे भारता विषयी च्या विभागाच्या डेप्युटी सेक्रेटरी सर पेट्रिक यांना लिहिलं. या पत्रात त्यांनी कळविलं की “भारतातली जी आकाराने आणि आर्थिकदृष्ट्या मोठी संस्थानं आहेत, अशी मैसूर, बडोदा, ग्वाल्हेर, बिकानेर, जयपूर आणि जोधपुर ही भारतात शामिल व्हायला तयार आहेत. मात्र हैदराबाद, भोपाळ, इंदूर ह्या संस्थानांचा निर्णय होत नाहीये…”

या संस्थानांचा तसा निर्णय झालेला होता. भोपाळ, हैदराबाद आणि जूनागढ या संस्थानांना भारतात राहायची मुळीच इच्छा नव्हती. याच संदर्भात २ ऑगस्ट ला च भोपाळ च्या नवाबाने जिन्ना यांना एक पत्र लिहिले. जिन्ना आणि हा नवाब हमिदुल्ला हे दोघे खूप छान मित्र. अश्या ह्या आपल्या मित्राला पत्रात नवाब हमिदुल्ला लिहितो, “८० टक्के हिंदू लोकसंख्या असलेलं माझं भोपाळ संस्थान, ह्या हिंदू भारतात अगदी एकाकी पडलेलं आहे. त्यातून माझं संस्थान हे माझ्या आणि इस्लाम च्या शत्रूंनी वेढलेलं आहे. पाकिस्तान आम्हाला मदत करू शकत नाही, हे काल रात्री तुम्ही स्पष्ट केलेलं आहे.” (Bhopal stands alone with an 80% Hindu majority in the midst of Hindu India, surrounded by my personal enemies as well as by the enemies of Islam. Pakistan has no means of helping us. You rightly made this point to me last night).


१, क्वीन व्हिक्टोरिया रोड या दिल्लीच्या निवासस्थानी राहत असलेल्या डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांचीही व्यस्तता वाढली होती. भविष्य काळातील राष्ट्रपती होण्यास त्यांना बराच अवधी होता. मात्र वर्तमान नेतृत्वात एक पितृ पुरुष (फादर फिगर) म्हणून सर्व त्यांच्याकडे बघत होते. अर्थातच स्थित्यंतराच्या या नाजूक आणि अतिशय कठीण प्रसंगी त्यांच्याकडे सल्ला मसलतींसाठी येणाऱ्या किंवा एखाद्या विषयाची माहिती देणाऱ्या / घेणाऱ्या लोकांचा ओघही वाढला होता.

डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे मूळचे बिहार चे. त्यामुळे बिहारची अनेक मंडळी वेगवेगळे मुद्दे घेऊन, वेगवेगळे प्रश्न घेऊन त्यांच्याकडे येत होती. असेच एक पत्र ते संरक्षण मंत्री, सरदार बलदेव सिंह यांना २ ऑगस्ट च्या दुपारी लिहित होते.

१५ ऑगस्ट चा सोहळा साजरा करण्या विषयीचं ते पत्र होतं. ‘पटना शहरात, नागरिक आणि प्रशासना सोबत मिलिटरी ने ही या सोहळ्यात शामिल व्हावं, म्हणजे त्या कार्यक्रमाला भव्यता येईल’, हे सांगणारं ते पत्र होतं.

सरदार बलदेव सिंह हे अकाली दलाकडून मंत्रिमंडळात शामिल झालेले मंत्री. डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांचा आदर करणारे. त्यामुळे राजेंद्र बाबुंच्या पत्रावर ते योग्य ती कारवाई करतील, हे निश्चित होतं.


२ ऑगस्ट च्या सकाळ पासून संयुक्त प्रांतात (आजच्या उत्तर प्रदेशात), एक वेगळंच नाट्य रंगत होतं. येथील हिंदु महासभेच्या नेत्यांना सरकारने आधल्या दिवशी रात्रीच अटकेत टाकलं होतं. आणि आरोप काय ठेवला होता, तर ‘ही महासभेची नेते मंडळी सरकार विरुध्द ‘डायरेक्ट एक्शन’ ला सुरुवात करणार आहेत’. ‘डायरेक्ट एक्शन’ हा शब्द हिंदुस्थानी राजकारणात बदनाम झालेला होता. अवघ्या एका वर्षापूर्वीच बंगाल मधे मुस्लिम लीग च्या गुंडांनी पाच हजारावर हिंदूंना कापून काढले होते आणि हजारो स्त्रियांची विटंबना केली होती. कॉंग्रेस कार्यकारिणी ने नंतर जी फाळणी स्वीकारली, त्याला कुठे तरी ह्या ‘डायरेक्ट एक्शन’ शब्दाची पाशवीक किनार होती. त्यामुळे ‘डायरेक्ट एक्शन’ च्या नावाखाली हिंदू नेत्यांना उचलून कैदेत टाकणं, हे थोडं विचित्र वाटत होतं. कारण ‘डायरेक्ट एक्शन’ हा शब्दप्रयोग मुस्लिम लीग शी जोडला गेलेला होता.

या बातमीची दखल अगदी सिंगापुर हून प्रकाशित होणाऱ्या ‘इंडियन डेली मेल’ ह्या दैनिकानेही घेतली. शनिवार, २ ऑगस्ट च्या अंकात अगदी पहिल्या पानावर त्यांनी ही बातमी छापली. शिवाय ‘हिंदु महासभेच्या’ दहा मागण्या सुध्दा छापल्या. या बातमी मुळे हिंदु महासभेच्या समर्थकांमधे बेचैनी निर्माण झाली.


तिकडे दूर, इस्टर्न फ्रंट च्या ‘कोहिमा’ हून शनिवारी, २ ऑगस्ट ला एक बातमी येऊन थडकली, जी भारतीय संघ राज्यासाठी चांगली नव्हती. ‘इंडिपेंडेंट लीग ऑफ कोहिमा’ ने अशी घोषणा केली की ‘१५ ऑगस्ट ला ते भारतीय संघ राज्यात शामिल होणार नाहीत. ते एक अपक्ष नागा सरकार गठित करतील, ज्यात नागा जनजाती राहत असलेला संपूर्ण प्रदेश येईल’.

१५ ऑगस्ट ला साकार होऊ पाहणाऱ्या भारतीय संघ राज्यासमोर आव्हानांचे डोंगर उभे राहत होते.


या सर्व तणावाच्या पार्श्वभूमीवर देशात आणि परदेशात भारतीय चित्रपट लोकांचं मनोरंजन करतच होते. सिंगापुर च्या डायमंड थियेटर मध्ये अशोक कुमार आणि वीरा चा ‘आठ दिन’ हा सिनेमा गर्दी खेचत होता. या चित्रपटाची कथा उर्दू चे प्रसिध्द कथाकार सआदत हसन मंटो यांनी लिहिली होती आणि संगीतकार एस. डी. बर्मन यांनी या चित्रपटाद्वारे चित्रपट सृष्टीत प्रवेश केला होता..!

2nd August in Singapore Theater.


सरदार पटेलांच्या दिल्लीतल्या निवासस्थानी (आजचे १, औरंगजेब रोड) सुध्दा हालचालींना वेग आला होता. संस्थानांचं विलीनीकरण आणि त्याच बरोबर सिंध, बलोचीस्तान आणि बंगाल मध्ये भडकलेले दंगे या मुद्द्यांवर गृह मंत्रालयाचा कस लागत होता.

तश्यातच दुपारी सरदारांना पंडित नेहरूंनी लिहिलेले पत्र मिळाले. पत्र लहानसेच होते. त्यात लिहिले होते –
“काही प्रमाणात औपचारिकता निभावण्यासाठी हा पत्राचा प्रपंच. मी तुम्हाला माझ्या मंत्रिमंडळात शामिल होण्यासाठी निमंत्रण पाठवत आहे. तसा ह्या पत्राचा काही विशेष अर्थ नाही. कारण आपण माझ्या मंत्रिमंडळाचे सुदृढ स्तंभ आहात.”

पटेलांनी ते पत्र घेतलं. थोडा वेळ त्याच्याकडे बघितलं. किंचित स्मित केलं. अन आपल्या सचिवांसोबत ते, भारत – पाकिस्तान च्या, अजून जाहीर न झालेल्या, सीमेवर भडकलेल्या दंग्यांबाबत चर्चा करू लागले.


या सर्व वातावरणापेक्षा अगदी दूर, महाराष्ट्रात, देवाच्या आळंदीला, कॉंग्रेस मधला एक डाव्या विचारांचा गट जमला होता. आज आणि उद्या ह्या गटाचं संमेलन घ्यावं असं त्यांनी दोन महिन्यांपूर्वी ठरवलं होतं. शंकरराव मोरे आणि भाऊसाहेब राउतांच्या आवाहना वरून ही सारी मंडळी जमली होती. भारत स्वतंत्र होतोय अन कॉंग्रेस च्या हातात स्वतंत्र भारताच्या सत्तेची चावी येतेय, हे त्यांना दिसत होतं. मात्र ह्या सर्व प्रक्रियेत आपल्या डाव्या, साम्यवादी विचारांचं काय..? असा त्यांना प्रश्न पडला होता. त्या साठीचं विचार मंथन करण्यासाठी ही मंडळी जमली होती. यांच्यात तुळशीदास जाधव, कृष्णराव धुळूप, ज्ञानोबा जाधव, जी. डी. लागू, दत्ता देशमुख, र. के. खाडिलकर, केशवराव जेधे सारखी नामवंत आणि भारदस्त मंडळी जमली होती. यात कॉंग्रेस पक्षांतर्गत शेतकरी – कामकरी लोकांसाठी वेगळा कार्यकर्त्यांचा संघ स्थापन करण्याची योजना ठरत होती.

हीच बैठक कालांतराने महाराष्ट्रातील एका मोठ्या डाव्या विचारसरणीच्या शेतकरी – कामकरी लोकांच्या पक्षाला जन्म देईल असं तेंव्हा तरी कोणाला वाटलं नव्हतं . . .

दोन ऑगस्ट च्या ह्या बैठकीत, या नामवंत मंडळींनी, भारत विभाजनाच्या आणि अमानुष दंगलीं संबंधी एक चकार शब्द सुध्दा काढला नाही..!


तिकडे मद्रास च्या एग्मोर भागात, सायंकाळी भरलेल्या एका सभेत, मद्रास प्रेसिडेन्सी चे अन्न, औषधी आणि आरोग्य मंत्री टी. एस. एस. राजन हे एंग्लो-इंडियन समुदायाशी संवाद साधत होते. इंग्रज गेल्या नंतर या समाजाचं कसं होणार हा प्रश्न त्यापैकी अनेकांच्या मनात होता. त्यालाच उत्तर देताना मंत्री महोदय म्हणाले की “तुमचा हा लहान समुदाय (कम्युनिटी) फार चांगल्या पद्धतीने, समाजात मिळून मिसळून राहिलेला आहे. आता पुढे स्वातंत्र्या नंतरही या समुदायाला एका जवाबदार नागरिकाची भूमिका वठवायची आहे.”


तिकडे श्रीनगर मधे गांधीजींच्या पहिल्या – वहिल्या काश्मीर भेटीचा दुसरा दिवस आज मावळायला आला होता. आजचा दिवस तसा फार महत्वपूर्ण घटनांनी भरलेला नव्हताच. सकाळीच प्रार्थनेनंतर, गांधीजींचा मुक्काम असलेल्या किशोरीलाल सेठी यांच्या घरी बेगम अकबर जहान, आपल्या मुलीला घेऊन आल्या. या भेटीतही त्यांनी ‘आपला नवरा’ (शेख अब्दुल्ला) हा तुरुंगातून सुटणं कसं आवश्यक आहे’ हे गांधीजींना वारंवार आळवून सांगितलं. आजही गांधीजीं भोवती नेशनल कॉन्फरन्स च्या च मुस्लिम नेत्यांचा गराडा होता. मात्र आज गांधीजी अनेकांना भेटले, त्यात बरेच हिंदू नेते ही होते.

रामचंद्र काक यांनी दिलेल्या निमंत्रणा प्रमाणे उद्या, दिनांक ३ ऑगस्ट ला गांधीजी महाराजा हरीसिंह यांना भेटायला जाणार होते….!


दिवसभरात लाहोर, पिंडी, पेशावर, चीतगाव, ढाका, अमृतसर या ठिकाणी हिंदू – मुस्लिम चकमकी झाल्या होत्या. मात्र रात्रीचा काळोख या संपूर्ण प्रदेशाला गिळू लागल्याबरोबर, क्षितिजावर आगीच्या मोठमोठ्या पेटलेल्या ज्वाळा दिसू लागल्या.

दंग्या पूर्वीचे चित्र

दोन ऑगस्ट ची ही रात्र अशांतच असणार होती…!
– प्रशांत पोळ

गणेशोत्सव : मध्य प्रदेशातील चैतन्याचा जागर..!

मध्य प्रदेशातून प्रेरणा घेतलेला श्री गणरायांचा हा दहा दिवसांचा उत्सव आता साऱ्या भारतभर उत्साहाने साजरा होतोय. सन १८९१ मध्ये पुण्याचे वैद्य खाजगीवाले हे कामाने ग्वाल्हेर आले होते. तिथे त्यांनी गणरायाच्या उत्सवाचे शिंदेशाही स्वरूप बघितले. राजाश्रयानं साजरा होणारा, पण लोक सहभागातून साकारलेला गणेशोत्सव त्यांना खूप भावला.

पुण्यात परतल्यावर त्यांनी ह्या ग्वाल्हेर च्या उत्सवा संबंधी ची माहिती श्रीमंत दगडू हलवाई आणि भाऊ रंगारी यांना सांगितली. पुण्यातही अश्याच प्रकारचा गणेशोत्सव सुरु करावा असा विचार झाला. अन त्यानुसार १८९२ मधे पहिले तीन सार्वजनिक गणपती बसविण्यात आले. त्यांच्या विसर्जन मिरवणुकीला लोकमान्य टिळकांना बोलावण्यात आले. लोकमान्यांनी लोकांच्या उत्साहाचा तो अविष्कार बघितला आणि म्हटले, ‘हे तर आमचे राष्ट्रीय उत्सव’. पुढच्याच वर्षी, अर्थात १८९३ ला लोकमान्यांनी, ते राहत असलेल्या विंचूरकर वाड्यात गणपती बसविला आणि स्वातंत्र्य चळवळी साठी काही भाषणाचे कार्यक्रम आणि मेळ्याचे कार्यक्रम ठेवले.

आज महाराष्ट्रातल्या गणेशोत्सवाचं स्वरूप काहीसं बदललं असेलही. पण मध्य प्रदेशातील मराठी मंडळी ते पारंपरिक स्वरूप बऱ्याच प्रमाणात टिकवून आहेत. आजही अनेक गणेशोत्सव मंडळात भाषणाचे कार्यक्रम होतात. यंदा इंदूर ला महाराष्ट्र समाज, राजेंद्र नगर आणि तरुण मंचाच्या सार्वजनिक गणेशोत्सवात दिल्लीचे प्रसिध्द पत्रकार आणि राजकीय विश्लेषक अशोक वानखेडे याचं ३१ ऑगस्ट ला भाषण आहे.

गणेशोत्सव म्हणजे महाराष्ट्रा बाहेरच्या मराठी माणसांचा सर्वात मोठा उत्सव. एक सळसळतं चैतन्य या दिवसात मराठी समाजात दिसतं. श्रावणाची चाहुल लागण्याच्या आधीच वेगवेगळ्या मराठी मंडळात हालचाली सुरु झालेल्या असतात. पावसानं तृप्त झालेली, हिरवाकंच शालू ल्यालेली धरित्री या उत्साहाला हातभार लावत असते. कार्यक्रम ठरत असतात. पत्रिका छापण्याची लगबग असते. त्यासाठी जाहिराती गोळा करणं हा एक मोठा कार्यक्रम असतो. मग रोज संध्याकाळी / रात्री कोणाच्या तरी घरी जमणे किंवा संस्थेच्या आवारात गप्पांचा फड रंगविणे… यात दिवस आणि रात्री कश्या जातात ते कळतही नाही. या गप्पांमधे समाजातले प्रतिष्ठित जसे असतात, तसे नवसे / गवसे / तरुण मुलं वगैरे सर्वच असतात. हे दहा दिवस फक्त मराठी म्हणून ही सर्व मंडळी एकत्र येतात. म्हणूनच यांच्यात वयाची किंवा आर्थिक परिस्थितीची कुठलीही भिंत उभी नसते.

आजही येथील गणेशोत्सवांमध्ये भजनाचा कार्यक्रम असतोच. एखादं नाटक, नाटुकलं किंवा एकांकिका ही होतेच. भाषणाचा किंवा वादविवादाचा कार्यक्रमही अनेक ठिकाणी असतो. मराठी गाण्यांच्या कार्यक्रमात अनेक हौसे, गवसे, नवसे यांना चांगलं व्यासपीठ मिळतं. आणि यापैकी ज्यांच्याजवळ प्रतिभा असते ते मग पुढेही जातात.

इंदूर, जबलपुर, भोपाळ, ग्वाल्हेर, उज्जैन वगैरे तर मराठी गणेशोत्सवांची मोठी ठिकाणं. पण मध्यप्रदेशात जिथे म्हणून शंभर च्या वर मराठी कुटुंब राहतात, तिथे तिथे सार्वजनिक गणेशोत्सव हा हमखास साजरा होतोच. धार, देवास, बैतुल, हरदा, सतना, सागर, रीवा, छिंदवाडा, रतलाम, बऱ्हाणपूर, छतरपूर, गुना, गंजबासौदा, इटारसी, खंडवा, खरगोन, महू, मंडलेश्वर, नागदा, राजगढ, टिमरणी, शाजापुर… किती नावं घ्यावी..? या सर्व ठिकाणी मराठी माणसं अत्यंत उत्साहाने गणेशोत्सव साजरा करतात.

DSCN6878

मध्यप्रदेशात हा उत्सव मोठ्या प्रमाणावर साजरा होण्याचं मुख्य कारण म्हणजे येथे मराठी माणसांची असलेली संख्या आणि पुर्विच्या काळी मध्यप्रदेशाच्या पश्चिम भागात असलेली मराठी संस्थानं. सन १९८५ पर्यंत मध्यप्रदेशाची दुसऱ्या क्रमांकाची अधिकृत भाषा (second language) ही मराठी होती, हे कदाचित अनेकांना माहीत नसेल. मात्र १९८५ साली अर्जुनसिंह मुख्यमंत्री झाल्यावर त्यांनी उर्दू ही दुसऱ्या क्रमांकाची भाषा घोषित केली आणि हळू हळू सरकार दरबारी मराठीची पीछेहाट सुरु झाली. मात्र मध्यप्रदेशात भाजप ची सत्ता आल्यावर मराठीला जरा बरे दिवस आले. ‘मराठी अकॅडमी’ ची स्थापना झाली. त्या निमित्ताने मध्यप्रदेशात मराठी चे कार्यक्रम होऊ लागले. अकॅडमी चे वर्तमान संचालक अश्विन खरे यांनी सध्या या कामाला चांगलीच गती दिलेली आहे.

मध्यप्रदेशात सर्वात जास्त ‘मराठी’ गणेशोत्सव साजरे होतात ते इंदूर ला. तेथे किमान वीस पेक्षा जास्त ठिकाणी मराठी माणसं सार्वजनिक गणेशोत्सव साजरा करतात. राजेंद्र नगर परिसरातला गणेशोत्सव हा तसा उत्साहाने सळसळता असतो कारण ‘तरुण मंचाचा’ त्यात सहभाग असतो. अगदी शिस्तबध्द रीतीने गणेश मूर्तीची वाजत गाजत मिरवणूक काढून स्थापना करण्यात येते. पुढले दहाही दिवस भरगच्च कार्यक्रम असतात. प्रशांत बडवे, सुनील धर्माधिकारी, उल्हास देशपांडे ही सर्व उत्साही मंडळी नवनवीन कल्पना राबवत असतात.

इंदूर मधलाच ‘सुखालीया मराठी मंडळाचा’ ही उत्सव दिमाखदार असतो. लोकमान्य नगर, वासुदेव नगर आणि रामबाग हे पूर्वीपासून चे मराठी ‘मोहोल्ले’. या तिन्ही ठिकाणचा उत्सव प्रेक्षणीय असतो. याशिवाय ‘मेघदूत महाराष्ट्र मंडळ’, समर्थ मठ संस्थानात आणि समर्थ रामदास सेवा मंडळात साजरा होणारा उत्सवही आगळा वेगळा असतो. दत्त मंदिर संस्थान, परस्पर नगर, नारायण बाग, जेल रोड येथील मराठी गणेशोत्सव ही गाजत राहतात.

भोपाळ मधे गेल्या काही वर्षांपासून मराठी मंडळांचे वेगवेगळे कार्यक्रम जोमाने साजरे होताहेत. येथील गिरीश जोशी हे या मंडळांमध्ये समन्वय ठेवण्याचं काम करतात. त्यामुळे आजकाल येथेही ‘मराठी’ गणेशोत्सवाची धमाल असते. तुलसी नगर आणि दत्त मंदिर परिसरातले गणेशोत्सव हे तसे जुने. मात्र त्याच बरोबर आदर्श नगर, पिपलानी, गौतम नगर, कोलार येथेही महाराष्ट्र मंडळांद्वारे हा उत्सव दणक्यात साजरा होतो. लोणारी कुणबी समाजाचा बरखेडा मधील लालबाग गणेश उत्सव हा आकर्षणाचा केंद्रबिंदु असतो.

जबलपूरच्या महाराष्ट्र समाजाचा गणेशोत्सव हा फार जुना. यंदा त्याचे ११८ वे वर्ष आहे. सुनील परांजपे या स्थानीय मूर्तीकाराने बनविलेली अत्यंत भव्य मूर्ती, दर्जेदार कार्यक्रम आणि अनेक स्पर्धांनी रंगलेला हा उत्सव, महाराष्ट्र विद्यालयात साजरा होतो. यंदा पुण्याच्या अमोल शेवडेंचा ‘सुंदर मी होणार’ हा एकपात्री कार्यक्रम, मराठी गीत संध्या आणि नीरजा बोधनकर यांच्या समूहाचे ‘नदी गाथा’ हे नृत्य-नाट्य, हे कार्यक्रम प्रामुख्याने होणार आहेत. येथील गोलबाजारातील दत्त मंदिरात साजरा होणाऱ्या ‘बाल तरुण समाजाच्या’ उत्सवाचे हे ५१ वे वर्ष आहे. यंदाच्या भरगच्च कार्यक्रमात ‘वैदर्भीय गीत गंगा’ हा विदर्भातील कवी आणि संगीतकार यांच्या रचनेवर आधारित कार्यक्रम आकर्षणाचे केंद्र आहे. या शिवाय विजय नगर परिसरातील ‘मराठी संस्कृती मंडळ’ आणि गढा क्षेत्रात राहणारी मंडळी ही गणेशोत्सव धडाक्याने साजरा करतात.

हे सर्व उत्सव अत्यंत पारंपरिक पद्धतीने आणि अत्यंत उत्साहाने साजरे होतात. स्थापना करण्यासाठी श्री गजाननाच्या मूर्तीची वाजत गाजत मिरवणूक म्हणजे कार्यक्रमांची सुरुवात असते. धोतर-कुर्ता, फेटा / पगडी या वेशात पुरुष मंडळी तर नऊवारी साडी आणि नथ घालून अगदी तरुण मुलीही या मिरवणुकीत चालत असतात. उत्सवात रोज भजन असतेच. संध्याकाळच्या आरतीचे मानकरी ठरवले जातात. आणि शहर भर, गाव भर मराठी आरत्यांचे स्वर, लाऊड स्पीकर्स वरून निनादत असतात. आरती झाल्यावर मग निरनिराळे कार्यक्रम सुरु होतात. गाण्यांचे कार्यक्रम तर सर्वच मराठी मंडळात हमखास होतात. पण नृत्य – नाट्य यांचीही रेलचेल असते.

जसे सार्वजनिक, तसेच मध्यप्रदेशात घरोघरी ही गणराय विराजित झालेले असतात. यासाठी अनेक घरांमधून गणपती साठी विशेष आरास केली जाते. मध्यंतरी गणपती पूजेसाठी गुरुजी मिळण्याची थोडी समस्या होती. मात्र गेल्या काही वर्षात तरुण पिढीने भिक्षुकीच्या कामात प्रवेश केला आहे. नोकरीची शाश्वती नाही आणि व्यवसाय जमत नाही, ही अनेक मराठी तरुणांची स्थिती आहे. मात्र भिक्षुकीच्या कार्याला आजकाल चांगला प्रतिसाद आहे. त्यामुळे बरेच मराठी तरुण या क्षेत्राकडे वळले आणि श्रींच्या स्थापनेसाठी घरोघर शोडषोपचारे, मंत्रोच्चारांनी पूजा करणारे ब्राम्हण उपलब्ध झाले.

विदर्भ जवळ असल्याने आणि पूर्वी एकाच प्रांताचा हिस्सा असणारा मध्यप्रदेशाचा महाकोशल हा भाग ‘महालक्ष्मी’ सण जोमाने साजरा करतो. साऱ्या कुटुंबाचा हा उत्सव असतो आणि दूरदूरचे पाहुणे-रावळे या सणासाठी खास सुट्टी काढून येतात. मुखवट्यांच्या जेष्ठा-कनिष्ठा आणि त्यांची ती दोन लोभस बाळे त्या दोन दिवसात जीव लावतात. हा सण पुर्ण मध्य प्रदेशातच कमी अधिक प्रमाणात साजरा होतो. मात्र महाराष्ट्रा प्रमाणे गौरींबरोबर गणपतीचे विसर्जन होत नाही. गणपती, काही मोजक्या घरात दीड दिवसांचे तर काही ठिकाणी पाच दिवसांचे असतात. मात्र जवळपास सर्व मराठी उत्सवां मधे आणि अधिकांश मराठी घरांमध्ये दहा दिवसांचे गणपती असतात.

गणपतींच्या विसर्जनाचाही सोहळा असतो. अगदी वाजत गाजत गणरायाला निरोप दिल्या जातो. जबलपुर सारख्या ठिकाणी महाराष्ट्र समाज आणि बाल तरुण समाज एकत्र येऊन संयुक्त पणे गणेश विसर्जनाची शोभायात्रा अगदी पारंपरिक मराठी पद्धतीने काढतात.

मध्यप्रदेशातला गणेशोत्सव हा असा आहे. अजूनही बराचसा पारंपरिक पद्धतीला चिकटून राहणारा. सांस्कृतिक कार्यक्रमांनी भरगच्च असलेला. काही अंशी समाज प्रबोधनाचा वारसा जपणारा. आणि मराठी चैतन्याने रसरसलेला..!

  • प्रशांत पोळ

डॉ. बाबासाहब अम्बेडकर और इस्लाम

डॉ. बाबासाहब अम्बेडकर जी का भारत की राष्ट्रीय धारा का भरपूर अभ्यास था. उनके प्रबंध का विषय ही था, ‘भारत के राष्ट्रीय लाभांश का इतिहासात्मक और विश्लेषणात्मक अध्ययन’ (The National Dividend of India – A Historical and Analytical Study). अर्थात, भारत का इतिहास, उस इतिहास की विभिन्न सामाजिक धाराएं, उनमे आयी हुई विकृतियां, मुस्लिम आक्रांता, उन आक्रान्ताओंने किया हुआ विध्वंस, इन सभी विषयों पर बाबासाहब का गहरा अध्ययन था. और इन विषयों पर उन्होंने अपनी राय हमेशा ही बेबाक ढंग से रखी हैं.

२८ दिसंबर, १९४० को उनका Thought on Pakistan यह पुस्तक प्रकाशित हुआ. उस समय तक पाकिस्तान का मुद्दा गरमाया तो था, लेकिन राष्ट्रीय बहस का विषय नहीं बना था. पुस्तक प्रकाशित होने के समय दूसरा विश्वयुध्द प्रारंभ हो चुका था. इस पृष्ठभूमि पर इस पुस्तक में बाबासाहब ने इस्लाम और पकिस्तान के बारे में किसी की परवाह न करते हुए, निर्भीकता के साथ खरी खरी सुनायी हैं. उन्होंने विभाजन का समर्थन किया हैं. इस्लाम से ‘छुटकारा’ पाने के लिए विभाजन कितना आवश्यक हैं, इस बात को बार बार दृढ़ता के साथ रखा हैं. मुसलमानों के साथ हिन्दुओं का सह अस्तित्व संभव ही नहीं हैं, इस बात को दमदारी के साथ प्रतिपादित किया हैं. और इसीलिए विभाजन के समय जनसंख्या के अदला-बदली की शर्त को वे अनिवार्य मानते हैं.

महत्वपूर्ण बात यह हैं की बाद में हिन्दू-मुस्लिम दंगे, बटवारा, आजादी, संविधान का निर्माण इस सब प्रक्रियाओं से गुजरने के बाद भी इस विषय पर उनकी सोच अडिग हैं. बिलकुल भी नहीं बदली हैं. बटवारे के समय जनसंख्या की अदला-बदली नहीं हो सकी हैं. इसके बावजूद भी बाबासाहब को विभाजन यह एक अच्छी घटना लग रही हैं.

पाकिस्तान पर पुस्तक प्रकाशित होने के लगभग १५ वर्ष बाद लिखे एक लेख में बाबासाहब ने मुस्लिमों को ‘अभिशाप’ इस शब्द से संबोधित किया हैं. महाराष्ट्र शासन द्वारा प्रकाशित उनके ‘Dr. Babasaheb Ambedkar – Writing and Speeches’ इस ग्रन्थ साहित्य के पहले खंड के १४६ वे पृष्ठ पर इस सन्दर्भ में बड़ा स्पष्ट उल्लेख हैं. बाबासाहब लिखते हैं – ”When partition took place, I felt that God was willing to lift his curse and let India be one, great and prosperous” (जब विभाजन हुआ, तब मुझे ऐसा लगा, मानो ईश्वर ने इस देश को दिया हुआ ‘अभिशाप’ वापस ले लिया हैं और अब अपने देश को एक रखने का, महान और समृध्दशाली बनने का रास्ता साफ़ हो गया हैं.)

यहां पर ‘अभिशाप’ यह शब्द किस अर्थ में प्रयोग किया गया हैं, यह स्पष्ट हैं. इस्लामी आक्रान्ताओं का इतिहास बाबासाहब को अच्छे से मालूम था. हिन्दू और बौध्द धर्मीय लोगों पर मुसलमानों ने किये हुए पाशविक और बर्बरतापूर्ण अत्याचारों का उनका जबरदस्त अध्ययन था. इन अत्याचारों का वे स्पष्टता के साथ उल्लेख भी कर रहे हैं. अर्थात ‘इस्लामी जनता से अलग होकर ही भारत का विकास हो सकता हैं’, यह उनकी मजबूत धारणा हैं.

ये आगे भी दिखाई देता हैं – उनकी मृत्यु से मात्र छह माह पहले, अर्थात २३ जून, १९५६ को दिल्ली में अखिल भारतीय बौध्दजन समिति के प्रकट सभा में बाबासाहब ने अपने यही विचार स्पष्टता से रखे हैं – “I was glad that India was separated from Pakistan. I was the philosopher so to say, of Pakistan. I advocated Pakistan because I felt that it was only by partition that Hindus would not only be independent, but free.”

आंबेडकर - ३

अपने पाकिस्तान पर लिखे गए पुस्तक में ऊपर कही गयी सभी बातों का विस्तृत विवरण आता हैं. चुंकि बाबासाहब वकील थे, इसलिए उन्होंने ‘पाकिस्तान’ इस विषय के दोनों पक्षों का प्रतिपादन किया हैं.

‘मुस्लिम केस फॉर पाकिस्तान’ इस शीर्षक के अंतर्गत तीन अध्याय हैं. उनमे ‘मुस्लिम लीग की मांगे’, ‘राष्ट्र को घर चाहिए’ और ‘दुर्दशा से पलायन’ जैसे विषयों पर विस्तार से विवेचन किया हैं.

पुस्तक के अगले तीन अध्याय ‘हिन्दू केस अगेंस्ट पाकिस्तान’ इस शीर्षक के अंतर्गत हैं. ‘खंडित एकता’, सुरक्षा की दुर्बलता’ और पाकिस्तान तथा धार्मिक एकता’ इन विषयों द्वारा पाकिस्तान के निर्माण के विरोध में हिन्दू समाज के तर्कों को रखा गया हैं.

आगे ‘पाकिस्तान नहीं बना तो’ इस शीर्षक के अंतर्गत तीन अध्याय हैं. इसमें पाकिस्तान का विकल्प, हिन्दू और मुस्लिमों के दृष्टिकोण से दिया हैं.

अंतिम तीन अध्याय ‘पाकिस्तान के निर्माण की बेचैनी’ इस शीर्षक के अंतर्गत हैं. इनमे सामाजिक मुद्दे, जातिगत संघर्ष, राष्ट्रीय अवसाद आदि विषयों की चर्चा हैं. और सबसे अंत में पूरे पुस्तक का सार, संक्षेप में दिया हैं.

यह पुस्तक अनेक अर्थों में महत्वपूर्ण हैं. यह पुस्तक किसी हिन्दुत्ववादी चिन्तक ने लिखी हुई नहीं हैं. वरन बाबासाहब जैसे अत्यंत कुशाग्र बुध्दी के व्यक्ति ने, हिन्दू – मुस्लिम मसले के सभी पहलुओं पर सारगर्भित विचार कर यह पुस्तक लिखी हैं. इसलिए यह एकपक्षीय होने का प्रश्न ही नहीं उठता. बाबासाहब ने अनेकों बार हिन्दू धर्म पर प्रखर टिप्पणी की हैं. इसलिए ऐसे हिन्दू समाज के पक्षधर न रहने वाले व्यक्ति ने, संविधान के निर्माता ने यह ग्रन्थ लिखा हैं, यह महत्वपूर्ण हैं.

इस पुस्तक में बाबासाहब लिखते हैं – “ भारत में हिन्दू – मुस्लिम एकता कभी अस्तित्व में ही नहीं थी. मुसलमान शासक के रूप में भारत में आये थे, इसलिए वे इसी मानसिकता में रहते हैं. १८५७ का विद्रोह भी हिन्दू – मुस्लिम एकता का प्रतीक नहीं था, वरन मुसलमानों ने अपनी ‘छिनी गयी’ शासक की भूमिका को फिर से वापस लेने के लिए अंग्रेजों से छेड़ा विद्रोह था.”

बाबासाहब मुस्लिम धर्म के बारे में भी विस्तार से लिखते हैं, “मुसलमानों में समता नहीं हैं. इस धर्म में महिलाओं के साथ सम्मानजनक व्यवहार नहीं किया जाता. मुसलमानों के अलावा वें सभी को काफिर मानते हैं. और ‘मुसलमानों के देश में / समाज में काफिरों के साथ दोयम दर्जे का हीन व्यवहार होना चाहिए’ यह उनके धर्म में ही लिखा हैं.” इस सन्दर्भ में बाबासाहब ने अनेक उदाहरण दिए हैं. तैमुरलंग की मिसाल देकर वे बताते हैं की उसने कैसे पाशविक अत्याचार हिन्दुओं पर किये थे.

आंबेडकर - २

तो फिर ऐसे मुसलमानों के साथ हिन्दुओं की एकता संभव हैं क्या..? अगर हैं, तो कैसे..? इस बारे में पुस्तक के अंत में बाबासाहब लिखते हैं, “हिन्दू – मुस्लिम एकता यह ‘तुष्टिकरण’ (appeasement) या ‘समझौता’ (settlement) इन दो ही रास्तों से संभव हैं. (If Hindu – Moslem unity is possible, should it be reached by appeasement or settlement..? – Chapter IV, Page 264).

इसमें उल्लेख किया गया तुष्टिकरण (appeasement) यह शब्द बाबासाहब ने मुसलमानों के सन्दर्भ में अनेकों बार प्रयोग किया हैं. ‘कांग्रेस पार्टी मुसलमानों का तुष्टिकरण करती हैं, जो देश के लिए घातक हैं’, यह कहते हुए बाबासाहब लिखते हैं – Congress has failed to realize is the fact that there is a difference between appeasement and settlement and that the difference is an essential one (Chapter IV, Page 264).

इसी अध्याय में बाबासाहब ‘तुष्टिकरण’ इस शब्द की व्याख्या करते हैं. वे लिखते हैं, “तुष्टीकरण याने आक्रान्ता का दिल जितने के लिए उसने किये हुए खून, बलात्कार, चोरी, डकैती आदि को अनदेखा करना” (Appeasement means to offer to buy off the aggressor bu convincing at or collaborating with him in the rape, murder and arson on innocent Hindus, who happen for the moment to be the victims of his displeasure).

अर्थात ‘कितना भी तुष्टिकरण किया जाय, आक्रांता का कितना भी अनुनय किया जाय, उनकी मांगों का कोई अंत नहीं होता…’

बाबासाहब ने बड़े ही आग्रह के साथ लोकसंख्या के अदला-बदली को प्रतिपादित किया हैं. ‘पूर्व और पश्चिम पाकिस्तान में सभी मुसलमान और हिंदुस्तान में सभी हिन्दू’ यह उनकी पक्की सोच हैं. और पूरी आस्था के साथ उन्होंने अपनी इस राय को बार बार दोहराया हैं.

भारत विभाजन - २

बाबासाहब की यह राय आगे भी कायम रही हैं. भारत स्वतंत्रता के दहलीज पर हैं, और ऐसे समय, २० जुलाई, १९४७ में प्रकाशित अपने वक्तव्य में बाबासाहब कहते हैं – “बंगाल और पंजाब का विभाजन यह केवल उन प्रान्तों के निवासियों का प्रश्न नहीं हैं. यह राष्ट्रीय प्रश्न हैं. इन प्रान्तों की सीमा रेषा तय करना यह सुरक्षा और व्यवस्थापन इन मुद्दों के आधार पर ही संभव हैं. जनसंख्या के अदला-बदली को यदी कांग्रेस और लीग मानती, तो यह समस्या खड़ी ही नहीं होती. (खंड १७, पृष्ठ ३५५)

बाबासाहब ने १९३६ में धर्मांतर की घोषणा की. घोषणा के पहले और बाद में उन्होंने विभिन्न धर्मोंका बारीकी से अध्ययन किया. इस दौरान हैदराबाद रियासत के नवाब ने उन्हें मुस्लिम धर्म में आने के लिए कुछ करोड़ रुपये पेश किये. (संदर्भ – धनंजय कीर द्वारा लिखित बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र) किन्तु बाबासाहब ने यह पेशकश ठुकरा दी.

बाद में बाबासाहब का झुकाव बौध्द धर्म के पक्ष में होने पर उन्होंने ‘बौध्द और इस्लाम’ संबंधों पर विस्तार से लिखा हैं. इस्लामी आक्रान्ताओं ने कितनी बर्बरता से बौध्द भिक्खुओं को मौत के घाट उतारा, बौध्द विहारों को उध्वस्त किया, इस बारे में बाबासाहब लिखते हैं, “इस्लाम में ‘बुत शिकन’ यह सम्मान से बोला जाने वाला शब्द हैं. इसका अर्थ हैं, ‘मूर्ती फोड़ने वाला’. इसमें जो ‘बुत’ हैं, वह ‘बुध्द’ शब्द का अपभ्रंश (परिवर्तित रूप) हैं.” ‘बौध्द धर्म को समाप्त करने में मुस्लिम आक्रान्ताओं की भूमिका प्रमुख हैं’, ऐसा बाबासाहब ने अनेक स्थानों पर लिखा हैं.

इस्लाम और पाकिस्तान के बारे में बाबासाहब की सोच ऐसे सीधी, सरल और सपाट हैं. एकदम स्पष्ट. कही कोई संभ्रमावस्था नहीं हैं. जीवन के अलग अलग मुकाम पर भूमिका बदलनेका भी प्रयास नहीं हैं. ‘हिन्दू – मुस्लिम एक साथ नहीं रह सकते इसलिए विभाजन आवश्यक हैं’ ऐसा स्पष्ट प्रतिपादन.

हम बाबासाहब की विभाजन की भूमिका से सहमत होंगे या नहीं होंगे. किन्तु उनकी दूरदृष्टि और सोच की स्पष्टता देखकर मन अचंभित रह जाता हैं..!
– प्रशांत पोल

१ ऑगस्ट, १९४७

शुक्रवार. १ ऑगस्ट, १९४७. हा दिवस अचानकच महत्वाचा होऊन गेला. या दिवशी काश्मीर च्या संदर्भात दोन गोष्टी घडल्या, ज्या पुढे खूप महत्वाच्या ठरणार होत्या. त्या दोन्ही गोष्टींचा एकमेकांशी तसा काही संबंध नव्हता. पण पुढे घडणाऱ्या रामायण-महाभारतात या दोन गोष्टींचं स्थान आवश्यक असणार होतं.

१ ऑगस्ट ला गांधीजी श्रीनगर ला पोहोचले, ही ती पहिली गोष्ट. गांधीजींचा हा पहिलाच काश्मीर दौरा. यापूर्वी सन १९१५ मध्ये, अर्थात गांधीजी नुकतेच दक्षिण अफ्रिकेतून परत आले असताना आणि पहिलं विश्व युध्द चालू असताना, काश्मीर चे महाराजा हरीसिंह यांनी गांधीजींना काश्मीर भेटीचं व्यक्तिगत निमंत्रण दिलं होतं. महाराज तेंव्हा फक्त वीस वर्षांचे होते. मात्र १९४७ मधे सारंच काही नाटकीय रित्या बदललेलं होतं. या खेपेस महाराजांना आणि जम्मू-काश्मीर प्रशासनाला गांधीजींचा दौरा नको होता. स्वतः महाराज हरीसिंहांनी या संदर्भात एक पत्र व्हाईसरॉय लॉर्ड माउंटबेटन यांना लिहिलं होतं. त्यात ते म्हणाले होते, “सर्व दृष्टीने, सर्वकष विचार करता आम्हाला हेच सुचवावसं वाटतं की महात्मा गांधींनी त्यांचा नियोजित काश्मीर दौरा या वेळेस रद्द करावा. आणि त्यांना जर यायचेच असेल तर त्यांनी शरद ऋतू संपल्यावर यावं. आम्ही परत सांगू इच्छितो, गांधीजी किंवा अन्य कोणाही राजकीय पुढाऱ्याने काश्मीर मधील स्थिती सुधारल्या शिवाय येथे येऊ नये.”

म्हणजेच ‘यजमानांचा विरोध असतानाही त्यांच्या घरी जावं’ असा हा प्रसंग होता. गांधीजींना ही काही प्रमाणात याची जाणीव होती. काश्मीर हा आता भारत आणि पाकिस्तान, या दोघांच्या साठी कळीचा मुद्दा होता. स्वातंत्र्य अक्षरशः दोन आठवड्यांच्या उंबरठ्यावर येऊन ठेपलं होतं. आणि अजूनही काश्मीर ने आपला निर्णय जाहीर केलेला नव्हता.

म्हणूनच गांधीजींना काश्मीर चा हा दौरा म्हणजे ‘काश्मीर भारतीय संघराज्यात विलीन व्हावं, अश्या अर्थाने आपण कॅंपेन करतोय’ असं चित्र नको होतं. ही गोष्ट त्यांच्या व्यक्तिमत्वाला मारक ठरणारी झाली असती, असं त्यांना वाटत होतं. २९ जुलै ला, काश्मीर दौऱ्यावर निघण्यापूर्वी गांधीजींनी दिल्लीतल्या आपल्या प्रार्थना सभेत म्हटलं होतं – “मी महाराजांना भारतात शामिल व्हा आणि पाकिस्तानात होऊ नका, असं सांगायला जात नाहिये. काश्मीर चे खरे मालक म्हणजे काश्मिरातली जनता आहे. तिनेच ठरवायचे की कुठे शामिल व्हायचं ते. आणि म्हणूनच मी काश्मिरात काहीही सार्वजनिक काम करणार नाहिये. अगदी प्रार्थना सुध्दा. ती माझी वैयक्तिक असेल..!”

महाराज हरीसिंह आणि गांधीजी

गांधीजी रावळपिंडी मार्गाने काश्मीर च्या श्रीनगर मधे १ ऑगस्ट ला दाखल झाले. या वेळेस त्यांना महाराजांचे निमंत्रण नसल्याने ते ‘किशोरीलाल सेठी’ यांच्या घरी थांबले. त्यांचं हे घर भाड्याचं असलं तरी चांगलं प्रशस्त होतं. आजच्या श्रीनगर मधल्या बार्झुल्याच्या ‘बोन एंड जॉइंट हॉस्पिटल’ च्या अगदी जवळ हे घर होतं. हे सेठी साहेब जंगलांचे ठेके घ्यायचे. ते कॉंग्रेस च्या जवळचे होतेच, पण नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या ही जवळ होते. मात्र त्यावेळी नेशनल कॉन्फ्रेंस चे नेते शेख अब्दुल्ला यांना महाराजांनी तुरुंगात डांबले होते. नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या अनेक नेत्यांना काश्मीर बाहेर हाकलण्यात आले होते. शेख अब्दुल्लांच्या नेतृत्वाखाली हे सर्व नेते / कार्यकर्ते महाराजां विरुध्द कट करत होते, असा त्यांच्यावर आरोप होता.

आणि म्हणूनच, १ ऑगस्ट ला गांधीजी जेंव्हा रावळपिंडी च्या मार्गाने श्रीनगर ला येत होते, तेंव्हा चकलाला ला बख्शी गुलाम मोहंमद आणि ख्वाजा गुलाम मोहम्मद सादिक, या नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या नेत्यांनी त्यांना ‘कोहला ब्रिज’ पर्यंत सोडलं आणि ते दोघंही परत लाहोर ला गेले. गांधीजींच्या बरोबर त्यांचे व्यक्तिगत सचिव प्यारेलाल आणि दोन पुतण्या होत्या. श्रीनगर मधे प्रवेश केल्यावर गांधीजी सरळ किशोरीलाल सेठी यांच्या घरी गेले. तिथे थोडा विश्राम केल्यावर त्यांना दल सरोवरावर नेण्यात आले.

गांधीजींच्या ह्या संपूर्ण दौऱ्यात नेशनल कॉन्फ्रेंस ची च माणसं त्यांच्या आजुबाजूला होती. हे असं कां..? तर काश्मीर च्या ह्या पहिल्या भेटी आधी गांधीजींनी नेहरूं कडून सर्व माहिती घेतली होती. त्यांनी स्वतःच या काश्मीर दौऱ्यात ही माहिती दिली. काश्मिरात पंडित नेहरूंचे सर्वात जवळचे मित्र होते – शेख अब्दुल्ला, जे तुरुंगात बंदिस्त होते. अर्थात तरीही शेख साहेबांच्या बेगमेनं आणि इतर अनुयायांनी गांधीजींची सर्व व्यवस्था बघितली होती.

काश्मीर मधे गांधीजींना भेट देणारी पहिली अधिकृत शासकीय व्यक्ति होती – ‘रामचंद्र काक’. महाराजा हरीसिंहांचे अत्यंत विश्वासपात्र असलेले, काश्मीर चे प्रधान. नेहरूंच्या ‘हेट लिस्ट’ मधे सर्वात वरचं स्थान असलेली व्यक्ति. कारण जेंव्हा १५ मे, १९४६ ला शेख अब्दुल्लांना, त्यांच्या काश्मीर विरोधी कारस्थानासाठी बंदिस्त करून तुरुंगात टाकण्यात आलं, तेंव्हा नेहरूंनी त्यांचं वकीलपत्र घेण्यासाठी काश्मीर ला येण्याची घोषणा केली. या काक महाशयांनी नेहरूंना काश्मिरात प्रवेश बंदी घातली आणि मुजफ्फराबाद जवळ नेहरूंना अटक केली. नेहरूंना याचा अर्थातच प्रचंड राग होता..!

या रामचंद्र काक यांनी गांधीजींना सील केलेलं महाराजांचं पत्र दिलं. हे पत्र म्हणजे गांधीजींना भेटीचं निमंत्रण होतं. तीन ऑगस्ट ला महाराजांच्या ‘हरी निवास’ ह्या निवासस्थानी ही भेट ठरली.

नेहरूंच्या ब्रीफिंग प्रमाणे गांधीजींच्या ह्या संपूर्ण काश्मीर प्रवासात त्यांच्या भोवती वेढा होता तो नेशनल कॉन्फ्रेंस च्या कार्यकर्त्यांचाच. शेख साहेबांच्या अनुपस्थितीत बेगम अकबर जहाँ आणि मुलगी खलिदा ह्या गांधीजींच्या तीन दिवसांच्या वास्तव्यात अनेकदा त्यांना भेटायला आल्या.

दिनांक १ ऑगस्ट ला श्रीनगरात गांधीजींनी एकाही राष्ट्रवादी हिंदू नेत्याची भेट घेतली नाही..!


१ ऑगस्ट ला च दुसरीही एक महत्वाची घटना घडत होती, ज्यामुळे पुढील अनेक वर्षांपर्यंत भारतीय उपखंडात असंतोष राहणार होता. आणि ही घटना देखील काश्मीर च्या संदर्भातच होती. महाराजा हरीसिहांच्या नेतृत्वाखाली असलेलं काश्मीर राज्य बरंच मोठं होतं. सन १९३५ मधे त्यातील ‘गिलगीट एजेन्सी’ हा भाग ब्रिटिशांनी काढून, ब्रिटीश साम्राज्याशी जोडला. मुळात संपूर्ण आणि अखंड काश्मीर हे या पृथ्वीवरचं अक्षरशः नंदनवन आहे. त्यातून सामरिक आणि सैनिकी दृष्टीने काश्मीर हे फार महत्वाचं राज्य होतं आणि आहे. तीन देशांच्या सीमा या राज्याला मिळत होत्या. १९३५ मध्ये दुसरं विश्व युध्द जरी लांब असलं तरी जागतिक राजकारणात मोठे फेरबदल व्हायला सुरुवात झाली होती. रशियाची शक्ती वाढत होती. आणि म्हणूनच काश्मीर चा रशियाला जोडणारा जो भाग, अर्थात ‘गिलगीट एजेन्सी’, होता तो ब्रिटिशांनी महाराजा हरीसिहांपासून काढून घेतला.

गिलगित - बाल्टिस्तान -१

पुढे झेलम मधून बरंच पाणी वाहून गेलं. दुसरं विश्व युध्द संपलं. त्या युध्दात भाग घेतलेले सारेच देश खिळखिळे झाले होते. ब्रिटिशांनी भारत सोडण्याचा निर्णय घेतला होता. या सर्व परिस्थितीत ‘गिलगीट एजेन्सी’ (अर्थात गिलगीट-बाल्टीस्तान हा प्रदेश) सारख्या दुर्गम भागावर नियंत्रण ठेवण्यात ब्रिटिशांना कसलंही स्वारस्य नव्हतं. आणि म्हणूनच, भारताला अधिकृत स्वातंत्र्य देण्याआधीच, १ ऑगस्ट ला, ब्रिटिशांनी ‘गिलगीट एजेन्सी’ हा भाग महाराजांना सोपविला. १ ऑगस्ट, १९४७ च्या सूर्योदयाला गिलगीट-बाल्टीस्तान मधील सर्व जिल्हा मुख्यालयात यूनियन जेक च्या जागी काश्मीर चा राजध्वज मोठ्या दिमाखात फडकत होता.

मात्र या हस्तांतरणाला महाराज कितीसे तयार होते..? फारसे नाही..!
या भागाच्या रक्षणासाठी ब्रिटिशांनी ‘गिलगीट स्काउट’ ही बटालियन तैनात केली होती. काही ब्रिटीश अधिकारी सोडले तर अख्खी फौज मुसलमान होती. १ ऑगस्ट च्या हस्तांतरणाबरोबर ही मुस्लिमांची फौज सुध्दा महाराजांजवळ आली. महाराजांनी या प्रदेशाचा गव्हर्नर म्हणून ब्रिगेडियर घन्सारा सिंह यांची नेमणूक केली. मात्र त्यांच्या सोबत ‘गिलगीट स्काउट’ चे मेजर डब्लू. ए. ब्राऊन आणि कॅप्टन ए. एस. मेथिसन हे अधिकारी दिले. ‘गिलगीट स्काउट’ चा सुभेदार मेजर बाबर खान देखील या लोकांबरोबर होता.

गिलगित - बाल्टिस्तान - २

हे करताना महाराजांना असं मुळीच वाटलं नसेल की फक्त दोन महिने तीन दिवसांनी पूर्ण ‘गिलगीट स्काउट’ गद्दारी करेल आणि गव्हर्नर ब्रिगेडियर घन्सारा सिंह यांनाच बंदी बनवेल…!

१ ऑगस्ट च्या ह्या गिलगीट च्या हस्तांतरणाने भविष्यातील महत्वाच्या घटनांची नांदी लिहून ठेवली..!


अखंड हिंदुस्थानाचं खंडित स्वातंत्र्य उंबरठ्यावर येऊन ठेपलेलं असताना देशाच्या पूर्व आणि पश्चिम सीमेवर प्रचंड नरसंहार चालला होता. स्वातंत्र्याचा आणि अर्थातच विभाजनाचा दिवस जसा जसा जवळ येत जाईल, तसा तसा हा नरसंहार वाढत जाईल असा ब्रिटीश अधिकाऱ्यांचा होरा होता. म्हणूनच त्यांनी, ह्या दंगलीची आग कमी करण्यासाठी हिंदू, मुस्लिम आणि शीख अश्या मिश्र सेनेची कल्पना मांडली. त्यानुसार ‘पंजाब बाउन्ड्री फोर्स’ ही सेना निर्माण करण्यात आली. यात अकरा मिश्रित इन्फंट्री होत्या. एकूण सैनिक होते पन्नास हजार आणि नेतृत्व करणारे चार ब्रिगेडियर होते – मोहम्मद अयूब खान, नासीर अहमद, दिगंबर ब्रार आणि थिमय्या.

१ ऑगस्ट ला ह्या चौघाही ब्रिगेडियर्स नि लाहोर ला त्यांच्या तात्पुरत्या मुख्यालयात ‘पंजाब बाउन्ड्री फोर्स’ च्या कामाला सुरुवात केली.

मात्र फक्त पंधराच दिवसांनी, ह्या मिश्रित सेनेला त्यांचं मुख्यालय, लाहोर, जळताना बघावं लागणार होतं..!


याच वेळी दूर कलकत्त्यात एक नाट्य रंगात आलेलं होतं….

कॉंग्रेस चे वरिष्ठ नेते आणि नेताजी सुभाष चंद्र बोस यांचे मोठे भाऊ शरद चंद्र बोस यांनी १ ऑगस्ट ला कॉंग्रेस पक्षाचा राजीनामा दिला. शरद बाबू हे तसं ज्वलजहाल व्यक्तिमत्व. चाळीस वर्ष कॉंग्रेस मध्ये राहून प्रामाणिकपणाने आणि प्राणपणाने लढलेला हा माणूस. १९३० च्या ब्रिटीश इंटलीजेंस च्या रिपोर्ट मध्ये उल्लेख आहे – “He is a man, who assisted the revolutionary movement for years by means of his Purse, his Press and his Prestige, and who was unquestionably a most dengerous opponent of Government.”

शरद चंद्र बोस आणि पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्यात तसं बरंच साम्य. दोघांचाही जन्म १८८९ चा. दोघांचंही शिक्षण इंग्लंड मध्ये झालं. दोघांनीही कायद्याची पदवी इंग्लंड मधूनच घेतली. तरुण पणात दोघांचेही विचार डाव्या विचारधारेकडे झुकणारे होते. पुढे दोघेही कॉंग्रेस मध्ये सक्रीय झाले. दोघांचेही आपसातील संबंध चांगले होते.

शरत चन्द्र बोस

मात्र १९३७ च्या बंगाल च्या प्रांतिक निवडणुकीत कॉंग्रेस ला सर्वाधिक ५४ जागा मिळाल्या. त्या खालोखाल ‘कृषक प्रजा पार्टी’ आणि ‘मुस्लिम लीग’ ला प्रत्येकी ३७ जागा मिळाल्या. बंगाल कॉंग्रेस चे नेते या अधिकाराने शरद चंद्र बोस यांनी कॉंग्रेस ला आणि प्रामुख्याने गांधी – नेहरूंना गळ घातली की कॉंग्रेस आणि कृषक प्रजा पार्टी यांनी मिळून संयुक्त सरकार स्थापन केले पाहिजे. मात्र कॉंग्रेस ने हे ऐकले नाही. सर्वाधिक जागा मिळूनही कॉंग्रेस पक्ष विरोधी बाकांवर बसला आणि मुस्लिम लीग ने कृषक प्रजा पार्टी च्या मदतीने सरकार स्थापन केले. शेर-ए-बंगाल, ए. के. फजलुल हक हे बंगाल चे ‘प्रधानमंत्री’ झाले. तेंव्हापासून बंगाल मधे कॉंग्रेस चा पाया कमकुवत झाला. त्याची परिणीती पुढे ९ वर्षांनी सुऱ्हावर्दी सारख्या मुस्लिम लीग च्या ‘पंतप्रधाना’ मध्ये झाली, ज्याच्या नेतृत्वात १९४६ मध्ये ‘डायरेक्ट एक्शन डे’ च्या दिवशी पाच हजार निर्दोष हिंदूंची अमानुष कत्तल झाली…!

ह्या सर्व घटना शरद बाबूंना व्यथित करत होत्या. ते वेळोवेळी या संबंधात कॉंग्रेस नेतृत्वाला, आणि विशेषतः नेहरूंना लिहित होते. मात्र त्याचा काहीही उपयोग होत नव्हता. १९३९ च्या त्रिपुरी (जबलपुर) कॉंग्रेस च्या अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत नेहरूंनी सुभाषबाबूंच्या विरोधात जी प्रचाराची राळ उठवली होती, त्यामुळेही शरद बाबूंचे चिडणे स्वाभाविकच होते.

आणि या सर्वांवर कुरघोडी म्हणजे गांधी – नेहरूंनी बंगाल च्या विभाजनाला दिलेली मान्यता. शरद बाबूंना हे पटणारं नव्हतं. आणि म्हणूनच १ ऑगस्ट ला त्यांनी आपल्या चाळीस वर्ष जुन्या, कॉंग्रेस पक्षाला सोडचिठ्ठी दिली..!

१ ऑगस्ट ला च शरद बाबूंनी ‘सोशलिस्ट रिपब्लिकन आर्मी’ ह्या पक्षाची स्थापना केली. ‘देशाची फाळणी आणि देशात निर्माण झालेलं अराजकतेचं वातावरण हे नेहरूंच्या नेतृत्वाचे अपयश आहे’ असं त्यांनी जोरकस पणे मांडलं.


१ ऑगस्ट. देशात घडणाऱ्या प्रचंड आणि वेगवान घडामोडींचा दिवस आता मावळायला आला होता. पंजाब मात्र पेटलेलाच होता. रात्रीच्या त्या भयाण काळोखात पंजाब, सिंध, बलोचीस्तान इथल्या अनेक गावांमधून जळणाऱ्या घरांच्या भेसूर अग्निज्वाला दूर दूरवर दिसत होत्या. संघाचे अठ्ठावन हजार स्वयंसेवक संपूर्ण पंजाबात हिंदू – शिखांचं रक्षण करण्यासाठी दिवसरात्र एक करत होते. बंगाल मधे परिस्थिती अराजकतेच्या दिशेने वाटचाल करत होती….

स्वातंत्र्य आणि त्याबरोबरचे विभाजन आता फक्त चौदा दिवस दूर होते…!
– प्रशांत पोळ